Strona · s. 1strona oryginału ↗
Kontrola konstytucyjna nad Ustawą Zasadniczą. W 25. rocznicę Konstytucji Ukrainy
Слово Просвіти, №25 за 2021 рік
Już ćwierć wieku niepodległe państwo ukraińskie posiada własny dokument, który normuje fundamentalne zasady ładu społecznego i ustroju państwowego narodu ukraińskiego – Konstytucję Ukrainy. Jednak znaczenie szeregu jej postanowień nie tylko nie jest uświadomione przez znaczną część społeczeństwa, ale stanowi wręcz niepoznany segment. Dotyczy to w szczególności sfery kontroli konstytucyjnej, której sprawowanie powierzono Sądowi Konstytucyjnemu Ukrainy. Właśnie dlatego niniejsze szkice poświęcono temu najważniejszemu kierunkowi działalności państwowotwórczej, jakim jest wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej. władzy, ale także sąd swoim orzeczeniem, pokonując lukę legislacyjną lub stosując nowację w rozwiązywaniu niestandardowych stosunków prawnych (prawo precedensu), sąd jest nie tylko organem ograniczającym się do stosowania normy prawnej, ale jednocześnie jej „ojcem”. Właśnie dlatego w takim systemie prawnym sąd może mieć uprawnienia do oceniania „podarowanej” przez ustawodawcę normy prawa pod kątem jej zgodności z konstytucją państwa oraz interpretowania przepisów konstytucyjnych. Zgodnie z taką koncepcją wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej, na przykład w USA, sprawuje Sąd Najwyższy, równolegle z pełnieniem funkcji przeglądu orzeczeń sądów powszechnych na podstawie apelacji. Jeszcze jeden moment, który dotyczy historii wymiaru sprawiedliwości konstytucyjnej. W naszym społeczeństwie przez długi czas panował pogląd (być może istnieje do dziś), że mechanicznie zapożyczyliśmy od Zachodu obcą nam praktykę, wprowadzając sądową kontrolę konstytucyjną. Rzeczywiście, w najnowszej historii naszego kraju wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej zaczęto wprowadzać pod koniec lat 80. XX wieku, w okresie zwanym „gorbaczowowską pierestrojką”, i wszystkie konserwatywnie nastawione siły w ówczesnej rządzącej partii komunistycznej przyjmowały tę nowację, podobnie jak samą pierestrojkę, z wielkim niezadowoleniem, postrzegając ją jako niedopuszczalne flirtowanie z „zachodnim światem”. Jednak tacy krytycy prawdopodobnie słabo uczyli się w swoich wyższych szkołach partyjnych, ponieważ w ten sposób ujawniali swoją niedouczoność w zakresie znajomości historii republik stworzonego przez nich samych ZSRR. Takie zjawisko jak wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej nie było dla nas zupełnie nieznane, miało ono miejsce w radzieckim systemie państwowym i prawnym, w ramach którego istniał również ukraiński system prawny. Tak, zgodnie z Konstytucją ZSRR z 1924 roku, Sąd Najwyższy ZSRR (rozdział 7) na zlecenie Związkowego Centralnego Komitetu Wykonawczego miał wydawać opinie dotyczące konstytucyjności aktów wyższych organów władzy republik związkowych. Uprawnienie to zostało zlikwidowane już przez „stalinowską” Konstytucję ZSRR z 1936 roku, czyli wraz z zakończeniem formowania faktycznie unitarnego ustroju państwowego ZSRR. Jednak wymiar sprawiedliwości konstytucyjnej istniał całe 12 lat. Czyż można zatem twierdzić, że takie zjawisko prawne w ogóle nie istniało w naszej praktyce? Zakończenie na str. 2–3. SERHIJ PRYS UCHIN. WOŁODYMYR KOLIADA.
