Ihor ZOC. Nasz tygodnik ma wielu wielbicieli i równie wielu korespondentów. Nie wszystko z nadesłanych materiałów trafia na łamy gazety, ale redakcja jest bardzo wdzięczna za Wasze opinie, drodzy nasi przyjaciele. Na przykład, oto co napisała Olha Osejczuk z obwodu rówieńskiego: „Słowo Proświty” – to nie tylko wysepka niezależnego ukraińskiego słowa, ale i cały geograficznie ukraiński ląd renesansu historii i kultury Rusi Kijowskiej – Ukrainy. Bo właśnie „Słowo Proświty” (dalej „SP”. – Red.) jest obiektywnym i prawdziwym słowem ukraińskości, odrodzenia, utwierdzenia i rozwoju nauki, historii...”. Autorka listu dziękczynnym słowem wspomina twórców gazety, w szczególności wymienia „potężną plejadę znanych osobistości – Pawło Mowczan, Lubow Hołota, Hałyna Daciuk, Heorhij Filipczuk, Mykoła Tymoszyk, Jewhen Buket, Mykoła Hołomsza, Wiktor Skoryk, Dmytro Czobit, Wołodymyr Melnyczenko, Eduard Owczarenko, Sofija Majdanśka, Kateryna Motrycz, Taras Hołowko...”. Świetlanej pamięci Irynie Farion, Mychajłowi Słaboszpyckiemu, Mykole Procjukowi... „Wszyscy autorzy swoich badań, ocen, wniosków zachwycają głębią myśli ukraińskiego piśmiennictwa i melodyjnością języka. To siła myśli, pewności wiary w niepokonalność Ukrainy, w jej Niepodległość i Wolność”, – zaznacza pani Osejczuk. „Czasopismo „SP” powinno być w każdej placówce oświatowej!” – jest przekonana autorka i trudno się z nią nie zgodzić. Uważnie śledzi tygodnik także Ihor Ołeszczuk z Tarnopola, który niedawno obchodził swoje 94. urodziny. Dziękuje on za ciekawe artykuły w czasopiśmie, szczególnie za cykl „Przegląd mediów i sieci społecznościowych”, bo, jego zdaniem, analiza światowej prasy jest bardzo potrzebna dla orientacji, co dalej będzie z Ukrainą. „W tak trudnym dla Ukrainy czasie konieczne jest jednoczenie ukraińskich elit, a to pozytywnie wpłynęłoby na ograniczenie kolaboracji, sprzyjałoby zjednoczeniu Ukraińców, a nawet obniżeniu przestępczości wśród dzieci. Ale władza tego nie robi, a społeczeństwo obywatelskie jest bardzo słabe”, – pisze do redakcji pan Ołeszczuk. Pod hasłem „Nasza walka o państwowość” (I. Ohijenko) Anna Sawczenko z Korsunia Szewczenkowskiego w obwodzie czerkaskim rozważa nad tym, jak odrodzić rzekę Roś i przyległe terytoria. Jednocześnie autorka wzywa do przygotowania zebrania Narodowego Okrągłego Stołu na temat „Sensy idei narodowej, tożsamości” z udziałem duchownych, filozofów, twórczej młodzieży. To, że duchowemu odrodzeniu narodu ukraińskiego poświęca się niedostateczną uwagę, niepokoi także Zoję Mychajluk ze wsi Witowe w rejonie czerkaskim. „Do tej pory nie mamy nawet oficjalnej wersji pochodzenia nazwy naszego kraju i jej znaczenia, więc posługujemy się wersjami zagranicznych autorów”, – pisze pani Zoja i przesyła swój artykuł, w którym próbuje rozliczyć się z kwestiami, które ją niepokoją. Główną zaś przyczyną skrajnie powolnego duchowego odrodzenia narodu ukraińskiego, w opinii autorki, „jest ta okoliczność, że z sześciu prezydentów poradzieckiej Ukrainy tylko dwóch – Wiktor Juszczenko i Petro Poroszenko – przejmowało się tym problemem, dla innych była to sprawa drugorzędna – ich krótkowzroczność drogo kosztowała nasz naród, bo sprowokowała atak Rosji na Ukrainę”. W związku z tym dziękujemy Zoi Mychajluk za nieobojętność i musimy przypomnieć, że na wszystkie wspomniane tematy w „SP” mamy wystąpienia autorytatywnych uczonych – historyków, językoznawców. Będziemy dalej pilnować tego kierunku! Przy okazji, zwróciłbym uwagę czytelników na cykl artykułów w tygodniku doktora nauk filologicznych Jurija Mosenkisa. Chętnie zamieszczamy wpisy prośwician i dziękujemy naszym najbardziej aktywnym korespondentom społecznym z obwodu iwanofrankiwskiego, Bukowiny, obwodu rówieńskiego, Żytomierza. Redakcja pragnie dać możliwość wypowiedzenia się na łamach gazety wszystkim naszym korespondentom, ale wydrukowanie wszystkiego, co nadesłano, proszę się zgodzić, jest nierealne. Tak samo prosimy nie dostarczać materiałów, które zawierają powszechnie znane fakty z życia klasyków literatury, ich biografie – to już było w „SP”. Nie o wszystkich nowościach literackich jest możliwość opowiedzieć w tygodniku, ale staramy się informować o najbardziej znaczących, w opinii redakcji. Ale nawet w tym artykule chciałbym wspomnieć o niesłusznie pominiętych uwagą wspomnieniach Mychajła Słaboszpyckiego o jego współczesnych i o samym pisarzu już po jego odejściu oraz podziękować członkowi NSPU Bohdanowi Zalizniakowi, który o tym napisał. Autor przytacza myśli M. Słaboszpyckiego, zachwyca się jego szkicami o Juriju Szczerbaku, Lubow Hołocie, Pawle Mowczanie, Dmytro Pawłyczce i cytuje aktualną również teraz obserwację niezapomnianego literaturoznawcy i wydawcy: „Absolutny brak normalnej polityki humanitarnej na Ukrainie nie tylko niszczy jej kulturę i duchowość, ale i utrudnia cały proces budowy państwa oraz niesie bezpośrednie zagrożenie dla samego bezpieczeństwa narodowego kraju” (Z pryszczerkowoho dzerkała. – K., Jarosławiw Wał, 2020. – S. 271). Wielu czytelników zwraca się do tematu, który jest hasłem „Proświty” – „Bez języka nie ma narodu!”. Tak, Anatolij Zawhorodnij w swoim liście do redakcji podkreśla: „Ukraiński państwowotwórczy światopogląd tworzy język ukraiński. Tylko przez niego poznajemy świat wokół nas... Język jest sercem narodu, jego oczami, układem krwionośnym i cementem, który spaja nasze państwo”.
Tymczasem chcielibyśmy wiedzieć, jak czuje się język ojczysty tam, gdzie mieszkacie, drodzy czytelnicy. O tym, że w Kijowie przybyło języka agresora, podzielił się z nami długoletni prenumerator „Słowa Proświty” Leonid Serednycki. Według jego słów, kiedy próbował wyjaśnić, dlaczego tak jest, słyszał w odpowiedzi „a jaka różnica”. To, że „język” czuje się dominujący w środowisku młodzieżowym, nie tyle niepokoi, co oburza ludzi nieobojętnych! Ale co z tym robić? Apelować do władz, krytykować ich nieudolną politykę informacyjną i humanitarną, zwracać się do Pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego, oczywiście trzeba, ale co jeszcze? Jak być, kiedy za uwagę dotyczącą odtwarzania rosyjskiej muzyki w miejscu publicznym można zostać pobitym, jak to niedawno zdarzyło się w Żytomierzu? W tym mieście, według informacji służby prasowej policji obwodowej, 36-letni mężczyzna pobił 67-letnią kobietę, która zwróciła mu uwagę w sprawie rosyjskojęzycznego kontentu. Zdarzenie miało miejsce 8 czerwca w pobliżu marketu spożywczego przy ulicy Kosmonautów. Podejrzany głośno włączył rosyjskojęzyczną muzykę. Kobieta zwróciła mu uwagę i po tym wywiązał się między nimi konflikt. Wtedy mężczyzna uderzył kobietę pięścią w głowę, w wyniku czego upadła na asfalt i doznała obrażeń. Kobietę hospitalizowano na oddziale neurochirurgicznym szpitala miejskiego. Sprawcę zatrzymano. Ogłoszono mu podejrzenie popełnienia przestępstwa. Mężczyźnie grozi od pięciu do ośmiu lat więzienia. Cóż, dziękujemy poszkodowanej za odwagę, życzymy powrotu do zdrowia i mamy nadzieję na sprawiedliwy ukraiński sąd. Na obojętność urzędników, którzy są finansowani z podatków obywateli, zwraca uwagę w swoich tekstach Hałyna Krawczenko z Dniepru. „Człowiek w kraju jest pozostawiony sam sobie. Żadnego problemu nie da się rozwiązać bez problemów” – zauważa pani Krawczenko, opowiadając o własnym doświadczeniu zwracania się do organów państwowych, w szczególności do Biura Prezydenta, skąd otrzymywała wymijające odpowiedzi. Redakcja jest wdzięczna wszystkim autorom tygodnika, ale przede wszystkim tym, którzy trzymają szyk na terenach przyfrontowych: Wiktorowi Skrypnykowi, Wałerijowi Romankowi, Wołodymyrowi Zajice, Ołehowi Maksymence z obwodu donieckiego, Annie Stolarowej, Wołodymyrowi Wakulence z obwodu charkowskiego. Szczególne podziękowania dla wojownika i poety Stanisława Nowyckiego. Niemal w każdym numerze drukujemy nazwiska darczyńców, którzy nie tylko prenumerują tygodnik, ale także wspierają go finansowo. Do listy z podziękowaniami dołączamy laureatów Nagrody Narodowej im. Tarasa Szewczenki Iwana Derdę, Serhija Fajfurę, Wołodymyra Szowkoszytnego, a także profesora, doktora nauk filologicznych Jurija Mosenkisa, przewodniczącego kołomyjskiego oddziału miejsko-rejonowego „Proświty” Wasyla Hłaholuka i jego rodzinę, uczestnika działań wojennych, członka Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Ołeksandra Wakulenka, Wirę Bodnaruk z Towarzystwa Języka Ukraińskiego w Chicago (USA). W pierwszym półroczu mieliśmy wydać 25 numerów „SP” i wypełniliśmy swoje zobowiązania: łącznie równo 400 szpalt ważnych informacji rozleciało się po Ukrainie. Mamy nadzieję, że tak będzie i w następnych, jeszcze trudniejszych dla nas i całego kraju sześciu miesiącach. Pomagajmy Siłom Zbrojnym Ukrainy i bądźmy razem! Mentalny kod Ukraińców – na szpaltach „SP”! Rówieńska „Proświta” trzyma szyk! PRENUMERATA—2025 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na 2025 rok. Koszt wynosi: 1 mies. — 65 hrywien. 3 mies. — 195 hrywien. 5 mies. — 325 hrywien. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy
Oryginalny, głęboki ukraiński myśliciel. Człowiek niezwykle utalentowany i uniwersalny w swoich zainteresowaniach, pasjach, osiągnięciach. W ciągu swojego krótkiego, ale niezwykle twórczego i produktywnego życia zdołał „przeciąć się” w różnych wcieleniach z wieloma znanymi w XIX wieku osobistościami – od I. Franki, M. Hruszewskiego, M. Drahomanowa, I. Puluja, M. Pawłyka po anarchistę Ławrowa oraz Marksa i Engelsa… Wiele o nim mówili współcześni naukowcy (Pimentel, Odum, Joan Martinez-Alier, ukraiński profesor z Quebecu Roman Serbyn i in.). Całkowicie różni ludzie, motywacje, relacje, stosunek do propagowanych idei i ideałów w tamtych czasach, kiedy dla nas było czymś dziwnym, że obszar poznania ówczesnego świata odbywał się w koordynatach noszenia przez S. Podolynskiego w jednej ręce „Kapitału” Marksa, a w drugiej – „Kobziarza” Tarasa. Jednak, pamiętając, najwyraźniej, cnoty kozackiego kodeksu („Rycerska reguła”), gdzie była zawarta zasada – „miej swoje zdanie, nikomu nie pozwalaj go znieważać”, pozostał mimo wszystko wierny i oddany sprawie ukraińskiej, szanując przez całe życie Słowo Szewczenki. Przyrodnik z wykształcenia podstawowego na Uniwersytecie Kijowskim, wkrótce otrzymuje stopień naukowy doktora medycyny na Uniwersytecie Wrocławskim (Niemcy), studiując w Paryżu, Zurychu. Badając, pracuje w ówczesnym Południowo-Zachodnim oddziale Towarzystwa Geograficznego, opracowuje model progresywnego rozwoju Ukrainy, praktycznie staje się autorem pierwszego fundamentalnego podręcznika z politekonomii, u którego podstaw leży praca „Rzemiosła i fabryki na Ukrainie”. Aktywny uczestnik życia społeczno-politycznego, organizator ruchu socjaldemokratycznego i ideowy inspirator stworzenia ukraińskiej partii, zbudowanej na ideowych podstawach walki o wyzwolenie od narodowego, społecznego i ekonomicznego ucisku ukraińskości. Jego prace „Praca człowieka i jej stosunek do podziału energii”, „O bogactwie i biedzie” drukowano i czytano w Europie w języku francuskim, niemieckim, włoskim i innych językach europejskich, w szczególności w szeroko znanym czasopiśmie „Die Neue Zeit”. Idee Podolynskiego miały wpływ na myśl społeczno-polityczną, stawały się przedmiotem dyskusji z Engelsem, Marksem (korespondował w języku niemieckim), zwłaszcza z rosyjskimi anarchistami, liberałami, narodnikami, którzy błyskawicznie, zazwyczaj, upodabniali się do gorliwych monarchistów-czarnosecińców, gdy mowa dotyczyła ukraińskiej kwestii narodowej. Był nieprzejednanym przeciwnikiem moskiewskich narodników, którzy („Encyklopedia historii Ukrainy”) całkowicie ignorowali kwestię narodową, za to zuchwale próbowali podporządkować (jak prawdziwi czarnosecinni imperialiści) ruchy narodowe pod siebie. Będąc naukowcem, aktywnym działaczem „Młodej Hromady”, pisał swoje prace i artykuły w języku ukraińskim, bezpłatnie leczył chłopów, współpracował z Drahomanowem nad problemami ukrainoznawczymi, wspierając w Europie ruchy narodowe. Powróciwszy z Hiszpanii, porównał Katalonię z Ukrainą, orędując za wolnością narodową. Oponował i zaprzeczał zagranicznym moskwofilom, pytając, dlaczego Anglicy, Serbowie, Moskale mogą kochać swoją ziemię i ludzi jako „nacjonaliści”, a Ukraińcy – nie. Nie zapominajcie, mówił, że „jesteśmy innym narodem”. W końcu, nie otrzymawszy z ich strony żadnego zrozumienia w kwestii narodowej, twierdząc o błędności ich poglądów, daje temu światopoglądowemu i politycznemu zboczeniu ostrą i sprawiedliwą ocenę, nazywając sądy „rewolucyjnych” Moskali „kacapskim szarlataństwem”. Radykalnie odchodząc od nich, Podolynski współpracuje przede wszystkim z M. Drahomanowem i M. Pawłykiem, wydając ukraińskie czasopismo „Hromada” w Genewie, broni