s. 2 · strona oryginału ↗
Po 1936 roku o sądownictwie konstytucyjnym zapomniano na długie lata. W podręcznikach dla prawników nie było o nim mowy. W moich latach studenckich wykładowcy teorii prawa państwowego (wówczas prawo konstytucyjne jako dyscyplina akademicka nie istniało), jeśli nawet wspominali mimochodem o tym rodzaju jurysprudencji, to tylko w kontekście krytyki burżuazyjnych teorii prawa. Od momentu reanimacji w okresie „gorbaczowowskiej pieriestrojki” naukowego terminu „państwo prawa” zaczęto mówić jednocześnie także o sądownictwie konstytucyjnym. W 1988 roku zmianami w Konstytucji ZSRR (artykuł 125) ukonstytuowano taki organ sądownictwa konstytucyjnego, jak Komitet Nadzoru Konstytucyjnego ZSRR i został on utworzony w Moskwie. Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR (w tamtym okresie ze względu na swój skład czysto komunistyczna) z inercji, Ustawą z dnia 28 października 1989 roku ukonstytuowała Komitet Nadzoru Konstytucyjnego w republice (artykuł 112), jednak utworzyć takiego organu już nie zdążyła. Nowo wybrana w 1990 roku Rada Najwyższa Ukraińskiej SRR, z inicjatywy i na wniosek „Rady Narodowej” – pierwszej niekomunistycznej opozycji – koncepcyjnie nie przyjęła wersji Komitetu Nadzoru Konstytucyjnego wzoru sojuszniczego – ze względu na ograniczenie jego uprawnień. Na podstawie Ustawy z dnia 24 października 1990 roku do Konstytucji Ukraińskiej SRR wprowadzono rewolucyjne zmiany, wśród których wprowadzono nową redakcję artykułu 112, zgodnie z którą na Ukrainie tworzono właśnie Sąd Konstytucyjny. W wykonaniu tej normy w 1992 roku przyjęto pierwszą Ustawę Ukrainy „O Sądzie Konstytucyjnym Ukrainy”. Parlament, który zgodnie z tą ustawą formował cały skład tej instytucji, zdołał mianować jedynie prezesa sądu, sformować zaś Sądu nie udawało się z powodu intryg politycznych aż do 1996 roku. Po przyjęciu w 1996 roku Konstytucji Ukrainy i na jej podstawie, niemal od razu, nowej Ustawy „O Sądzie Konstytucyjnym Ukrainy”, sformowano zdolny do działania skład sędziów tej instytucji i zaczęła ona funkcjonować. Zważywszy na to, że niniejszy artykuł poświęcony jest 25. rocznicy przyjęcia Konstytucji Ukrainy, kwestia sądownictwa konstytucyjnego przedstawiana jest zgodnie z pierwotnymi normami Konstytucji Ukrainy i Ustawy Ukrainy „O Sądzie Konstytucyjnym Ukrainy” z dnia 16 października 1996 roku nr 422/96-VR (dalej – Ustawa o SKU). W Konstytucji Ukrainy organ założycielski ustalił wyczerpujący wykaz sześciu przedmiotowych uprawnień Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, które zawarto w punkcie 28 części pierwszej artykułu 85 oraz w artykułach 150, 151, 159, z których dominującymi były kwestie: 1) konstytucyjności – ustaw i innych aktów prawnych Rady Najwyższej Ukrainy, aktów Prezydenta Ukrainy i Gabinetu Ministrów Ukrainy (bez jakiejkolwiek gradacji, czyli wszystkich), aktów prawnych Rady Najwyższej Autonomicznej Republiki Krymu; 2) udzielania oficjalnej wykładni (interpretacji, wyjaśnienia) postanowień Konstytucji i ustaw Ukrainy. Ponadto sąd ten jest upoważniony do wydawania opinii dotyczących przestrzegania konstytucyjnej procedury prowadzenia śledztwa i rozpatrywania sprawy o usunięcie Prezydenta Ukrainy ze stanowiska w trybie impeachmentu, a także dotyczących zgodności z Konstytucją naszego państwa obowiązujących umów międzynarodowych lub tych umów międzynarodowych, które są wnoszone do Rady Najwyższej Ukrainy w celu wyrażenia zgody na ich wiążący charakter (nie pamiętam, aby umowę z Moskowią o tymczasowym przebywaniu na Krymie ich Floty Czarnomorskiej na warunkach dzierżawy rozpatrywał wcześniej, przed ratyfikacją w Radzie Najwyższej, Sąd Konstytucyjny). Sąd Konstytucyjny Ukrainy ma wydawać opinię o naruszeniu Konstytucji Ukrainy czy ustaw Ukrainy przez Radę Najwyższą Autonomicznej Republiki Krymu, co ma poprzedzać rozpatrzenie w Radzie Najwyższej Ukrainy kwestii przedterminowego zakończenia uprawnień tego organu. Najważniejsza rola Sądu Konstytucyjnego Ukrainy przypada w procedurze wnoszenia zmian do Konstytucji Ukrainy, gdzie sprawuje on kontrolę konstytucyjną nie nad zakończonym aktem, a jeszcze wcześniej, nad projektem ustawy o wniesieniu zmian do Konstytucji Ukrainy i musi wydać opinię, która jest obowiązkowa do uwzględnienia przez Radę Najwyższą Ukrainy, dotyczącą zgodności projektu ustawy z wymogami artykułów 157 i 158 Konstytucji Ukrainy. Postanowienia artykułu 158 związane są z momentami proceduralnymi działalności Rady Najwyższej w zakresie wnoszenia zmian do Ustawy Zasadniczej Ukrainy, a artykuł 157 ma obciążenie treściowo-istotowe – Konstytucja Ukrainy nie może zostać zmieniona, jeśli zmiany przewidują: 1) zniesienie lub ograniczenie praw i wolności człowieka i obywatela (mogę dowieść, że zmianami do Konstytucji w 2016 roku prawa człowieka zostały ograniczone); 2) są skierowane na likwidację niepodległości lub na naruszenie integralności terytorialnej Ukrainy; 3) nie może być zmieniona w warunkach stanu wojennego lub stanu wyjątkowego (jest to szczególnie aktualne w obliczu agresji wojennej Moskowii przeciwko Ukrainie i okupacji jej wojskami Krymu oraz części obwodów donieckiego i ługańskiego). Biorąc pod uwagę wielokrotne inicjowanie przez Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenkę (w latach 2015–2018) i Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego (lata 2019–2020) projektów ustaw o wniesieniu zmian do Konstytucji Ukrainy właśnie w warunkach agresji wojennej Federacji Rosyjskiej, która trwa poprzez okupację części terytorium Ukrainy, prowadzenie działań wojennych przeciwko Siłom Zbrojnym Ukrainy, tworzenie i wspieranie ze strony kierownictwa państwa-agresora kolaboracyjnych tworów administracyjno-terytorialnych i ich uzbrojonych formacji, czyli dokonywanie działań skierowanych na naruszenie suwerenności państwowej i niszczenie integralności terytorialnej Ukrainy, a także zważywszy na niejednoznaczne oceny treści pewnych Opinii Sądu Konstytucyjnego Ukrainy w odniesieniu do takich projektów ustaw dotyczących kwestii istnienia lub braku warunków stanu wojennego, które (oceny) zaznaczono w Zdaniach odrębnych sędziów Sądu Konstytucyjnego Ukrainy Melnyka M. I., Slidenki I. D., Szyszkina W. I., można stwierdzić, że problem interpretacji postanowienia konstytucyjnego „warunki stanu wojennego” jest niejednoznaczny i złożony. Niejednoznaczności interpretacyjnej dodają, niestety, powierzchowne twierdzenia niektórych polityków i obsługujących ich prawników – że warunki stanu wojennego mają miejsce dopiero po tym, gdy w państwie ogłoszono stan wojenny. Właśnie z takim podejściem kategorycznie nie można się zgodzić, nawet patrząc na łańcuch logiczny – co jest pierwotne, a co wtórne, co co poprzedza. Czyli, co powstaje najpierw – warunki, które są podstawą (przyczyną) wprowadzenia stanu wojennego, czy wprowadzenie stanu wojennego, a potem dopiero warunki dla jego wprowadzenia? Dla ludzi myślących logicznie, myślę, odpowiedź jest zrozumiała.