stanowiska, że ruch ukraiński musi bazować na ukraińskiej tradycji, że należy opierać się na ideałach ukraińskiego kozactwa, hajdamaczyzny, ludoznawstwa i miłości do ludu, aby dowodzić światu i samym sobie własną tożsamość, odmienność, odrębność i samowystarczalność, jakościowo różną od Moskowii. Oczywiście, takie wartościowe ideały, taka skuteczna światopoglądowość skłania młodego Podolynskiego do życiodajnej, społecznie aktywnej pracy. Razem z towarzystwem galicyjskich studentów „Sicz” założył w Wiedniu pierwsze ukraińskie wydawnictwo. Niedługo wydając razem z M. Drahomanowem i M. Pawłykiem za granicą (Genewa) czasopismo „Hromada”, w 1881 roku dla Ukraińców, którzy męczyli się pod obcym panowaniem, zakłada jedną proroczą myśl polityczną – „prostemu ludowi na Ukrainie nie obejść się bez zbrojnej walki i powstania (rewolucji)”. I ta rewolucja musi być ze swojej natury nie klasowa (w odróżnieniu od Marksa), a narodowa. Jednocześnie młody ukraiński uczony nie przestaje zajmować się badaniami naukowymi, które uczyniły go wystarczająco znanym w środowisku naukowym Europy. Wszak fundamentalna praca „Rzemiosła i fabryki na Ukrainie” (pomógł wydać M. Drahomanow), „Praca ludzka i zachowanie ludzkiej energii”, „Praca człowieka i jej stosunek do podziału energii” oraz inne, drukowane w wiodących czasopismach naukowych krajów europejskich, formowały oryginalne zasady nowego ekologiczno-ekonomicznego myślenia z oparciem na zasady moralno-etyczne. Jego ideami już wtedy interesowali się naukowcy Ameryki i Europy, kontynuując do dziś zachwycać się teoretycznymi opracowaniami Ukraińca dotyczącymi energetyki, w szczególności energii słonecznej i jej transformacji w pracy ludzkiej, ekologii, ekonomii. Poświęcali temu genialnemu ukraińskiemu samorodkowi swoje prace, ponieważ wyprzedzał czas, naukę, światopogląd społeczny. Można na chwilę wyobrazić sobie przyszłość tego nieuznanego geniusza (swego rodzaju obraz „gnanej prawdy”), gdyby los darował mu byt syna własnego państwa, a nie sieroty na takiej „swojej”, ale „cudzej” ukraińskiej ziemi, ujarzmionej przez imperia. Wszak swoim unikalnym postrzeganiem świata, innowacyjnymi ideami „przewracał” całe warstwy ustalonych koncepcji naukowych „oświeconej” Europy. Wspomnijmy jego błyskotliwy sukces na forum we Francji, kiedy w swoje niespełna 29 lat(!) Podolynski zaproponował znamienitym uczonym oryginalny model eko-ekonomiczny, przedstawiony w referacie „Praca ludzka, zachowanie siły”. Już wtedy o utalentowanym Ukraińcu zaczęła mówić naukowa Europa, drukując jego artykuły w prestiżowych czasopismach, stwierdzając pojawienie się pioniera-nowatora idei w sferze wykorzystania energii słonecznej. Jednak jego zasługą było i to, że nie opierał się na czysto technokratycznych (bardzo innowacyjnych) podejściach do rozwiązania ważnych problemów społecznych o charakterze globalnym. Dla niego ekonomia, energia, ekologia były nieodłączne od etyki życia społecznego, kultury moralno-etycznej, formując humanitarne relacje modelu „człowiek – przyroda”. Przy tym nie ignorowano połączenia szczytowych idei naukowo-technicznych, technologicznych i opracowań z tradycją i doświadczeniem, zakładając komponentę etnokulturową w postęp cywilizacyjny, realizację paradygmatu społecznego, który nieco później będą nazywać „zrównoważonym rozwojem”. Ta nieutracona ciągłość bezcennego doświadczenia pokoleń, narodów i cywilizacji była nieodłącznym składnikiem jego innowacyjnego myślenia i postrzegania świata, ponieważ uważał, że znaczenie ludzkiej „kulturalności”, kultur różnych narodów, ich dialogiczność i twórczość, wielowiekowe doświadczenie moralne, duchowe i gospodarcze są wartościami nieprzemijającymi. Rzeczywiście, kwestie etyzacji relacji i wzajemnych wpływów w modelu „człowiek – przyroda – energia” zajmowały ważne miejsce w koncepcjach eko-ekonomicznych S. Podolynskiego, który uważał, że nie można osiągnąć dobrobytu, bezpieczeństwa i szczęścia, jeśli człowiek i ludzkość będą zamykać przed sobą „księgę Natury”. I chociaż wielu naprawdę „rewolucyjnych” idei nie udało się wcielić w życie w okresie jego nadmiernie krótkiego życia, jednak zostały one podchwycone przez wielu krajowych i zagranicznych naukowców. Aktywnie propagowali twórcze myśli Podolynskiego Drahomanow, Hruszewski, przez nich otworzył się głębiej także dla W. Wiernadskiego, który w swojej nauce o noosferze opierał się także na teoretycznym dziedzictwie znanego w Europie Ukraińca. Wielki ukraiński naukowiec Wiernadski, organizator, budowniczy i pierwszy prezydent Ukraińskiej Akademii Nauk, budując naukę o noosferze jako cienkoenergetyczne duchowo-rozumowe, informacyjne pole kulturowego bytu narodów, opierał się przede wszystkim na ideach ekologiczno-ekonomicznych, moralno-etycznych S. Podolynskiego, które bazowały na tradycyjnym ukraińskim światopoglądzie, prawdziwie nazywając go nowatorem i pierwszym narodowym ekologiem. W swojej znanej pracy „Geochemia”, którą Wiernadski wydał najpierw w języku francuskim, ponieważ w latach 1922–1926 wykładał na Uniwersytecie Sorbońskim, z szczególnym szacunkiem wypowiada się o S. Podolynskim, popularyzując jego oryginalne i aktualne idee. Analizując jego już wspomnianą pracę
Serhij Podolynski. Artysta Hennadij Nebożatko. “Rzemiosła i fabryki…”, Wernadski zaznacza, że Podolynski najlepiej zrozumiał “energetykę życia”, pragnąc przenieść ten światopoglądowy i technologiczny model na ekologiczną ekonomię. Jednakże warta uwagi jest też inna naukowa składowa (oprócz kwestii słonecznej, ekologicznej energetyki, ekoekonomii, energoproduktywnej interakcji człowieka z Przyrodą, włożonej energo-pracy i energii zbiorów itp.), z którą solidaryzował się Wernadski. Chodzi o matrycę postrzegania świata, ideologię życia, na której opierała się działalność naukowca, a której podstawą była nacjokulturowość, ukraińskość, przejawiające się w twórczej pracy, normach zachowania, postawie obywatelskiej. Wymownym dowodem zgodności tych dwóch znaczących dla historii narodowej osobistości był pozornie prosty, jednak znakowy fakt, że Podolynski i Wernadski nie rozstawali się z główną Księgą swojego życia – “Kobziarzem” Tarasa Szewczenki. W tym utrwalało się pokrewieństwo ich dusz, świadomości, społecznego i naukowego czynu, ciągłość tradycji utwierdzania swojego narodowego “Ja”. Trzeba przyznać i położyć nacisk na to, że Podolynski w nauce, życiu społeczno-politycznym był nieprzejednanym przeciwnikiem imperialnego kolonializmu, “kacapskiego” faryzeizmu, występując za narodowe wyzwolenie i wolność, broniąc języka ukraińskiego, kultury, tradycji, prawdziwej historii. Brał aktywny udział w ważnych sprawach społecznych hromad w Ukrainie i poza jej granicami. Wszystko to kojarzyło się jako triumf ukraińskości i było tworzone przez niego jedynie w celu zniszczenia pęt zniewolenia i swobodnego rozwoju własnego narodu. Oczywiste jest, że z takimi poglądami niemożliwe było żyć (istnieć) na ówczesnych terenach imperialnej moskowszczyzny, gdzie jedynie na przykładzie dwóch zakazanych lingwocydnych (ludobójczych) aktów (cyrkularz wałujewski i ukaz emski) widać, jak bezlitośnie zabijali Moskale ukraiński naród, jego język, literaturę, pamięć narodową, duszę i serce, okrutnie wydeptując grunt własnego “Ja”. Podolynski tworzył i żył właśnie w takich warunkach, kiedy jadowite moskiewskie “skorpiony” zabijały ukraińskość. Ta ludobójcza polityka nigdy nie ustawała – za carów, monarchistów, kadetów-socjalistów, bolszewików-mienszewików, leninistów-stalinistów czy zdziczałych putinistów. Przy okazji warto wspomnieć poszczególne wnioski z tajnego donosu połtawskiego gubernatora Baggowuta do ministra spraw wewnętrznych Rosji, w którym podkreślano, że wszędzie należy prowadzić politykę, która przeczyłaby samemu istnieniu pojęcia “Ukraina” oraz “narodu ukraińskiego”, którego “nigdy żadnego” nie było. W takich okolicznościach, w takim czasie, kiedy w ojczystym języku zabraniano nawet myśleć, a nie tylko pisać, drukować, czytać, modlić się, nazywać się przy urodzeniu ukraińskimi nazwiskami i imionami, niezwykle ważnymi dla zachowania narodu były działania narodowych oświeceniowców, podobnych do Podolynskiego. Znawca języków i kultur europejskich, ponad wszystko strzegł swojego, ojczystego, ukraińskiego. W tamtych smutnych czasach, emigrując w wyniku represji, swoje prace, traktaty naukowe wydaje nie po prostu w języku ukraińskim, ale głęboko bada Ukrainę w kontekstach historycznym, politycznym, geograficznym, demograficznym, etnokulturowym, gospodarczo-ekonomicznym, fizjologicznym, ekologicznym. Bo kiedy w tych dniach etery są przepełnione bełkotliwie-kłamliwym Putinem o “jednym” narodzie, o Ukrainie, która jest “ruska”, o całej “naszej ziemi”, gdzie stąpa noga “żołdaka-Moskala”, to mimowolnie nasuwają się wnioski Podolynskiego w jego fundamentalnej pracy “Życie i zdrowie ludzi na Ukrainie” (243 s.), wydanej w Genewie w 1878 roku. Na podstawie gruntownej analizy on jakby po 150 latach przypomina wstrętnym raszystom: “Całe północne wybrzeże Morza Czarnego i większa część Azowskiego przylegają do ziemi ukraińskiej. Za czasów starych Zaporożców ukraińskie czajki budziły strach na całym Morzu Czarnym. A u podnóża gór Kaukazu między Kozakami i na Karpatach między Hucułami jednakowo rozumieją i kochają Szewczenkę…” (s. 49). A dalej ilustruje życie Ukraińców na prawdziwie ukraińskich ziemiach Karpat, Polesia, części Besarabii, ówczesnych guberni taurydzkiej, chersońskiej, katerynosławskiej,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Podolskiej, Kijowskiej, Połtawskiej, Charkowskiej gubernii z najlepszymi gruntami. „Ktoś tam myśli (jak dzisiejsi putiniści), że Ukraińcy nie są odrębnym narodem, lecz jakąś mieszanką Wielkorusów, Lachów, Tatarów, Mołdawian, ale to nieprawda – stwierdza Podolinski – bo to oni żyją wśród Ukraińców i bardzo się od nich różnią… Naród ukraiński (jak i inne) ma w sobie wiele obcych elementów, ale jest odrębnym i samodzielnym narodem rasy słowiańskiej”. Zaznacza, że te różnice można udowodnić językiem, literaturą, ludowymi obyczajami, a nawet fizycznymi cechami ukraińskiego ciała, i że z Rosji na Ukrainę przechodzi niewiele ludzi, a z Ukrainy wysiedlają się (dobrowolnie!) bardzo nieliczni.
Sądzę, że tymi osobnymi sądami ten oddany swojej rodzimej ziemi uczony-światowiec aktualizuje współczesne odpowiedzi na te faryzejskie bełkotania kremlowskich nienawidzących ludzi, którymi oni nadal, niestety, oszukują świat.
Ten nastrój ukraińskiego światoodczuwania Podolinskiego był bliski Wernadskiemu, mimo całej groźności ówczesnych moskiewskich ideologem, które nie mogły nie wpływać nawet na tak świetlisty „umysł” tego „noosferycznego” akademika. Rzeczywiście, zauważalny jest wpływ na sfery twórczości życiowej Wernadskiego tego prekursora rozwoju noosferycznego Ludzkości, swoistego odkrywcy jej wzajemnego działania z Przyrodą, Kosmosem i Wszechświatem, jakim był Podolinski.
Bo nawet kiedy jako kierownikowi Komisji do opracowania strategii Ukraińskiej Akademii Nauk przyszło mu za hetmana Skoropadskiego kształtować strategię i zadania ukraińskiej Akademii, to on na wszelkie sposoby dowodził i przekonywał, że przede wszystkim muszą zostać utworzone solidne struktury naukowe języka ukraińskiego, literatury i historii, to znaczy takie instytucje, które będą pełnić ważne funkcje państwotwórcze i kulturotwórcze. I to była czysta prawda, ponieważ uważano je za pilnie potrzebne dla ukraińskiego Państwa i za rdzeń rozwoju nauki narodowej.
Bo kiedy w latach 30. dokonywano ludobójstwa głodowego, moskiewscy stalinowcy przede wszystkim mordowali właśnie ten kierunek w ukraińskiej nauce. Wtedy w okresie 1931–1933 zlikwidowano instytucje humanistyczne, zwłaszcza Wydział Historyczno-Filologiczny i Społeczno-Ekonomiczny, sekcję historyczną, Komisję Lewobrzeżnej Ukrainy, Najnowszej Historii Ukrainy, Archeograficzną, odebraną od katedry Hruszewskiego; represjonowano i zlikwidowano ponad 250 uczonych, zgładzono 27 członków rzeczywistych Akademii i trzech członków-korespondentów. Tak „pomyślnie” realizowano „program” zaszczepiania rosyjskiego nacjonalizmu (szowinizmu), który z polecenia Stalina do Ukrainy przywiózł w listopadzie 1927 roku Kaganowicz.
Przy tej okazji warto też przypomnieć te ciężkie czasy na początku lat 20., kiedy władzę już przejęli bolszewicy, Wernadski pisze list do A. Krymskiego, w którym podkreśla znaczenie Ukraińskiej Akademii Nauk, która – jak miał nadzieję – będzie miała wielkie znaczenie w rozwoju kultury ukraińskiej… Prosi go, by pisał wyłącznie „po ukraińsku”, bo „na bagnach” nie słychać języka ukraińskiego… Obaj narodowi światomężowie nauki uświadamiali sobie znaczenie dla „żywego” narodu jego rodzimego Języka.
Dla Podolinskiego drogowskazem twórczości życiowej był zarówno Taras Szewczenko, jak i postępowa myśl europejskiego oświecenia. Był jednym z nielicznych ukraińskich myślicieli, którzy świadomie przyjęli koncept wielkiego poprzednika – filozofa Fichtego, który powiedział, że „rozmawiając jednym językiem, naród jest zjednoczony przez samą naturę, mnogością niewidzialnych więzi, rozumiejąc się nawzajem, tworzą jedną i niepodzielną całość”.
Dokładnie z takim paradygmatem wartości bytu narodu solidaryzował się nasz wysokoetyczny badacz Przyrody i Człowieka, uważając Język za duchowe podłoże jedności ludzi, przekazując tę świętą ideę niewidzialno-widzialnym sygnałem przyszłym pokoleniom ukraińskich budzicieli. Ponieważ znacznie później ten sam Wernadski stwierdzi, że bez języka ojczystego naród jest niewolony.
To naturalne prawo, potwierdzane przez wielkich Komeńskiego, Fichtego, Szewczenkę, że tam, gdzie żyje odrębny język, żyje też odrębny naród, który ma prawo sam zarządzać swoimi sprawami, strzegł, bronił, wprowadzał w życie „banita” i poszukiwacz „prześladowanej prawdy”, Myśliciel, który wyprzedza czas, Serhij Podolinski.
Tak subiektywnie, osobiście odbierano na Ogólnoukraińskiej Konferencji, poświęconej Podolinskiemu, różnorodną faktologię w czasie i przestrzeni, porównawczą analogię dwóch znanych postaci, których barwa głosów dziś brzmi szczególnie wrażliwie, ponieważ myśl, światopoglądowa postawa i czyn tych wybitnych działaczy Narodu mają stać się naszym wartościowym drogowskazem w czasach okrutnej egzystencjalnej konfrontacji Ukraińców z „ruskomirstwem” – z jego fałszem, nienawiścią, przemocą – przede wszystkim dla „pierwszych” przywódców, pedagogów, nauczycieli, naszej młodzieży.
Bo wieloletnia wojna wywołała tektoniczne pęknięcie naszego Bytu, gdy ordyńscy najeźdźcy próbują ze wszystkich sił ukraść to, co najdroższe – nasze sakralne narodowe świętości, zachowane w Języku, Kulturze, Tradycji, historycznej Pamięci i Woli.
Warto przyznać, że głęboka i istotowa cnota nacjokulturowości Podolinskiego, która wynosiła go jako otwartego przeciwnika „moskiewskiego mongolstwa” (wg Franki), w żaden sposób nie przeszkadzała wybitnemu ukraińskiemu uczonemu-światowcowi uczestniczyć w tworzeniu ogólnoludzkiego dziedzictwa kulturowego, kształtując idee, których potrzebowały narody i ludy w kwestii humanistycznego ekonomizmu, fizycznej eko-ekonomii, filozofii noosferycznego kosmizmu, prozdrowotnego środowiska, socjoetnohigieny i ludzkiej etyki.
Można stwierdzić, że teoretyczne podstawy jego dorobku naukowego w znacznym stopniu korespondują z moralno-światopoglądowymi ideami wielkiego narodowego myśliciela H. Skoworody dotyczącymi zasad zgodności z naturą, zgodności z kulturą, „średności” pracy, duchowej wolności i samodoskonalenia, podkreślając nieprzerwaną ciągłość narodowej tradycji społeczno-etycznej myśli.
Dziś naród nadal odszukuje, strzeże, broni, przemyśliwuje swoich „zatartych” historią, zapomnianych, niezasłużenie zignorowanych przez społeczną uwagę, zniszczonych przez naszych wrogów i nieprzyjaciół znakomitych Ukraińców. Tak się składało, że często w ten szereg „ustawiano” zupełnie dziwaczne postacie, które nigdy nie uznawały Ukrainy, nie szanowały, nie kochały, a co więcej, były jej nienawistnikami i niszczycielami. Sami nigdy nie kojarzyli się z ukraińskością, ale niektórzy mówią, że „zasługują”, bo tu się urodzili, żyli i „tworzyli”, nawet kiedy złośliwie plugawili i nie przestawali mówić o Ukrainie obcą „prawdą”.
Jakże tu nie przypomnieć słów europejskiego filozofa M. Barrèsa, że taka połowiczna „prawda” jest zawsze trująca, dlatego uważał – „trzeba opierać się na ludziach, którzy mocno zakorzenieni są w naszej ziemi, w naszej historii, w narodowej świadomości”.
Rzeczywiście, nie przystoi tak postępować wewnątrz narodu, który wywalczać musi własną Wolność, nie wolno pozwalać, by jego suwerennością tak się poniewierać, by rządzili nią złośliwi obcy, by naród modlił się do obcych bogów, a przestrzeń społeczna w słowie, obrazie, myśli i uczuciach była wypełniona obcymi bałwanami i symbolami. Taka rozdwojenie i paraliż świadomości zwierzchników uniemożliwia wyraźne widzenie przez kolejne pokolenia wartościowych drogowskazów bytu.
Bo jak dziś można tłumaczyć ludziom sytuację, gdy oto już dziesięciolecia (i prawie 35 lat Niepodległości!) w Kijowie-stolicy nie mogą pojąć, jakimi uczciwościami i prawdami warto się posługiwać, by wreszcie poradzić sobie z tymi publicznymi miejscami, gdzie dawno temu sterczały pomniki Lenina ze Szczorsami, czy da się kiedyś dojść do przytomności, że „muzeum meduz” na Majdanie to za mało, by uczcić pamięć poległych Bohaterów, i że niedobrze jest wszelkimi wykrętami pod szyldem „europejskości” przesłaniać i zaśmiecać Ukraińskie Słowo – określający symbol Ukrainy.
Jeśli wojna po raz kolejny zmusza nas, byśmy wreszcie zrealizowali okrzyk „precz z Moskwą!”, to trzeba operatywnie „przekładać” wiele ustalonych rzeczy i podejść na język współczesnych ukraińskich realiów, by znów i znów nie pytać siebie nawzajem – dokąd?!
A kiedy nie znajdujemy odpowiedzi, zwróćmy się do naszych Budzicieli Ducha i Prawdy – od Szewczenki do Michnowskiego. I w tym świętym „pierwszym” szeregu znajdziemy też sławne imię Serhija Podolinskiego – wybitnego Ukraińca, zrośniętego z ukraińskim przyrodniczo-kulturowym środowiskiem, który, pozostając mu wiernym i oddanym, nie tylko zrodził (urodził) naukę o tradycyjnej moralno-światopoglądowej podstawie ukraińskiej agro-ekokultury, kładąc podwaliny pod perspektywę rozwoju noosferycznego, ale także określił wartościowe współrzędne dla duchowego postępu Narodu, jego moralne prawo.
Krótkie i błyskawiczne, jak protuberancyjny rozbłysk, życie Podolinskiego podarowało Narodowi godny przykład do naśladowania, później wyrażony w przejmującym moralnym testamencie (wg I. Franki) – zawsze „czuć się Ukraińcem”. Naród jest zobowiązany pamiętać i czcić takiego olbrzyma myśli i serca, który słowami M. Hruszewskiego „Cały siebie oddał sprawie społecznej i spłonął w niej bez reszty”.
Chwała Zwiastunowi naszej godności – oraczowi, siewcy i żniwiarzowi narodowej Chwały!
Tłumaczenie maszynowe
25 czerwca 2025 roku minął rok od odejścia do wieczności znanego działacza ukraińskiej diaspory w USA, popularyzatora języka, historii i kultury ukraińskiej, szczerego patrioty Ukrainy, mecenasa, naukowca wysokiego szczebla – doktora Bohdana Bodnaruka (1940–2024). 21 czerwca proswiatanie z obwodu rówieńskiego uczcili pamięć Bohdana Bodnaruka, odprawiając panichidę w Soborze Katedralnym Świętego Zmartwychwstania PCU (m. Równe). Modlitwę żałobną zorganizowała przewodnicząca Rówieńskiego Miejskiego Zjednoczenia Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Kateryna Sycyk.
Bohdan Jaropolk Bodnaruk pochodził ze Stryjszczyzny na Lwowszczyźnie. W czasie drugiej wojny światowej jego rodzice zostali wywiezieni na przymusowe roboty do Hamburga, a po zakończeniu wojennego licholecia znaleźli się w obozach dla przesiedleńców „DiPi” (Displaced Persons) w brytyjskiej strefie okupacji. Od najmłodszych lat Bohdan był zaangażowany w życie ukraińskiej społeczności, która troskliwie pielęgnowała swoją historię i język. W 1960 roku Bodnarukowie przenieśli się do Chicago (USA). Mając skłonność do nauk ścisłych i działalności naukowej, Bohdan rozpoczął studia z inżynierii chemicznej w Illinois Institute of Technology. W 1966 roku uzyskał stopień licencjata z inżynierii chemicznej. W 1973 roku został magistrem inżynierii ekologiczno-chemicznej. W 1975 roku, obroniwszy rozprawę doktorską na temat „Procesów oczyszczania w zgazowaniu węgla”, w Ukraińskim Wolnym Uniwersytecie (UWU) w Monachium uzyskał stopień doktora technologii chemicznych. Bohdan, będąc wysoko wykwalifikowanym inżynierem, zwłaszcza w dziedzinie inżynierii chemicznej, wzorowo pracował i bez przesady był idealnym obywatelem swojego kraju – Stanów Zjednoczonych. Należał do organizacji zawodowych: American Institute of Chemical Engineers i American Institute of Metallurgical Engineers. Jednak ponad wszystko była jego miłość do Ukrainy. Wyrażała się ona w przynależności do ukraińskich organizacji, w realizacji ich planów, aktywnym udziale w rozbudowie ukraińskiego życia w USA. Już w latach studenckich kierował studencką społecznością w Chicago (1962–1965), był członkiem komitetu zbierania funduszy na kursy ukrainoznawcze na Uniwersytecie Harvarda. W latach 1971–1972 był przewodniczącym Towarzystwa Ukraińskich Inżynierów Chicago, a w latach 1983–1984 kierował chicagowskim „Plastem-Prijat”. Od 1995 roku został referentem organizacyjnym Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki (TUM) w Chicago, które w 1990 roku kierowała jego żona – profesor Wira Bodnaruk. Od tego czasu Bohdan wraz z żoną aktywnie współpracuje z obwodowymi organizacjami Proświty na Ukrainie, zwłaszcza z Rówieńską Proświtą. Małżeństwo zajmuje się aktywną działalnością sponsorską, dzięki kontaktom z Proświtą inwestując własne środki oraz środki darczyńców z diaspory na budowę i wspieranie niepodległej Ukrainy, a mianowicie – działalność wydawniczą, imprezy kulturalne, stypendia dla studentów, pomoc uniwersytetom, szkołom, bibliotekom. Bliskie kontakty i wieloletnia przyjaźń małżeństwa Bodnaruków z Borejkami (Mychajłem i Jewhenią) sprzyjały kształtowaniu ukraińskiej tożsamości młodzieży oraz rozwojowi i utwierdzaniu ducha, kultury i języka ukraińskiego na terenach Rówieńszczyzny po upadku krwawego moskiewskiego imperium. Najbardziej Bohdan i Wira dbali o pielęgnowanie ukraińskiej książki na Ukrainie. Dlatego dzięki finansowemu wsparciu Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki w Chicago (USA) w latach 2000–2023 w Równem wydano 30 różnogatunkowych książek o charakterze narodowo-patriotycznym. Również Bohdan Bodnaruk osobiście wysłał setki paczek z książkami na Ukrainę, które za sowieckiej władzy były zakazane i mogły być przechowywane jedynie za granicą. Wierną żoną i niezawodnym wsparciem dla Bohdana została jego żona Wira Bodnaruk (z domu – Łukasz), z którą ramię w ramię przeszedł życiową drogę trwającą ponad 40 lat i zrobili wiele dla Ukrainy. Po śmierci męża pani Wira zza oceanu nadal opiekuje się i troszczy o los Ukrainy zniszczonej przez Rosjan, pielęgnując ukraińską kulturę i tożsamość na emigracji oraz finansowo wspierając dobre sprawy Ukraińców na ojczyźnie. Wieczna i jasna pamięć wielkiemu Ukraińcowi Bohdanowi Bodnarukowi!
Oksana PRYCHODKO, docentka Państwowego Uniwersytetu „Kijowski Instytut Lotniczy”, członkini Proświty
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
narodu. Są oni całkowicie oderwani od realnego życia w kraju. Właśnie dlatego Rada Najwyższa jest otoczona drutem kolczastym, aby można było podejmować nielegalne decyzje, a obywatele nie mogli się do nich dostać. Deputowani robią wszystko, aby jak najdłużej odwlec swoją niezdolność do działania” – podsumowuje obrońca praw człowieka. Narodowy Bank Ukrainy wprowadził do obiegu dwie monety okolicznościowe: „Rozstrzelane odrodzenie. Mykoła Chwylowy” oraz „Rozstrzelane odrodzenie. Julian Szpoł”. Poinformowano o tym na stronie internetowej banku. Monety te są pierwszymi w serii poświęconej twórcom Rozstrzelanego odrodzenia. Na stronie Narodowego Banku zaznaczono, że ważnym symbolem monet jest awers ze stylizowanym napisem „Słowo” – nazwą charkowskiego domu literatów z lat 30. XX wieku. W fakturze liter widać pęd ozimej pszenicy – obraz młodego pokolenia twórców, których życie i twórczość zniszczył totalitarny reżim. Przestrzelona litera „O”, z której ścieka krew, „przypomina o bolesnej ranie w historii Ukrainy i niespełnionych marzeniach utalentowanych twórców”. Na rewersie monety okolicznościowej „Rozstrzelane odrodzenie. Mykoła Chwylowy” na lustrzanym tle przedstawiono stylizowany portret Mykoły Chwylowego, uwięzionego między kamiennymi płytami o nieregularnych kształtach. Obok umieszczono napisy: prawdziwe imię i nazwisko twórcy – „Mykoła / Fitilow”, wyryte reliefowo, oraz pseudonim – „Mykoła / Chwylowy”, wykonany lustrzanie. Po lewej stronie zaznaczono lata życia – „1893 / 1933”. Rewers monety „Rozstrzelane odrodzenie. Julian Szpoł” zawiera portret Juliana Szpoła, pokryty plamami korozji. Obok wyryto prawdziwe imię i nazwisko – „Mychajło / Jałowy” oraz pseudonim „Julian / Szpoł”, wykonany lustrzanie. Po lewej stronie – lata życia twórcy „1895 / 1937”. Przygotował Ihor Zoc odrodzić wydawnictwo i wesprzeć wydanie dodatkowych nakładów zachowanych w wersji elektronicznej książek z serii historycznej, która obejmuje ponad 50 wydań z historii Ukrainy od Scytów do czasów współczesnych. Chodzi o książki, naszą pamięć, o słowo, które kształtuje naród, i o prawo do posiadania własnej prawdy – nieprzekłamanej, nieukradzionej. Aby odzyskać to, co utracone, wydawnictwo ogłosiło akcję „Przywróćmy Ukraińską Historię”. Jeśli chcecie/możecie wesprzeć odrodzenie wydawnictwa – dołączcie do zbiórki. Konto w PrivatBanku: „Przywróćmy Ukraińską Historię” IBAN: UA653052990262066400985692240 Każda hrywna to cegiełka w fundamencie przyszłej Ukrainy. Jarosława Riznykowa prosi o rozpowszechnienie tej informacji, co też czynimy. Redakcja „SP”
Tłumaczenie maszynowe
Na gorąco po barbarzyńskich ostrzałach ukraińskich miast przez raszystów dziennikarka Maryna Danyluk-Jarmołajewa na stronie kanału telewizyjnego „Espreso” napisała: „Rosja przyjęła świadomą taktykę terroru wobec ludności cywilnej i czas porozmawiać poważnie, czy możemy poprawić nasze możliwości przetrwania. Nie, nikt na świecie jeszcze nie wymyślił obrony powietrznej, która zestrzeliwałaby 100% celów. Na przykładzie konfliktu zbrojnego między Izraelem a Iranem widzimy, że nawet ich miasta nie dają sobie rady – chociaż powiedzmy szczerze, tam obaj uczestnicy uczą się w szkołach matematyki i nie zrujnowali swojej branży inżynieryjnej. Największy cios w nasze miasta zadaje właśnie irański projekt „Shahed”, ale po takim wynalazku, jak mobilna grupa ogniowa, od jesieni 2022 roku do walki z tym u nas tak i nie pojawiło się nic nowego”. Według blogerki nasi specjaliści od spraw wojskowych wymyślili kilka rozwiązań, jak temu przeciwdziałać, ale do dziś nie zostały one przeskalowane i uruchomione seryjnie. „To bezpośrednia odpowiedzialność naszych sztabów, ministrów przemysłu strategicznego i szanownego pana Rustema Umierowa, który coraz bardziej przejmuje funkcje ministra spraw zagranicznych” – zaznacza autorka w swoim blogu. „Postawmy sprawę na ostrzu noża, dlaczego średniowieczni brodaci gopnicy potrafią naprodukować rakiet, a my, państwo, którego inżynierowie poważnie przyczynili się do sławy ZSRR jako kosmicznego nuklearnego supermocarstwa – jesteśmy w tyle? Jeszcze pod koniec 2024 roku Zełenski wydawał polecenie pod osobistą kontrolą, że producenci mają wytworzyć minimum 30 tys. dronów dalekiego zasięgu oraz co najmniej 3000 rakiet manewrujących i rakiet-dronów. Cóż, warto spełnić tę obietnicę. Bo prezydentowi i jego otoczeniu może zabraknąć okręgów wyborczych dla kariery politycznej – przypomnę, że wróg jest już na podejściach do obwodu dniepropetrowskiego, który zrodził gwiazdeczki „Kwartału” i ukraińskiej nowoczesnej polityki” – zaznacza pani Danyluk-Jarmołajewa.