Do tego treść części drugiej artykułu 157 Konstytucji Ukrainy wskazuje nawet tekstowo nie na fakt ogłoszenia przez głowę państwa aktu o wprowadzeniu stanu wojennego, lecz na istnienie warunków występowania takiego stanu, czyli obiektywnego zjawiska, które nie zależy od woli czy opinii odpowiedniego kierownika w państwie, które stało się ofiarą agresji. Określenie istoty treści wskazanej normy Konstytucji Ukrainy wymaga ze strony Sądu Konstytucyjnego Ukrainy kompleksowej analizy sytuacji, która zaistniała na Ukrainie w związku z oficjalnym ogłoszeniem części jej terytorium przez najwyższe organy władzy państwowej Federacji Rosyjskiej już własnym terytorium (aneksja) oraz z bezpośrednią inwazją i okupacją przez rosyjskie wojska pewnego terytorium Ukrainy w obwodach donieckim i ługańskim. Taka analiza musi być przeprowadzona w powiązaniu z treścią aktów normatywno-prawnych organów władzy państwa ukraińskiego, którymi oceniane są wspomniane wydarzenia i określane są stosunki prawne oraz regulatory, które są uwarunkowane wskazanymi wydarzeniami. Warunki, które są podstawą do wprowadzenia stanu wojennego w kraju lub w jego poszczególnych częściach, zawarte są w postanowieniach artykułu 1 Ustawy Ukrainy „O reżimie prawnym stanu wojennego” z dnia 12 maja 2015 roku nr 389-VIII, a mianowicie: 1) istnienie zbrojnej agresji lub zagrożenia atakiem na państwo; 2) niebezpieczeństwo dla niezależności państwowej Ukrainy, jej integralności terytorialnej; 3) ograniczenie konstytucyjnych praw i wolności człowieka i obywatela oraz praw i prawnie uzasadnionych interesów osób prawnych, co jest uwarunkowane agresją przeciwko Ukrainie. Treść wskazanych norm wskazuje na początkowe istnienie negatywnych dla suwerenności państwowej Ukrainy warunków zewnętrznych, a wprowadzenie stanu wojennego lub ogłoszenie wojny powinno już być odpowiednią na nie reakcją upoważnionych nosicieli władzy państwowej. Te warunki istnieją obiektywnie i warunkują następne działania nosicieli władzy – wprowadzenie stanu wojennego, dlatego nie zależą od subiektywnej pozycji tego urzędnika, który zgodnie ze swoimi obowiązkami konstytucyjnymi ma na nie reagować wprowadzeniem stanu wojennego (punkt 20 części 1 artykułu 106 Konstytucji Ukrainy). Właśnie warunki stanu wojennego, które są określone aktami normatywno-prawnymi, są podstawami do jego oficjalnego ogłoszenia. Dla twierdzenia o istnieniu warunków stanu wojennego istnieją następujące podstawy: 1) w wyniku bezpośredniej inwazji wojsk Federacji Rosyjskiej w lutym 2014 roku doszło do okupacji części terytorium Ukrainy – Autonomicznej Republiki Krymu i miasta Sewastopol – z następującą po niej aneksją; 2) w ciągu lat 2014-2021 mają miejsce frontowe działania bojowe na terytoriach obwodów donieckiego i ługańskiego Ukrainy; 3) agresywne działania wojskowe przeciwko okrętom i statkom Ukrainy w basenach mórz Azowskiego i Czarnego; 4) w procedurze aneksji, poprzez przyjęcie odpowiednich aktów, wzięły udział najwyższe organy władzy państwowej Federacji Rosyjskiej – prezydent, parlament, Sąd Konstytucyjny, co potwierdza jej agresję państwową przeciwko suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy. W geście protestu przeciwko udziałowi Sądu Konstytucyjnego Federacji Rosyjskiej w procedurze aneksji wskazanych części terytorium Ukrainy, co jest niszczeniem