Muzyk i dowódca kompanii 412. pułku Sił Systemów Bezzałogowych Sił Zbrojnych Ukrainy Ołeksandr Jarmak skomentował swoje wypowiedzi na swojej stronie na Facebooku o „strasznej krwawej jesieni” i wezwanie do Ukraińców, by się przygotowali. Tę wypowiedź podchwyciła szereg mediów i kanałów na Telegramie. Później Jarmak usunął wpis, ale skomentował go: „Wojna się zaostrza, wróg zwiększa produkcję rakiet i dronów, uderzenia stają się coraz bardziej masowe, niedawne ataki powietrzne na Izrael pokazały, że nawet przy zastosowaniu jednego z najlepszych systemów obrony powietrznej i przechwytujących sił zaprzyjaźnionych zniszczenie wszystkich celów powietrznych jest prawie niemożliwe! Przed Ukrainą i światem wielkie wyzwanie! Wyzwanie technologiczne i systemowe! Wielokrotnie powtarzałem, że takiego zasobnego wroga nie da się pokonać wojskiem, można go pokonać narodem!” – pisze. Wojskowy wezwał Ukraińców do poprawy bezpieczeństwa mieszkań, zdobycia podstawowej wiedzy z zakresu pomocy przedmedycznej i dołączania do jednostek obrony. „Jaka jest sytuacja obecnie? Krytyczna, ale nie katastrofalna! Dlatego potrzebne jest zaangażowanie każdego, jeszcze jest czas, by przygotować się na naprawdę ciężką jesień! Bo wróg przygotowuje się właśnie w tym okresie, by urządzić główny terror. Nie zdołał okupować, będzie terroryzował poprzez uderzenia powietrzne, żebyśmy się złamali! Musimy przejść ten okres przygotowani i zgrani!” – dodał Ołeksandr Jarmak.
„Przełączcie gospodarkę Ukrainy na tory wojenne” – Petro Poroszenko zwrócił się do władz. Na antenie kanału telewizyjnego „Espreso” Poroszenko wezwał do natychmiastowego rozpoczęcia budowy fortyfikacji, ponieważ przez stracony czas traci się ludzi i terytoria. „Rok 2023, przyjeżdżam ze sprzętem kupionym za własne środki, z żądaniem rozpoczęcia budowy właśnie w Pokrowsku i właśnie w Sumach. I brygady zaczęły moim sprzętem to rozbudowywać. Ale stracono półtora roku i przez to tracimy ludzi, tracimy terytoria i tracimy czas” – opowiedział lider „Europejskiej Solidarności”.
Sąd Konstytucyjny musi natychmiast uchylić ustawę o wielokrotnym obywatelstwie. O tym w komentarzu dla i-ua.tv oświadczył adwokat Rostysław Krawiec. „Ustawa o wielokrotnym obywatelstwie niesie ryzyka w zarządzaniu państwem. A także w pełnej nieodpowiedzialności osób, które wykonują funkcje państwowe. W tym dotyczy to sprzedaży ziemi rolnej. Dlatego na dziś kwestia wielokrotnego obywatelstwa w Ukrainie nie powinna istnieć. Należy ją odłożyć do lepszych czasów. Obecnie nie jest na to czas. Dlatego ustawa o wielokrotnym obywatelstwie jest sprzeczna z normami Konstytucji i nie może być stosowana. W tym bez istnienia odpowiednich umów międzynarodowych z innymi krajami, które regulowałyby kwestie wielokrotnego obywatelstwa” – mówi R. Krawiec. Według niego do Ukrainy mogą zacząć sprowadzać obcokrajowców. „Chociaż, jak pokazuje doświadczenie, to tak łatwo zrobić. Uważam, że ustawa została przeforsowana w celu uniknięcia odpowiedzialności za próbę zewnętrznego zarządzania krajem przez obcokrajowców, którzy zajmują stanowiska państwowe. Drugi cel – sprzedaż ziemi rolnej. A jeśli jeszcze przywiozą tu obcokrajowców-migrantów, to wszystko to zostanie zrobione dla zniszczenia Ukrainy. Mam nadzieję, że deputowani przypomną sobie, komu składali przysięgę i zwrócą się do Sądu Konstytucyjnego, który nie będzie zwlekał z uznaniem niekonstytucyjności tej ustawy” – podsumowuje R. Krawiec.
Główny kandydat na stanowisko pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego, aktor Ołeksandr Zawalski, nie ma doświadczenia w działalności ochrony praw człowieka, jak tego wymaga ustawa. O tym na antenie kanału telewizyjnego „Espreso” oświadczył deputowany ludowy Mykoła Kniażycki. „Muszą być jeszcze zaproponowane kandydatury przez Ministerstwo Kultury i Pełnomocnika ds. Praw Człowieka. Zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem ci kandydaci powinni mieć doświadczenie w działalności ochrony praw człowieka. Nie słyszałem o takim obrońcy praw człowieka, jak ten aktor. Nie sądzę, by zajmował się działalnością ochrony praw człowieka – z jego wpisów widać, że ani ustawy nie czytał, ani nie uświadamia sobie i nie rozumie, co ma robić językowy ombudsman. Ma chronić język zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem” – zaznaczył.
Spłonęły dziesiątki tysięcy książek ponad stu trzydziestu tytułów. Wśród nich – literatura o naszej historii, począwszy od epoki scytyjskiej do czasów współczesnych. O tym napisał na Facebooku założyciel wydawnictwa, pisarz, deputowany ludowy Rady Najwyższej Ukrainy pierwszej kadencji Wołodymyr Szołkowsztytnyj. Zaznacza on, że na miejscu strasznego zdarzenia „odgrzebywał popiół czternastu lat swojego życia”… „Ale ja twardo wiem o Feniksie. Więc jestem przekonany – wszystko będzie Ukrainą! A „Ukraiński priorytet” obowiązkowo powstanie z popiołów” – jest przekonany wydawca. Również w wyniku raszystowskich ostrzałów Kijowa w nocy 17 czerwca zostało częściowo uszkodzone pomieszczenie księgarni Book.ua w stołecznej dzielnicy Nywky. O tym poinformował kanał na Telegramie Niepokonany czytelnik książek: „Ostrzały zahaczyły księgarnię Book.ua na Nywkach. Ale na tle wszystkiego innego,
Rada Najwyższa w czasie wojny jest otoczona drutem kolczastym po to, aby można było przyjmować nielegalne decyzje. O tym w komentarzu dla i-ua.tv oświadczył obrońca praw człowieka Dmytro Pawliczenko. „Stefanczuk, mówiąc, że parlament to odlew społeczeństwa, zapomina, że naród ukraiński nigdy nie tworzył Rady Najwyższej. Ponadto parlament wybierano niekonstytucyjnie, ponieważ wybory u nas nie są bezpośrednie, jak to przewiduje Konstytucja, a proporcjonalne. Poza tym, kto wysuwa podczas wyborów przyszłych ludowych wybrańców? Wspólnota? Nie. Wysuwa ich partia polityczna. Właśnie dlatego przedstawiciele partii politycznych nie mają żadnego związku z narodem. Niestety, przeciętni Ukraińcy do tej pory tego nie rozumieją. Przecież Ukraińcom nikt tego nie wyjaśnia” – mówi obrońca praw człowieka. Według jego słów, Rada Najwyższa nie wypełnia funkcji nałożonych na nią i uchwala antynarodowe ustawy. „Przypomnę, że za czasów prezydentury Janukowycza deputowanym oferowano za przyjęcie jednego projektu ustawy do 5 mln hrywien. Za rękę nikogo nie trzymałem, ale w mediach były takie liczby. Czyż to było na korzyść narodu ukraińskiego? Nie. Tak samo i dzisiaj deputowani żyją własnymi interesami, a nie interesami ukraińskiego narodu. Reakcja USA na zmasowany atak Rosji w nocy 17 czerwca i śmierć w Kijowie 28 osób, w tym amerykańskiego obywatela, ograniczyła się do krótkiego komentarza rzeczniczki Departamentu Stanu na briefingu – o tym, że USA potępiają ataki i wyrażają współczucie rodzinom poległych. Tymczasem w Nowym Jorku Ukraińcy i Amerykanie wyszli na demonstrację z żądaniem jasnej odpowiedzi na rosyjski terror, w szczególności zaostrzenia sankcji przeciwko Rosji.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
to, co wydarzyło się w Kijowie w nocy, to jeszcze drobnostki”. Atak raszystów na pokojowych mieszkańców i niszczenie obiektów cywilnych, w szczególności wydawnictwa, wywołały szeroki rezonans społeczny. Oto co napisała na swojej stronie na Facebooku stała autorka „Słowa Proświty” Jarosława Riznykowa z Odessy: „Przyjaciele! Stała się tragedia u drogiego mojemu sercu Wołodymyra Szowkoszytnego – człowieka doprawdy wyjątkowego. Już samo wyliczenie jego osiągnięć robi wrażenie: ukraiński poeta, prozaik, publicysta, działacz społeczny i państwowy, likwidator awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, deputowany ludowy Ukrainy I kadencji, współautor tekstu Deklaracji o państwowej suwerenności Ukrainy, doktor filozofii, prezydent Międzynarodowej Organizacji „Sojuz Czornobyl”, współorganizator sprowadzenia szczątków dysydentów Wasyla Stusa, Jurija Łytwyna i Ołeksy Tychoho z GUŁAG-u... Jest ojcem dwóch synów – obrońców Ukrainy. Niestety, młodszy Heorhij – ochotnik, porucznik, dowódca plutonu przeciwpancernego, który walczył pod Bachmutem, Awdijiwką, na Sumszczyźnie, we wrześniu 2024 roku poległ na polu bitwy... Ostatnie 14 lat głównym dziełem pana Wołodymyra było wydawnictwo „Ukraiński priorytet”, w którym wydano ponad 100 ukraińskich autorów, wśród których dziewięciu laureatów Nagrody Szewczenkowskiej. To książki, które mówią głosem Ukrainy, łamią imperialne mity i dają siłę, by przetrwać. Ale w nocy 17 czerwca 2025 roku rosyjskie uderzenie w Kijów zrujnowało biuro i magazyn wydawnictwa doszczętnie. Spłonęły dziesiątki tysięcy książek, ponad 130 tytułów... Rozmawiałam z panem Wołodymyrem, pytałam, w czym można pomóc... Strasznie było słyszeć jego słowa: „Dzisiaj własnoręcznie rozgarniałem popiół czternastu lat swojego życia...”, strasznie patrzeć na zdjęcia ze zniszczonymi książkami... Ale Wołodymyr Szowkoszytny wierzy, że „Ukraiński priorytet” koniecznie powstanie z popiołów! A my możemy pomóc od... Podczas rakietowo-szahedowego ataku powietrznego na Kijów 17 czerwca rosyjscy terroryści uderzyli również w „strategiczny” obiekt – biuro i magazyn wydawnictwa książkowego „Ukraiński priorytet”. Zostało ono doszczętnie zrujnowane i spalone.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, pierwszy zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Zbrodniarz wojenny i główny terrorysta XXI wieku Putin po raz kolejny wziął pod swoją „opiekę” pisanie i wykładanie „moskiewskiej historii”, aby poprzez kłamstwo dalej oszukiwać świat, nazywając raszystowskie ludobójstwo największym społecznym „dobrem”. Jednak nie uda się bez końca chodzić w kółko z niesłychanym kłamstwem. Znany amerykański historyk Timothy Snyder uważa, że wojna Rosji przeciwko Ukrainie była „ludobójcza” od razu, gdy ogłoszono jej cel – „denazyfikację” Ukraińców. Jednak i to twierdzenie wymaga korekty oraz bardziej przystępnej argumentacji. Przecież ludobójstwo w jego różnych formach trwa już nie 4, 11, 40, a zapewne ponad 400 lat… Od czasu, gdy moskiewscy carowie i „patriarchowie”, kradnąc ukraińską Cerkiew, zaczynając „kraść konie” na naszych ziemiach, palili na swoich błotnistych placach ukraińskie księgi i wszystko, co przypominało Ukrainę. Dokonane fakty historyczne świadczą, że wszystkie epoki naszego istnienia, bytu ukraińskości, są nieustannym wywalczaniem swojego naturalnego prawa do życia zgodnie ze swoim własnym narodowym „Ja”. Zmieniały się ustroje społeczne, reżimy, systemy ideologiczne, ale w stosunku do „kwestii ukraińskiej” zachowywała się i zachowuje ustalona pozycja Moskali, zbudowana na szowinizmie, ukrainofobii, imperializmie, wielkomocarstwowości we wszystkich sferach życia. A po „zdradzie perejasławskiej” kolonizacja i denacjonalizacja ukraińskości nabrała szczególnie tragicznej tendencji. Bo już w drugiej połowie XVII. Serhij PRYSUSZYN, doktor filozofii, laureat Nagrody Iwana Ohijenki–2025
W swoich wyjaśnieniach nieprostego, częściowo dramatycznego postępu ukraińskiego państwowotwórstwa przedstawiciele nauk politycznych i innych nauk humanistycznych zazwyczaj posługują się nie do końca zwyczajnym dla politologii terminem „soborność”. Od dawna termin ten używano do oznaczania charakterystyki treści stulecia Kijowska metropolia trafia pod zwierzchność patriarchatu moskiewskiego, a po rozejmie andruszowskim (1667) Ukraina staje się wasalnie zależna od Moskwy, która wywiozła z Ukrainy najlepsze siły naukowe, kulturalne, duchowe, wychowanków i mentorów Akademii Kijowskiej – J. Sławynieckiego, S. Połockiego, D. Tuptałę, S. Jaworskiego, T. Prokopowicza i wielu innych. Tam, na nasze nieszczęście, rozwijali oni ich naukę, kulturę, literaturę, pedagogikę i oświatę, duchowość, dyplomację, beznadziejnie „europeizując” moskiewszczyznę. XVIII wiek, zwłaszcza po Połtawie, charakteryzował się totalnym niszczeniem samodzielności i suwerenności Ukrainy. Egzekucje zaporożców, zakazy ukraińskiego drukarstwa i nauczania w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej w języku ukraińskim, konfiskata u ludności ukraińskich elementarzy i tekstów ksiąg cerkiewnych, fałszowanie i przepisywanie na język rosyjski wszystkich wcześniejszych dokumentów państwowych, zburzenie Siczy Zaporoskiej oraz wywłaszczenie majątku i ziem ukraińskiej Cerkwi – to daleko nie wszystkie nieszczęścia moskiewskiej kolonizacji. Później ukrainofobicznym cyrkularzem wałujewskim (1863) oraz ukazem emskim (1876) praktycznie zakazywano wszelkich przejawów ukraińskości. W XX wieku, który stał się najbardziej tragicznym dla Ukrainy i milionów Ukraińców, agresja przeciwko ukraińskości rozpoczęła się od zamykania i niszczenia „Proświty” od Odessy po Czernihów, od Mikołajowa po Kamieniec Podolski, zakazem wszystkich ukraińskich organizacji, ukraińskiej prasy, a nawet obchodów 100-lecia T. H. Szewczenki. Nie mniejszą tragedią stało się przejęcie władzy na Ukrainie przez moskiewskich bolszewików. Dwa wielkie głody-ludobójstwa w ciągu jednej dekady, zorganizowane przez kremlowskich szowinistów, miały ostatecznie „rozwiązać” kwestię ukraińską. Ludobójstwo realizowano na wszystkich poziomach, we wszystkich sferach życia, różnymi sposobami, wychodząc z jednego założenia – zniszczyć ukraińskość fizycznie, duchowo, mentalnie, politycznie. W tym celu w 1927 roku Stalin skierował na Ukrainę Kaganowicza, który brutalnie rozpoczął realizację ukrainofobicznego programu „rosyjskiego nacjonalizmu”. Jego istota na poziomie politycznym polegała na całkowitej minimalizacji znaczenia i roli Ukrainy (USRR) jako części bolszewickiego imperium; absolutnej dominacji na terytorium Ukrainy i we wszystkich sferach życia języka rosyjskiego; formalnym i wrogim stosunku do problemów „ukrainizacji”; utwierdzaniu wielkomocarstwowych, „wielkoruskich” poglądów o sztucznej ukrainizacji i niezrozumiałym „galicyjskim” języku; niedopuszczeniu procesów ukrainizacji do miast, ograniczając się formalnie do wsi; zapewnieniu pełnej przewagi „ruskiego języka” we wszystkich dziedzinach życia państwowego, społecznego, kulturalno-oświatowego; traktowaniu kultury ukraińskiej jako zacofanej, „chłopskiej”, w zamian za to wszędzie narzucając rosyjską, „proletariacką”; tworzeniu negatywnej atmosfery w społeczeństwie, pokazując rzekome uciski mniejszości narodowych przez „ukrainizację”. Taka polityka była totalna, począwszy od niszczenia ukraińskich chłopów, inteligencji, działaczy cerkiewnych, pracowników partyjnych. Jako przykład: z 10 657 księży (w 1927 r.) do 1933 roku przy życiu pozostało ich tylko 200, a z 34 biskupów zniszczono 28. W grudniu 1934 r. tajny sąd skazał na karę śmierci 28 wybitnych ukraińskich pisarzy i poetów, zlikwidowano 89 znanych działaczy kultury i literatury. Nie mniej przerażająca była czystka z Ukraińców, przeprowadzana przez tych samych kosiorów, postyszewów, jeżowów w aparatach partyjnych i wykonawczo-radzieckich. Bo kiedy Chruszczow w roli pierwszego sekretarza KC przybył po nich (styczeń 1938 r.) na Ukrainę, to w przededniu represjonowano i zniszczono 100 (ze 102) członków i kandydatów na członków „KC”, a przewodniczący Rady Ministrów Lubczenko popełnił samobójstwo. Sam zaś Chruszczow, którego z jakiegoś powodu nazywają „proukraińskim”, dokończył niszczenie struktur zarządczych, przez ponad pół roku nikogo nie mianując na stanowiska, gdyż miał tajną instrukcję ostatecznego zniszczenia „ukraińskiej” republiki radzieckiej, która rzekomo zagrażała istnieniu bolszewickiej Rosji. Najwyraźniej tylko wojna temu przeszkodziła. Wszystkimi sprawami na Ukrainie w „okresie chruszczowowskim” zaczęli rządzić Moskale, którzy zaciekle nienawidzili wszystkiego, co ukraińskie (starigin, smirnow, lenkow, lutawin, teleszow i in.). XIV zjazd KP(b)U przyjmuje dyrektywę dotyczącą obowiązkowej nauki języka rosyjskiego na Ukrainie, a 16 czerwca 1938 r. w gazecie „Prawda” ukazuje się artykuł wstępny pod wymownym tytułem „Teraz wszyscy będą uczyć się języka rosyjskiego”. Chruszczow w tym czasie brutalnie realizuje w praktyce własną frazę „deukrainizacja”. Trzeba przyznać, że założona w tamtym okresie antyukraińska ideologia przynosiła swoje czarne rezultaty, gdyż zarówno w czasach powojennych, jak i do dni współczesnych trwał nieprzerwany proces zmniejszania udziału procentowego ukraińskości na Ukrainie. Tak więc w 1959 roku jeszcze 95% Ukraińców uznawało język ukraiński za ojczysty, w 1989 – 81%, w 2001 – 67,5%. Przykro, że taka zgubna tendencja przejawiała się, gdy naród odzyskał Niepodległość. Antyukraińskie siły, które stale były obecne we wszystkich ogniwach władzy państwowej i samorządowej, kontynuowały realizację nie prorosyjskiej, a czysto kremlowsko-raszystowskiej polityki. Nadmierna tolerancja wobec ich działalności sprzyjała pojawieniu się nie tylko lingwocydowej ustawy „Kolesniczenki-Kiwałowa”, legitymizacji językowych ruskomirskich paradów w 15 obwodach Ukrainy, zdradzieckich „porozumień charkowskich”, ale także formowaniu czarnosetnicznych kolaboranckich „piątokolumnowców”. Wszystko to działo się na tle „okupacji” narodowej przestrzeni informacyjnej, która objęła zarówno oligarchiczne media, jak i wizję przestrzeni publicznej z puszkinami, bułhakowami, bielińskimi, żukowami, szczorsami, czajkowskimi, żwanieckimi i potiomkinowsko-truchanowskimi innymi. Trzeba przyznać, że zasługa wyodrębnienia praktycznie użytecznej treści pojęcia soborności jako czynnika jedności narodowej należy do T. Szewczenki. W poematach „Heretyk”, „Wielki loch”, „Kaukaz”, wielu wierszach, w szczególności „I martwym, i żywym”, „Psalm Dawidowy”, „Jak umrę, to pochowajcie…”, powstał cały korpus etycznych wskazań i zasad moralnych patrioty-Ukraińca na rzecz niezbędnego jednoczenia Ukraińców (jako narodu i nacji) dla urzeczywistnienia marzenia o stworzeniu narodowo samodzielnego państwa w czasie, gdy Ukraińcy byli światopoglądowo zdezintegrowani, przebywając pod presją Imperium Rosyjskiego, Monarchii Austro-Węgierskiej, później – reżimów okupacyjnych Polski, Rumunii, Słowacji. Jak słusznie konstatował Jewhen Swerstiuk, szewczenkowskimi imperatywami moralno-etycznymi, które gwarantowały Ukraińcom wolność, prawdę, sprawiedliwość na drodze wyzwolenia spod imperialnej władzy rosyjskiej, są: miłość do Boga i do brata swego; wierność Ukrainie i Ukraińcom; oddana praca dla niej i swoich bliskich oraz krewnych ludzi
„schodami”. A w tym czasie „minoswity” wydawało, na przykład, zezwolenia (na żądania Łużkowa-Żyrinowskiego) na otwarcie w 370-tysięcznym ukraińskim Sewastopolu aż 12(!) filii moskiewsko-petersburskich uniwersytetów, w obwodach ługańskim i donieckim ukraińskie dzieci zaczęły uczyć się z moskiewskich elementarzy, a kolaborantka Zajcewa z Ługańska w tamtych czasach w „minoswity” Ukrainy odpowiadała za „jakość” edukacji narodowej?! Tych anachronizmów, zbrodniczych działań jest „jak psów”. Dlatego musimy wreszcie oprzytomnieć, aby nadal nie popełniać błędów, które w przyszłości skutkują wojnami i tragediami. Te poszczególne fakty, działania, decyzje, które były podejmowane przez Moskali i „nasze” gnidy w różnych czasach wobec Ukrainy, jedynie wzmacniają zrozumienie, że najwścieklejszym wrogiem Ukraińców zawsze była Moskwa, niezależnie od zmian reżimów politycznych. Zatem naszym narodowym, ogólnopaństwowym i bezalternatywnym zadaniem jest wezwanie „precz z Moskwą!” ze wszystkich sfer życia Narodu Ukraińskiego i Państwa. Dzisiaj, kiedy moskiewskie putinoidy stawiają przed sobą jedyny zbrodniczy cel – zniszczyć ukraińską Państwowość i Tożsamość, a główny terrorysta i zbrodniarz XXI wieku putler osobiście kontroluje „nauczanie” rosyjskiej historii, która obecnie służy jako zabójca naszej pamięci narodowej, „nami” (nimi) już któryś rok czynione są dziwaczne reformy. To próbujemy zlikwidować najbardziej narodotwórczy przedmiot – „Historię Ukrainy”, to „skutecznie” likwidujemy Narodowy Naukowo-Badawczy Instytut Ukrainoznawstwa, to fałszujemy na korzyść moskiewskich ludożerców statystyki Ludobójstwa o ukraińskich ofiarach, to już drugi dziesiątek lat na kijowskim Majdanie nie możemy należycie uczcić godnym Pomnikiem naszych Bohaterów… Nie sposób wyliczyć tych ropni i wrzodów, które niszczą organizm narodowy. Musimy uznać, że Naród Ukraiński nie może definiować się jedynie terytorium, geografią, ekonomią czy innymi wspólnymi interesami. Bo Naród – to duchowa zasada. To – Dusza, nieodłączna od Ukrainy, która przemawia głosem Tarasa – „Swoją Ukrainę kochajcie!”. dzej; przestrzeganie prawdomówności, prawdziwej miłości do siebie i innych; szczera wiara w szczęśliwą przyszłość; religijne faryzeuszostwo uważać za przejawy grzechu śmiertelnego; poczucie winy i odpowiedzialności za brak miłości do bliskich Ukraińców, wierności swojej ojczyźnie, do Ukrainy w ogóle; otwartość i nieprzejednanie w walce z wrogami Ukrainy; całkowita duchowa niezależność. Szewczenkowe imperatywy moralno-etyczne stały się nieodłącznymi składnikami ideologii i polityki jedności narodowej (soborności) i znalazły swoje odzwierciedlenie w Akcie proklamacji niepodległości Ukrainy (24.08.1991 r.) oraz Konstytucji Ukrainy (28.06.1996 r.). Dzisiaj, pokonując konkretne zagrożenie istnieniu ukraińskiej państwowości i ludobójstwu narodu ukraińskiego, co jest następstwem współczesnej wojny rosyjsko-ukraińskiej, Ukraińcy w wojskowej, ideologicznej i politycznej przeciwdziałaniu agresorowi zdobywają nowe doświadczenie oporu wobec raszyzmu i, mimo wszystko, rozbudowują narodowo samodzielne, suwerenne, niezależne, demokratyczne, soborne państwo.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
konfesyjnych ruchów, osobliwości wzajemnego oddziaływania zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz instytucji religijnych w chrześcijaństwie, judaizmie, islamie itp. Terminem «soborność» określano stopień integracji między wiernymi Kościoła, na przykład wspólnot chrześcijańskich w Cesarstwie Rzymskim, Bizancjum itp. W najnowszej historii znaczenie tego terminu zostało rozszerzone dzięki uzupełnieniu go kontekstem politycznym. Przykładem może być użycie terminu «soborność» w odniesieniu do procesów ukraińskiego państwowotwórstwa, co odzwierciedliło istnienie kryzysowego pola sprzeczności zewnątrz- i wewnątrzpolitycznych (ekonomicznych, politycznych, międzynarodowościowych, społeczno-kulturowych itp.), które utrudniały ukształtowanie się państwa ukraińskiego. W procesie ukraińskiego państwowotwórstwa potrzeba utrwalenia politycznego konceptu «soborności» jest zsynchronizowana z pojęciem osiągnięcia «jedności narodowej». Logika kształtowania się państwa ukraińskiego odzwierciedliła historyczną ciągłość formowania się pojęcia soborności poprzez uświadomienie sobie pozytywnego i negatywnego doświadczenia przezwyciężania feudalnego rozdrobnienia ziem Rusi Kijowskiej, niebezpiecznej dezintegracji doby książęcej, ofiarniczego wywalczania soborności przez ukraińskie kozactwo, okresu walk o wyzwolenie narodowe pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego. Nowe znaczenie ideologii ukraińskiej soborności zostało zaprezentowane przez „Trójcę Ruską”, Bractwo Cyryla i Metodego, przedstawicieli ukrainofilstwa, ukraińskich działaczy społecznych i kulturalnych M. Drahomanowa, W. Antonowycza, M. Hruszewskiego, a później – patriotów Centralnej Rady oraz