światowego porządku prawnego, który organ kontroli konstytucyjnej, niezależnie od przynależności do państwa, ma chronić zgodnie ze swoim naturalnym obowiązkiem, Sąd Konstytucyjny Ukrainy swoim Orzeczeniem jeszcze z dnia 17 kwietnia 2014 roku nr 10-r/2014 zakończył działanie Memorandum o rozwoju współpracy między Sądem Konstytucyjnym Ukrainy a Sądem Konstytucyjnym Federacji Rosyjskiej z dnia 14 czerwca 2000 roku. Normy Konstytucji Ukrainy nie określają bezpośrednio instytucji władzy, na które nałożone jest oficjalne ogłoszenie istnienia warunków stanu wojennego. Jednakże właśnie normy Ustawy Zasadniczej Ukrainy, zgodnie z którymi na uczestników procedury konstytucyjnej rozpatrzenia projektu ustawy i przyjęcia ustawy o wprowadzeniu zmian do Konstytucji Ukrainy nałożone są zobowiązania nie wprowadzania takich zmian w warunkach stanu wojennego, już są podstawą do twierdzenia, że każdy z takich organów, analizując faktyczne okoliczności i wprowadzając odpowiednie dla nich regulatory normatywne stosunków prawnych, które powstały na podstawie takich okoliczności, może autonomicznie określić się co do konUkraińskim naukowcom należy poświęcić dodatkową uwagę instytucji ochrony Konstytucji Ukrainy w całości, a w konsekwencji także konstytucyjnych praw i wolności człowieka i obywatela. W tym kontekście warto przeanalizować relację zadań i uprawnień Prezydenta Ukrainy oraz Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, które w aspekcie porównawczym wymagają analizy koncepcyjnej, ponieważ mają miejsce różnice między statusem Prezydenta Ukrainy jako gwaranta jedynie przestrzegania Konstytucji Ukrainy, praw i wolności człowieka i obywatela (część druga artykułu 102 Konstytucji Ukrainy), a nie gwaranta Konstytucji, jak u nas nieudolnie propagują wszyscy, komu się chce, a statusem Sądu Konstytucyjnego Ukrainy, który właśnie jest określonym gwarantem zwierzchnictwa Konstytucji Ukrainy (część druga artykułu 147 Konstytucji Ukrainy, artykuł 2 Ustawy o SK Ukrainy). Instytucja kontroli konstytucyjnej w polu prawnym naszego państwa wymaga w całości osobnej nowatorskiej analizy jako szczególna forma ochrony Konstytucji Ukrainy, a nie jako gałąź sądownictwa, co przeważnie jest odzwierciedlone w treści większości podręczników z prawa konstytucyjnego. Sąd Konstytucyjny Ukrainy może wykonywać swoje uprawnienia w sferze kompetencji przedmiotowej jedynie na podstawie wniosku odpowiedniego podmiotu. Ma miejsce konstrukcja takich stosunków publicznoprawnych, w której podmiotowi wnioskującemu przypada pozycja aktywna, a Sądowi Konstytucyjnemu Ukrainy jedynie – pasywna, czyli nie może on samodzielnie inicjować postępowania w problematycznych kwestiach. Konstytucja Ukrainy określiła podmioty wnioskujące: bezpośrednio w części pierwszej artykułu 150, w obu częściach artykułu 151 Konstytucji Ukrainy; pośrednio w punkcie 28 części pierwszej artykułu 85 i w artykule 159 Konstytucji Ukrainy. Pośredniość polega na tym, że postanowienia wskazanych norm konkretnie nie wskazują na podmiot wnioskujący, ale z ich kontekstu treściowego można wyciągnąć logiczny wniosek, że takim podmiotem może być jedynie Rada Najwyższa Ukrainy. Jednakże w odniesieniu do jednego z uprawnień Sądu Konstytucyjnego Ukrainy – oficjalna wykładnia Konstytucji Ukrainy i ustaw
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