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
językowym bólem wdarła się w jej serce zniszczona szkoła w Kostiantyniwce: nowiutkie książki, których najwyraźniej uczniowie nie zdążyli jeszcze nawet otworzyć, szarpał wiatr; wszędzie – uczniowskie i nauczycielskie rzeczy. A na tablicy napis: 23 lutego 2022 roku... To był ostatni dzień nauki”. “Silśki wisti” kontynuują publikacje o obrońcach, których historie poruszają. Tak w szkicu “Pot i krew artylerzysty” (nr 3, 23.01.2025) dziennikarz Łeonid Łohwynenko opowiada o Dmytro – podpułkowniku policji, byłym śledczym, który został artylerzystą i dzisiaj w stopniu młodszego sierżanta Sił Zbrojnych Ukrainy broni Ukrainy. “Jestem optymistą z natury – mówi były śledczy – Rosjan tyle kładzie się w naszą ziemię, że kiedyś muszą się skończyć. Jeśli potęgować rozpacz, to nic nie wyjdzie. A my musimy zwyciężyć, inaczej znikniemy jako naród”. Trzy lata po rozpoczęciu szerokiej wojny w gazecie zaczynają pojawiać się materiały, które zwracają nas ku najtrudniejszym dniom lutego-marca 2022 r. “Silśki wisti” (nr 8, 27.02.2025) drukują materiał “Kombat „Delta” nie dał wrogowi zamknąć Czernihowa w pierścień”. To szkic o pułkowniku Maksymie Chrebtowie, którego oddział piechoty utrzymał ważny przyczółek na decydującym kierunku. Autor – Witalij Nazarenko zebrał wiele nieznanych wcześniej świadectw o heroizmie naszych obrońców w obronie obwodu czernihowskiego i jest to bardzo ważne dla utrwalenia prawdziwej historii o początku wojny. Na szczęście, i teraz trzymają szyk uczestnicy walk w najtrudniejsze dni wojny, ale, niestety, ich czyn nie zawsze jest doceniany. Tak, w artykule “Bohaterowie czekają na uznanie” (“Silśki wisti” nr 6, 13.02.2025) Witalij Nazarenko opowiada o ochotnikach “Prawego Sektora”, którzy w lutym-marcu 2022 roku bronili Czernihowa, ale do tej pory nie mają statusu obrońców miasta. Dowódca czernihowskiej sotni rezerwowej Ochotniczego Ukraińskiego Korpusu “Prawy Sektor” Wołodymyr Czysto uważa za niesprawiedliwe, gdy medale za obronę Czernihowa otrzymują nawet ci, którzy nie brali udziału w jego obronie, a ochotników ignoruje się, bo nie byli oficjalnie zarejestrowani. Sam Wołodymyr po tym, jak wrogów zmuszono do odwrotu spod Czernihowa, nie czekał na rozkazy, a zebrał grupę 17 śmiałków i wyruszył na wschód, gdzie trwały zacięte walki. Na kierunku awdijiwskim otrzymał ciężkie rany, po których do tej pory nie może dojść do siebie: na jego głowie są szerokie blizny, jedna ręka jest krótsza od drugiej. Ochotnik przeszedł wiele kursów leczenia i jeszcze planuje przysłużyć się Ojczyźnie. “Wołodymyr chce wierzyć, że wszystkie straty przyjaciół nie były daremne i rodzinna Ukraina, o którą walczy od czasów nastoletnich, w końcu uhonoruje swoich prawdziwych bohaterów” – pisze gazeta. Warto również zaznaczyć, że niewiele mediów drukowanych porusza tematy, o których wydania zbliżone do władzy wolą w ogóle nie wspominać. Na przykład “Silśki wisti” (nr 4, 30.01.2025) cytują deputowaną ludową Ukrainy Wiktorię Siumar, która między innymi pisze: “Wsadzać do więzienia bojowych generałów, którzy nie uciekli, a od pierwszych dni przeciwstawiali się wrogowi, w czasie gorącej wojny – to jakieś zbiorowe sa”
Tłumaczenie maszynowe
Ihor Zoc Zdjęcie z otwartych źródeł Wojna Ukraińców o swoją Niepodległość już któryś rok znajduje się w centrum uwagi krajowych mediów. Jednak nie wszystkie z nich opowiadają o naszych obrońcach, nie ma zbyt wiele informacji o bohaterach, którzy oddali swoje życie za Ukrainę. I czy rzeczywiście ich imiona są zapomniane? Przejrzałem kilka najpopularniejszych gazet i dzielę się wrażeniami. Oto notatka „W historii i w naszych sercach” („Silśki wisti” nr 37, 10.09.2024), gdzie opowiada się o tym, że imionami czterech pilotów bojowych, pośmiertnie nagrodzonych tytułami Bohaterów Ukrainy, nazwano ulice w Mikołajowie. Wadym Błahowisnyj, Hennadij Matulak, Danyło Muraszko, Jehor Serediuk służyli w 299. brygadzie lotnictwa taktycznego imienia generała porucznika Wasyla Nikiforowa. W Siłach Powietrznych Ukrainy opowiedziano o szlaku bojowym każdego z bohaterów. W szczególności o tym, że podpułkownik Wadym Błahowisnyj wykonał 95 lotów bojowych. Walczył na Mikołajowszczyźnie, Czernihowszczyźnie, Chersońszczyźnie, Ługańszczyźnie, Doniecczyźnie, Charkowszczyźnie. Zniszczył 100 jednostek sprzętu opancerzonego, ponad 80 pojazdów samochodowych, około 40 autocystern z materiałami pędnymi i smarnymi oraz ponad 800 najeźdźców. Zginął 7 września 2022 roku, wykonując zadanie bojowe. 14 września miał skończyć 27 lat. Pochowano bohatera na Czernihowszczyźnie... Tak samo skromnie napisano o jego towarzyszach broni. Z jednej strony – podziękowania dla prywatnej gazety, że wspomnieli o Bohaterach, a z drugiej – czyż nie jest to sprawą państwową popularyzować wyczyny Bohaterów wojny? Gdyby władze, odpowiednie resorty aktywnie pracowały w sferze informacyjnej – imiona Bohaterów Ukrainy byłyby na ustach wszystkich! A tak, kto obecnie wymieni kilka imion?.. Kto opowie światu, że na Ukrainie matki poległych bohaterów wznoszą za własne środki świątynie ku pamięci Obrońców, jak zrobiła to mieszkanka Dnieprowszczyzny?! Informacja o tym nie trafiła do prime time’u oligarchicznych kanałów telewizyjnych i gdyby nie „Silśki wisti” (nr 47, 19.11.2024), może byśmy się nie dowiedzieli o tym niezwykłym wydarzeniu. W notatce „Ku czci syna” gazeta opowiada, że w słynącej na cały świat z malarstwa artystycznego Petrikiwce pojawiła się pierwsza świątynia Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Oczywiście, jest ona pomalowana cudownymi petrikiwskimi kwiatami. A wzniesiono cerkiew za własne oszczędności miejscowej mieszkanki Iryny Tezyk, wypłatę za poległego syna Kostiantyna, a także kosztem jej krewnych i bliskich. Ku czci syna i w pamięci o innych rodakach, którzy nie wrócili z wojny, matka zbudowała niepowtarzalną świątynię. Jej Kostia, specjalista od technologii IT, z początkiem pełnoskalowej inwazji poszedł bronić Ojczyzny jako ochotnik. Najpierw trafił do obrony terytorialnej, później znalazł się na Wschodzie. Pod pseudonimem „Kastet” służył jako granatnikowy w 32. brygadzie szturmowej. Zginął w 2023 roku pod Bachmutem. Był jedynym synem matki... Kalendarz-gazeta „Publika” (nr 46, 12.11.2024) na pierwszej stronie zapowiada „Historie wojny” na str. 8 i 9. Pod rubryką „Oblicza zwycięstwa” tygodnik zamieszcza opowieści o obrońcach. Z powołaniem na źródło – Facebook – gazeta pisze o dywizjonie rakiet przeciwlotniczych S-300 powietrznego dowództwa „Zachód”, który zniszczył 55 wrogich rakiet i bezzałogowców. Jest opowieść o bojownikach kompanii inżynieryjno-saperskiej 1. oddzielnej brygady pancernej Siewierskiej Wojsk Lądowych Sił Zbrojnych Ukrainy oraz innych Obrońcach. Osobna strona – „Wieczna pamięć” poświęcona jest poległym żołnierzom. Ich zdjęcia uzupełniono krótkimi notkami biograficznymi. Drukowana jest Modlitwa za żołnierzy i tych, którzy cierpią z powodu wojny, a także komunikat redakcji „Publiki”, która przekazuje po 10 kopiejek z każdego sprzedanego detalicznie lub w prenumeracie numeru gazety na rzecz „Fundacji Charytatywnej Dzieci Bohaterów”. Fundacja ta zapewnia wszechstronną długoterminową pomoc dzieciom. Dwie strony o wojnie ukazują się w każdym numerze. Budujące: dziennikarze starają się urozmaicić treść. Tak, w numerze z 5 listopada drukowane są zestawienia zdjęć „Uśmiechy naszych Wojowników – bezcenne” oraz zdjęcia z Charkowa przedstawiające patrolujących, którzy od pierwszych minut ratowali ludzi spod gruzów budynku mieszkalnego po uderzeniu rosyjskiej bomby lotniczej. Zawsze ciekawie jest przeczytać o takich optymistycznych sytuacjach, jak na przykład „Historia czołgisty, któremu uratował życie telefon od matki” („Publika” nr 51, 17.12.2024). Żołnierz Serhij o pseudonimie „Smajłyk” opowiada, jak na początku rosyjskiej inwazji bronił Kijowszczyzny. „Pierwszy odczuwalny moment był 27 lutego 2022 roku. Pracowaliśmy wtedy na samobieżnym zestawie artyleryjskim. Gdzieś w odległości 5 metrów od niego spadła rakieta. Nie wiem, jaka dokładnie, ale bardzo potężna. Miałem wtedy wielkie szczęście. Dlaczegoś bardzo chciało mi się zadzwonić do matki. Odszedłem, żeby do niej zadzwonić i właśnie w tym momencie uderzyło. Lej powstał 2 na 4 metry” – wspomina „Smajłyk”. A o swojej motywacji do służby w Siłach Zbrojnych Ukrainy wojskowy, służący od grudnia 2021 r., mówi lakonicznie, ale bez wahania: „Wolę być tutaj, niż żeby przeciwnik był u mnie w domu. Wolę zginąć, niż żeby wróg robił coś z moją rodziną. Nikt z nas nie walczy za deputowanych, polityków. Wszyscy walczą, żeby chronić swoją rodzinę”. Temat motywacji obrońców jest poruszany w wielu publikacjach dziennikarskich i jest to ważne dla zrozumienia historycznego wyboru narodu, który składa się z losów setek tysięcy ludzi. „Nie chcę, żeby moje dzieci potem zaczęły mówić po rosyjsku. Jeśli ludzie będą się chować, a nie bronić, to na Donbasie się nie skończy. To pójdzie dalej. Ja tego nie chcę” – wyznaje Ołeh, piechur 100. oddzielnej brygady zmechanizowanej w wywiadzie dla ArmijaInform, który drukuje „Publika” (nr 11, 18.03.2025). Zapewne czytelnicy nie pozostawili bez uwagi „Historii profesor, która zamieniła pracę w Omanie na służbę w Siłach Zbrojnych Ukrainy” („Publika” nr 49, 03.12.2024). Wydanie pisze, że Oksana Czorna, ekonomistka, kandydat nauk, stanęła w obronie Ojczyzny jako kierowca-sanitariusz jeszcze w 2015 roku, a po demobilizacji nie potrafiła przejść z życia wojskowego na cywilne – była wolontariuszką. Tak się złożyło, że zaproszono ją na uniwersytet w Omanie, gdzie od lata 2017 roku pracowała jako profesor ekonomii. Ale w marcu 2022 roku wróciła na Ukrainę, porzucając wszystko. „Mąż poszedł służyć do swojego oddziału, a ja jako medyk bojowy do 57. brygady. Wtedy trwały walki w pobliżu miejscowości Toszkiwka, Nowotoszkiwka, Łysyczansk. Wywoziłam rannych. Moim zdaniem były to najstraszniejsze walki w całym czasie pełnoskalowej inwazji. Potem była obrona Chersonia, Bachmutu, później Awdijiwki. Było bardzo ciężko” – wspomina Oksana Czorna. Obecnie porucznik Oksana Czorna, już na stanowisku oficera służby łączności z opinią publiczną, otrzymała nowe zadanie. „Jej wojna trwa” – pisze gazeta. A przypadków, gdy w obronie kraju stają całe rodziny, jest wiele. „Walczy cała rodzina” – w krótkiej notatce „Publika” (nr 8, 25.02.2025) pisze o Katerynie – policjantce patrolowej z Zaporoża, która w brygadzie „Chyszak” steruje bezzałogowcem Matrice 30, zapewniającym pracę grupie dronów FPV. Jej mąż również jest na froncie. Obronę kraju nazywają „sprawą rodzinną”.
Po pewnej przerwie, powróciwszy do przeglądu gazety „Publika”, z przyjemnością odnotowuję, że wydawnictwo nie zmieniło podejścia do relacjonowania wydarzeń wojny rosyjsko-ukraińskiej. Stale drukowane są materiały o obrońcach i ich pracy bojowej. Tak, w numerze 7 z 18.02.2025 r. gazeta zamieszcza niewielki szkic „Młodszy sierżant o pseudonimie Kleszcz” oraz opowieść o frontowej codzienności żołnierza Wołodymyra pod tytułem „Zameldowanie” na pozycji, wyjścia „o szarej godzinie” oraz „rosjanie-zombie”. Tygodnik aktywnie wykorzystuje takie fachowe źródła, jak portal internetowy Ministerstwa Obrony Ukrainy ArmiaInform, Facebook Sztabu Generalnego ZSU. „Silśki wisti” – gazeta ochrony interesów rolników Ukrainy ukazuje się raz w tygodniu i mimo niewielkiej objętości w porównaniu z „grubymi” tygodnikami, jak Generał Serhij Krywonos „Publika” stale zamieszcza materiały z wojny. Tak, w nr 44 (2024) wywiad z pochodzącym z Równego dowódcą kompanii Mykołą Stryhunowem pod tytułem „Główne zadanie – zachować ludzi”. Niestety, nie zawsze się to udaje. Oto i w tym samym numerze pod rubryką „Synowie twoi, Ukraino” ukazuje się szkic „Niezłomny Wiking” o poległym sierżancie ZSU Hennadiju Kernycznym. Autor pisze o Hennadiju jak o człowieku-legendzie, nie bez powodu jeszcze za życia wojownik był odznaczony orderami „Za męstwo” II i III stopnia. Wśród bohaterów łamów gazety – ludzie różni, ale wszyscy pracują na zwycięstwo! Tak w wydaniu z 5.11.2024 r. „Silśki wisti” drukują szkic Oksany Złenko o kucharkach na wojnie. Anastasija Łosineć przebywała w samym piekle – w Bachmucie. „Nasza kuchnia bazowała w jednej z piwnic... Ale czyż można porównać to z tym piekłem, w którym byli nasi chłopcy? Ściany płonęły, topił się metal – a oni wytrzymywali! Każdy dzień zaczynałam od modlitwy za nich i za Ukrainę: wszyscy oni stali się dla mnie najbliższymi na świecie synami i braćmi. A gotowaliśmy tam nawet dla 600 osób!” – opowiada 53-letnia pani Anastasija. Gazeta przedstawia świadectwo człowieka z wojny zaledwie w kilku zdaniach, ale wyraźnie pokazują one, jakie bezmierne zło czyni Rosja: „Niewy”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
morderstwo”. “Milczenie tutaj – to prosta droga do piekła”, – dodaje pani Siumar. Z kolei gazeta obok opinii polityczki zamieszcza artykuł “Ministerstwo upokorzenia weteranów”. To historia o tym, jak Jewhen Szybałow po niewoli i służbie w Siłach Zbrojnych Ukrainy zmuszony był zwolnić się z Ministerstwa do spraw Weteranów z powodu systematycznego znęcania się kierownictwa. “Ludzie zauważają: to typowy obraz dla każdej instytucji państwowej, bo zdecydowana większość z nich dawno zgniła przez nieprofesjonalizm, kumoterstwo oraz “układy” z praniem pieniędzy! Jednak najstraszniejsze, zgodźcie się, kiedy dzieje się to właśnie w Ministerstwie Weteranów”, – zaznacza gazeta. “Silśki wisti” (nr 11, 20.03.2025) w artykule “Kraj bronić” poruszają temat mobilizacji. Gazeta pisze, że żadnej “busyfikacji” w Ukrainie nie byłoby, gdyby pracownicy TCK inaczej rozumieli swoją rolę w ważnej sprawie. Gazeta przytacza opinię wojskowego, byłego deputowanego ludowego Ihora Łucenki, który uważa, że nie należy mylić “busyfikacji” z przymusową mobilizacją, która była we wszystkich krajach w czasie totalnych wojen. Przymusowa mobilizacja zakłada, że państwo liczy na specjalistów danej sfery. Jednak, kiedy człowieka przypadkowo łapią na ulicy, to oznacza, że wykonawców interesuje tylko sprawozdawczość. “Mobilizacja – to nie łapanie ludzi na ulicach i wysyłanie ich na linię frontu. To mobilizacja wszystkich zasobów w państwie”, – cytuje wydanie deputowanego ludowego Ukrainy trzech kadencji Wiktora Szyszkina. Nie omija ostrych tematów i “Ukraina mołoda”, publikując cykl artykułów Wołodymyra Cybulki o tym, kto i dlaczego krytykuje generalicję Sił Zbrojnych Ukrainy. “Według opinii zbiorowej Bezuhłej, okazuje się, nie wolowa upartość Załużnego i pedantyczność Syrskiego uratowały kraj w pierwszych tygodniach ataku, a zaufanie Zełenskiego. Lecz gdyby Załużny wykonał wszystko, na czym nalegał Zełenski, ani Kijów, ani Charków by nie przetrwały”, – pisze pan Cybulko w artykule “Wojskowym ufaj...” (“Ukraina mołoda”, nr 9, 05.03.2025). “Słowo na służbie wroga”, – jeszcze jeden ostry artykuł W. Cybulki w “UM” (nr 5, 05.02.2025), w którym autor konstatuje, że “faktycznie żyjemy w warunkach cenzury politycznej podczas wojny”. “Mamy zniekształconą rzeczywistość, kiedy władza narzuciła społeczeństwu cenzurę polityczną, co jest bezpośrednim niszczeniem pola konstytucyjnego. Natomiast cenzury wojennej władza unika, faktycznie zapewniwszy bezkarność w obiegu wrażliwej lub nawet otwarcie wywiadowczej informacji”, – zaznacza pan Cybulko. Dwa swoje artykuły literaturoznawca Kostiantyn Rodyk – stały autor “UM” poświęcił książce Serhija Krywonosa “Z tarczą lub na tarczy”. To pierwsze generalskie wspomnienia o rosyjskiej agresji. Praca ma podtytuł “Prawda o wojnie”, który odzwierciedla autorski cel: po pierwsze, sprostować dezinformację, która codziennym strumieniem płynie z oficjalnego “Telemaratonu”; po drugie, skorygować kalejdoskop emocjonalnych epizodyczno-lokalnych świadectw “okopowej prawdy” w stronę systemowego rozumienia mechanizmów przyczynowo-skutkowych. W pierwszym artykule K. Rodyk nazywa autora książki “pułkownikiem nieprzyjemnej prawdy” (“UM”, nr 6, 12.02.2025), a w podsumowującym – “generałem bez prawa do pracy” (nr 10, 12.03.2025). Publikacje są wyraźnie nasycone urywkami z książki, gdzie Serhij Krywonos daje swoje oceny działaniom wojskowo-politycznego kierownictwa kraju. “W znacznej mierze właśnie działania ludzi, którzy wzięli się za kierowanie krajem bez doświadczenia i zrozumienia, że wróg już jest w naszej chacie, doprowadziły do utraty ogromnej części ukraińskiego terytorium oraz śmierci tysięcy patriotów...”, – cytuje gazeta generała Krywonosa. Wydanie przypomina, że formalnie kariera wojskowa Serhija Krywonosa zakończyła się w czerwcu 2021 roku, kiedy generała, który doprowadził do przekształcenia Sił Operacji Specjalnych w osobny rodzaj wojsk, wysłano do rezerwy. Więc stołeczne lotnisko “Żulany” bronił w statusie ochotnika (w porozumieniu z głównodowodzącym Załużnym). W książce tego nie ma, ale teraz już stało się wiadome: wierchuszka władzy trzymała lotnisko w gotowości dla swojej prawdopodobnej ucieczki. Generał pokrzyżował im plany, więc “władza dała komendę Państwowemu Biuru Śledczemu zająć się generałem Krywonosem”. “Śledztwo w sprawie” do tej pory trwa, – podsumowuje gazeta. Znaczna część regionalnych wydań, które udało się przejrzeć, naświetla wydarzenia wojny. Szczególnie dotyczy to przyfrontowych wspólnot, gdzie dziennikarze pod ostrzałami demonstrują nie tylko profesjonalizm, ale i niemałą odwagę. Na przykład, redaktor gazety “Worskła” Ołeksij Pasiuha nawet po utracie pomieszczenia redakcyjnego ze sprzętem i wymuszonym wyjeździe z Wełykiej Pysariwki kontynuuje wydawanie gazety i osobiście rozwozi ją prenumeratorom. Z reguły są to wyjazdy z ryzykiem dla życia. Jeszcze jedna przyfrontowa gazeta na Sumszczyźnie – “Biłopilszczyna” wychodzi wysiłkami redaktorki Natalii Kałynyczenko mimo tego, że zmuszona była opuścić zniszczone przez agresora osiedle razem ze wszystkimi mieszkańcami. Jej drogę wiosną 2025 roku powtarza gazeta “Peremoha” z Krasnopilla. Redaktor tego wydania Ołeksandr Mocnyj napisał, że redakcja po raz pierwszy od 93 lat swojej historii zmuszona jest opuścić rodzinne osiedle, ale wierzy, że gazeta będzie wychodzić. A sam redaktor do... Z chlebem i gazetą stoi Sumszczyzna
Dziennikarz Leonid Łohwynenko wraz z bohaterami swoich reportaży dołącza do szeregów Sił Zbrojnych Ukrainy! Nie sposób nie wspomnieć także o takich patriotycznych gazetach, jak „Majak” z obwodu charkowskiego (redaktor Tetiana Łuczynśka), „Meżiwśkyj meridian” z obwodu dniepropetrowskiego (redaktor Jewhen Chrypun), „Nowyj deń” z Chersonia (redaktor Anatolij Żupyna). W rzeczywistości publikacji nie tylko z treściami bojowymi – z zapachem wojny – jest niemało i zasługują one na osobną, obszerną opowieść – po prostu informacje o nich nie są szeroko rozpowszechniane. A są tego warte! Na przykład z krótkiego komunikatu na stronie Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy dowiadujemy się o tym, jak żyje na Zaporożu przyfrontowy Orichiw i jego gazeta „Trudowa sława”. Tak oto przewodniczący Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy Serhij Tomilenko spotkał się z redaktor naczelną wydawnictwa Switłaną Karpenko i razem przejechali „chlebową” trasą z heroicznymi zaporoskimi ratownikami, którzy dostarczali 720 bochenków chleba mieszkańcom kilku wsi oraz Orichiwa. Symboliczne jest to, że razem z chlebem przywieźli świeży numer gazety. „Miejscowa ludność ma skrajnie ograniczony dostęp do informacji – bez prądu, internetu, radia i telewizji. Dlatego gazeta staje się prawdziwą wartością. Pomieszczenie redakcji doznało znacznych zniszczeń – ani jednego ocalałego okna, zawalony sufit. Mimo to Switłana Karpenko nie traci wiary w powrót i odbudowę” – podano na stronie NSJU na Facebooku. W gazetach, które ukazują się w dużych miastach, obok wojny można znaleźć niemało ciekawych rzeczy. Nawet jeśli temat wydarzenia nie jest bezpośrednio związany z wojną – ona tam jest obecna. Tak na przykład w krzyworoskiej „Domasznej gazecie” dziennikarz Mykoła Kramarenko swój raport z dyskusji na temat feminizmu w kontekście życia i rozwoju przemysłowego Krzywego Rogu zatytułował niespodziewanie: „Zaangażowanie ukraińskich kobiet do armii jest dziś największe spośród krajów NATO”. Zapewne większość ludzi o tym nie wiedziała. Tymczasem Mykoła Kramarenko w każdym numerze publikuje materiały pod rubryką „Wojna i miasto”. Zdarzają się wśród nich także dość niezwykłe, ale charakterystyczne dla naszych czasów historie. Tak oto w nr 48 z 27.11.2024 r. gazeta donosi, że tablica pamiątkowa poświęcona żołnierzowi Ołeksandrowi Pidhirnemu może pojawić się w kolonii karnej nr 80, gdzie odbywał on karę pozbawienia wolności i dobrowolnie poszedł na wojnę w legalny sposób. Były więzień początkowo służył w 129. samodzielnej krzyworoskiej brygadzie, a potem dobrowolnie przemieścił się w obwód kurski, gdzie wykazał się odwagą. „W jednej z zaciętych walk pogonił z automatem za uciekającymi Rosjanami i zniszczył serią dziewięciu (całkiem możliwe jest też potwierdzenie skoszonego przez niego dziesiątego). Ale niestety sam również dostał się pod ostrzał wrogiej artylerii – poległ na wieki śmiercią odważnych” – relacjonuje gazeta.
Jednak, jakkolwiek by to nie było przykre, informacje o pożegnaniach z poległymi rodakami oraz ich historie przeważają nad szkicami o tych, którzy trzymają szyk i którzy z pewnością mają co opowiedzieć. Lwowska gazeta „Ekspres”, która ukazuje się co tydzień, w każdym numerze opowiada o poległych żołnierzach. Dziennikarze wydania starają się szczegółowo opowiedzieć o bohaterach, cytują ich bliskich i znajomych. „Ja w bój szedłem za prawdę, za ludzi...”, – to tytuł szkicu o Mykole Holaszu z obwodu tarnopolskiego, którego rodzina ma patriotyczne tradycje. Według słów matki żołnierza, kilka pokoleń Holaszów walczyło w UPA. Nic więc dziwnego, że podczas Rewolucji Godności Mykoła wyruszył na Majdan, gdzie został ranny. Podczas ATO jako pierwsi w obronie Ukrainy stanęli dwaj jego bracia – najstarszy Iwan i najmłodszy Bohdan. Z czasem dołączył do nich także Mykoła. W 2018 roku podpisał kontrakt z Siłami Zbrojnymi Ukrainy. Kiedy rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja, Mykoła Holasz służył jako dowódca oddziału baterii moździerzy w 30. oddzielnej brygadzie zmechanizowanej imienia księcia Konstantego Ostrogskiego. W maju 2022 roku żołnierz jedynie przy pomocy karabinu zatrzymał rosyjskiego „Urala” i zlikwidował dwóch okupantów, którzy próbowali przebić się na nasze pozycje w rejonie miejscowości Nowy Jork. A 20 listopada 2024 r. Mykoła Holasz zginął podczas ostrzału czołgowego w osadzie Kurdiumiwka w obwodzie donieckim... Bojownika pośmiertnie odznaczono orderem „Za Odwagę” III stopnia oraz krzyżem „Honor i Sława”. A w szkole we wsi Olesyne, gdzie się uczył i pracował, odsłonięto tablicę pamiątkową. Nie zawsze wydania piszą o poległych szczegółowo, ale portrecik z imieniem jest równie cenny. We wspomnianej tutaj „Domowej gazecie” jest rubryka „Ci, którzy przyjęli śmiertelny bój... Świetlana pamięć krzyworążanom, którzy zginęli w walkach z rosyjsko-faszystowskimi zaborcami”. Niestety, galeria zdjęć poległych żołnierzy jest stale aktualizowana. Na koniec o wydaniu organizacji społecznej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, które mam zaszczyt redagować: „Słowo Proświty” od pierwszych miesięcy szerokiej wojny pisze o Obrońcach Ukrainy. Ogólnoukraiński tygodnik kulturoznawczy przede wszystkim opowiada o artystach, pisarzach, naukowcach, którzy poszli na wojnę. Drukowane są poezje żołnierzy Jaryny Czornohuz, która w 2024 roku została laureatką Nagrody im. Szewczenki, oraz Malwy Krżaniwskiej, wolontariuszki Julii Iwczenko. Pedagog w cywilnym życiu, obecnie sierżant SZU Anatolij Pasicznyk, swoje wiersze przesłał z kierunku zaporoskiego i ukazały się one pod tytułem „Frontowa muza” („Słowo Proświty”, nr 12, 07.03.25). W okresie od początku 2024 roku ukazały się artykuły, w których autorzy „SP” wspominają swojego towarzysza broni, poetę i żołnierza Borysa Humeniuka – jego los na wojnie już od dłuższego czasu pozostaje nieznany. Gazeta wydrukowała również kilka zestawień poległych żołnierzy, w szczególności Illi Czernilewskiego, Maksyma Krywcowa. Przeglądane tutaj wydania są niezależne, ale przecież mamy w naszej przestrzeni informacyjnej dwie gazety, które są finansowane z pieniędzy podatników – jak one naświetlają wojnę państwa o swoje istnienie? I tutaj okazuje się: na łamach „Głosu Ukrainy” – oficjalnego wydania Rady Najwyższej, publikacji o przebiegu wojny rosyjsko-ukraińskiej, opowieści o naszych obrońcach, ich zwycięstwach – nie ma. Brak informacji o ogromnej ruinie, którą przyniósł agresor na naszą ziemię. Nie ma wizji naszej przyszłości od deputowanych ludowych. Zamiast tego w każdym numerze liczne zdjęcia szefów parlamentu, raporty z ich wyjazdów za granicę itp. W gazecie w każdym numerze drukowane są obszerne artykuły o organach ustawodawczych krajów zagranicznych: „Parlament Republiki Filipin” (nr 73, 15.04.25), „Parlament Andaluzji” (nr 83, 29.04.25), „Parlament Katalonii” (nr 93, 13.05.25) itd. To, oczywiście, interesujące, ale czy Ukraińcom nie jest ważne wiedzieć, jak na przykład przeżywają przyfrontowe wspólnoty, jak władza opiekuje się przesiedleńcami, a takiej informacji nie ma. Coś podobnego jest w Rosji: wszystkie media pokazują zagranicę i znienawidzoną przez naszych zaprzysięgłych sąsiadów Ukrainę, a o ich własnym kraju – tylko swojego Putina. Nie chciałbym uciekać się do takich analogii, ale kiedy w gazecie parlamentarnej nie ma ani linijki krytyki, gdzie wszystko jest gładko i bez problemów, gdzie brakuje głosu społeczeństwa obywatelskiego, gdzie ani słowa o korupcji i innych nadużyciach władzy w czasie wojny – wszystko to przypomina komunistyczną „Prawdę”. W „Kurierze Rządowym”, który tak samo jak „Głos Ukrainy” jest konsumentem znacznych środków budżetowych, udało się natrafić na kilka materiałów z wojny: „Jak „leopardy” miażdżą okupantów pod Pokrowskiem” (nr 35, 15.02.25), „Z wiadrem i karabinem maszynowym we trzech przeciwko 25 wrogom” (nr 61, 22.03.25) oraz inne. Pomyślałem, że takie publikacje będą pojawiać się stale, ale tak się nie stało. Ten przegląd a priori nie może być pełny i wyczerpujący, ponieważ tylko w stolicy periodyków jest kilka razy więcej, niż wspomniano w badaniu, ale on, moim zdaniem, pokazuje to, co najważniejsze: większość ukraińskich mediów drukowanych jest razem z SZU, swoimi obrońcami-rodakami, wolontariuszami. Gdyby jeszcze władza choć trochę wspierała tych, którzy godnie wypełniają swoją społeczną misję!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
materiały o podstawach i historii islamu, w szczególności na ziemiach turkmeńskich i sąsiednich. Szczególną uwagę poświęcono zasadom i kluczowym postaciom sufizmu, który miał znaczący wpływ na świat twórczy klasyka liryki turkmeńskiej i światowej. Przedmowę do wydania przekładów Pyragi można uznać za osobne i najgruntowniejsze dotychczas badanie dorobku poety w Ukrainie. Właśnie na tę przedmowę powołują się nieliczne ukraińskie źródła o Magtymguly w materiałach drukowanych. Staje się ona podstawą także dla wirtualnych materiałów internetowych, których autorzy w najlepszym razie powołują się na Pawła Mowczana, najczęściej zaś – tego nie robią, wydając całe fragmenty pracy Mowczana za własne osiągnięcia naukowe. Przedmowa zbudowana jest tradycyjnie: artystyczny wstęp (dziennikarze taki wstęp często nazywają „wprowadzeniem”); wykład biografii artysty; krótka charakterystyka epoki; wykład zasad światopoglądowych, przede wszystkim sufickich; analiza głównych motywów twórczości poety; krótki przegląd osobliwości wersyfikacyjnych; konstatacja humanistycznego, ogólnoludzkiego charakteru poezji Magtymguly Pyragi. Głównym osiągnięciem przekładów Pawła Mowczana jest maksymalnie dokładne odtworzenie treści oryginału. Przekonuje o tym porównanie umiejętnie zwersyfikowanych wersów z przekładami dosłownymi, przy czym chodzi o odtworzenie nie tylko tekstu nominatywnego, ale i podtekstu, symbolicznego wypełnienia wierszy Magtymguly, indywidualnie niepowtarzalnej obrazowości turkmeńskiego poety. W przekładach niemało realiów turkmeńskiego bytu, toponimów, współczesnych i dawnych, pojęć zachowano w języku oryginału, co pomaga zanurzyć czytelnika w środowisko świata poety, świata turkmeńskiego bytu, odtwarzać egzotyzm Innego, który zawsze przyciąga odbiorcę. Egzotyzmy przeważnie wprowadzane są do tekstu na tyle organicznie, że ich znaczenie staje się zrozumiałe z kontekstu, jeśli zaś potrzebne jest doprecyzowanie, pełne znaczenie leksyki turkmeńskojęzycznej – do usług czytelnika są Przypisy, w których podaje się gruntowne wyjaśnienie słów obcojęzycznych. Osobliwość i bogactwo przekładów Magtymguly autorstwa Mowczana polega na tym, że aktywne włączanie egzotyzmów syntetyzuje się z umiejętnym doborem wykwintnych, wyszukanych słów, wyrażeń dla odtworzenia oryginału w języku ukraińskim”. Czytelnicy mają możliwość przekonać się, że takie odpowiedzialne i sumienne podejście Paweł Mowczan stosował do wszystkich przekładów, czując odpowiedzialność nie tylko przed sobą i rodzimymi czytelnikami, ale i przed autorami oryginałów, etnosami i kulturami, które ci autorzy reprezentowali. Można się o tym przekonać, przeczytawszy dołączone do książki przedmowy P. Mowczana do wydań poezji, oprócz już wielokrotnie wspominanego Magtymguly („Śpiewne linie piasków”), także Tamaza Cziladze („Pion słowa”), Justinasa Marcinkevičiusa („Uskrzydlenie”) i Marcelijusa Martinaitisa („Być sobą…”). Wnikliwe, głębokie przeniknięcie w świat kultury narodowej, potem – w świat artystyczny twórcy i dopiero wtedy – przekład na język ukraiński z maksymalnym odtworzeniem osobliwości formy i treści oryginału. Przyszedł czas zbierać kamienie Pawła Mowczana i okazało się, że tych drogocennych kamieni jest niemało. Zatem zapoznawajcie się z jego bogactwem – nie pożałujecie.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła WAŚKIW Wydaje się, że Paweł Mowczan do tej pory nie stawiał sobie za cel zebrania i uogólnienia własnego dorobku, bo ciągle nie ma czasu: świat nieustannie podsuwa nowe, tak interesujące zjawiska i rzeczy, które trzeba przemyśleć, przelać w nowe słowo. A jeszcze to… A jeszcze tamto… Chyba poeta sam nie do końca zdaje sobie sprawę, jak wiele wyrazistego i cennego pozostawił czytelnikom na papierze. Przekonałem się o tym, gdy zbierałem materiały do wydania przekładów Mowczana („Ja jestem naczyniem światów…” : poezja w przekładach Pawła Mowczana / oprac. M. Waśkiw. Kijów : Jarosławiw Wał, 2024. 544 s.), które teraz trzymacie w rękach. Na początku tej pracy wiedziałem o pewnym kręgu dorobku przekładowego, głównie z literatur turkijskich. Coś znajdowałem, grzebiąc w bezdennych katalogach Biblioteki Wernadskiego, w czasopismach, a o najistotniejszą pomoc zwróciłem się do Pawła Mychajłowycza. A on przyniósł niemały stos książek z własnymi przekładami. A jeszcze wspominał, że gdzieś były te czy inne wybory poezji z literatur przestrzeni poradzieckiej czy europejskiej. Odniosłem wrażenie, że Paweł Mowczan również nie do końca zdawał sobie sprawę z ogromu tego, co przetłumaczył na język ukraiński ze skarbca światowej liryki. (Jest jeszcze niemały dorobek przekładów prozy, ale tutaj jest prościej, bo i P. Mowczan, i czytelnicy dobrze pamiętają niewielką liczbę, ale pokaźnych objętościowo powieści Mustaja Karima, Granta Matewosjana i Achijara Chakimowa). I tak w rezultacie powstał gruby tom poezji przetłumaczonej przez Pawła Mowczana, który znacząco uzupełnia dobrze znany dorobek przekładowy „profesjonalnych” poetów: Pawła Tyczyny, Maksyma Rylskiego, Mykoły Bażana, Leonida Perwomajskiego, Iwana Dracza, Dmytra Pawłyczki, Romana Łubkiwskiego… Teraz są podstawy, by twierdzić, że również usystematyzowany dorobek Pawła Mychajłowycza staje się znany ukraińskiemu czytelnikowi. Już sama lista języków, z których tłumaczył Mowczan, oraz autorów robi wrażenie. Tak jak robi wrażenie to, że dla tłumacza nie istniał podział na „wielkie”, „małe” czy niewarte uwagi literatury. Dlatego liczba przekładów z tego czy innego języka, tego czy innego autora w żaden sposób nie zależała od argumentu, na ile „wielkimi” uważano je w czytelniczej czy oficjalnej hierarchii literaturoznawczej. Szczególna miłość i pokrewieństwo z poetami krajów bałtyckich, znacznie bardziej europejskimi w porównaniu z innymi republikami radzieckimi, dały bardzo obfity plon. Przede wszystkim dotyczy to literatury litewskiej (głównie Justinasa Marcinkevičiusa i Marcelijusa Martinaitisa), chociaż łotewska i estońska również nie są pomijane. Ukraińskiego tłumacza najbardziej przyciąga zakorzenienie lirycznych bohaterów poetów bałtyckich w rodzimej ziemi, kiedy deklarowane jest organiczne wyrastanie z ziemi,
stały kontakt, samopoznanie poprzez nią. Takie motywy są jednymi z dominujących również w twórczości Pawła Mowczana. A obok przekładu utworów artystów bałtyckich – twórczość Juwana Szestałowa, który reprezentuje mały etnos mansyjski, znajdujący się i nadal pozostający na granicy zaniku. Czy mało znany u nas, ale przez to nie mniej interesujący poeta baszkirski Musa Gali. Można obrazowo stwierdzić, że przekłady Pawła Mowczana miały dwa potężne skrzydła – europejskie i azjatyckie. Europejscy (już wspomniani litewscy, łotewscy, estońscy, a także czescy, serbscy, węgierscy, rumuńscy, bułgarscy, mołdawscy i inni) autorzy przyciągali twórczym pokrewieństwem, a jeszcze nie mniej – oryginalnością, świeżością, nowatorstwem, w szczególności także dla ukraińskiej poezji. Żeby się o tym przekonać, wystarczy nawet pobieżnie przejrzeć teksty poetów bałtyckich i węgierskich, które retransmitował Mowczan. Staje się jasne, że przekładalnictwo to nie tylko sposób na zaznajomienie czytelnika z osiągnięciami, specyfiką, bogactwem obcojęzycznych kultur i narodów. To także forma rozwoju rodzimej poezji, własnej twórczości, bo przecież totalne represje wycięły w ukraińskiej poezji wszystko, co świeże i niepowtarzalne, nawet to, co szło przez pewien czas w parze ze światową liryką, pozostawiając poetom wąskie ramy mimetycznej, referencyjnej (niemal fabularnej) sylabotoniczności z ograniczonym repertuarem rytmiki, rymowania i strofiki. Szczególnie poraża wersyfikacyjne nowatorstwo, a nawet eksperymentatorstwo retransmitowanych przez Pawła Mychajłowycza poezji z literatur estońskiej i węgierskiej. O niepłonności przekładów dla postępu ukraińskiej liryki przekonuje także oryginalna poezja samego Pawła Mowczana, bo nie sposób pomyśleć o jej formalnej wykwintności i eksperymentalności bez gruntownego opracowania obcojęzycznej liryki. Nie mniej potężny jest przekładowy dorobek poety z literatur azjatyckich. Zakres poraża nie mniej niż europejski: oprócz już wspomnianych mansyjskiej i baszkirskiej, to także gruzińska, ormiańska i szczególnie potężna kolekcja literatur turkijskich: azerskiej, turkmeńskiej, uzbeckiej, kazachskiej, tatarskiej… I była to nie tylko poezja XX wieku („ery radzieckiej”), ale także klasyczna liryka wschodnia (I. Nasimi, G. Tukaj), wśród której wyróżniała się twórczość ulubieńca Mowczana – Magtymguly Pyragy (Machtumkuli Fragi), wszak 119 jego przetłumaczonych poezji to nie żart! Liryka wschodnia miała niedoścignione osiągnięcia w zakresie treści i, zwłaszcza, formy wierszy, dlatego była to nadzwyczajna szkoła dla tłumacza (a zarazem i czytelników, wśród nich, w szczególności, innych poetów) w odniesieniu do obrazów, tropów i figur retorycznych, biegłości wersyfikacyjnej, doskonałości w odtwarzaniu strofiki, rymów, schematów rymowania, redyfów itd. I to również istotny impuls dla rozwoju ukraińskiego wiersza w ogóle i własnego, Mowczana, w szczególności. Kiedyś Paweł Mychajłowycz wspominał o tym, że w trudnych okresach lat 70. i 80., kiedy, delikatnie mówiąc, niezbyt chętnie drukowano jego oryginalną poezję, przekłady stawały się sposobem na wyrażenie siebie i finansowe „podtrzymanie spodni”. Drukowano je z podaniem nazwisk nawet popadłych w niełaskę autorów, tylko bardzo „niebezpieczni” uciekali się do pseudonimów i mimo wszystko otrzymywali choć nie wielki, ale i nie drobny grosz. W wydawnictwach byli humanitarni redaktorzy i redaktorki, którzy dobrze wiedzieli, komu i jak należy pomóc, dlatego podrzucali możliwość opublikowania własnych przekładów, a ich liczba zależała od poziomu talentu i konieczności potrzeb. Ku czci poetów, którzy równolegle „pracowali” jako tłumacze, w zdecydowanej większości nie traktowali tego jako chałtury, tylko jako możliwość dorobienia, a podchodzili do sprawy bardzo odpowiedzialnie, retransmitując szczytowe dzieła światowej liryki doskonałymi ukraińskojęzycznymi tekstami. Najczęściej zdarzało się tak, że pojawiało się poczucie duchowego, obrazowego pokrewieństwa z tym czy innym obcojęzycznym poetą i wtedy artysta-tłumacz już „nie mógł milczeć”, jak to stało się na przykład u Pawła Mowczana z Magtymguly (Machtumkuli). Ale także udział w zbiorowych tomach przekładowych zakładał taką selekcję, dlatego poeta przede wszystkim brał się za przekład „pokrewnych” autorów czy utworów (dla przykładu możemy przytoczyć przekłady Mowczana utworów Imadeddina Nasimiego do dwutomowej antologii poezji azerskiej już w latach Niepodległości). „Tłumacz powinien przede wszystkim przestudiować w szczegółach twórczy charakter swojego wybrańca i odnieść swoje twórcze możliwości, swoją twórczą potencję do twórczego poziomu wybranego autora” (P. Mowczan). Często zaś takie pokrewieństwo i wewnętrzna potrzeba przetłumaczenia właśnie tych poezji rodziła się z bezpośredniego kontaktu z obcojęzycznymi artystami. Na przykład tak było z poetami z republik bałtyckich. Wieloletnia silna przyjaźń łączyła P. Mowczana z, niestety, nieżyjącymi już Baszkirem Mustajem Karimem (dała znaczące owoce w przekładzie przede wszystkim jego prozy) i Azerem Bachtiarem Wahabzade. Swoją drogą, większość przekładów z Wahabzade do tej pory nie została opublikowana i tutaj pojawia się jeszcze jeden problem – publikacji rękopiśmiennego spuścizny przekładowej Pawła Mowczana. Największe trudności przy przekładach (zwłaszcza jeśli tłumacze to przede wszystkim oryginalni, wybitni poeci) polegają na tym, aby ich kunszt kierował się przede wszystkim na odtworzenie specyfiki niepowtarzalnego świata oryginału, bo często trudno określić, kogo jest więcej w przetłumaczonym tekście – autora czy jego retransmitera. Czy to przekład, parafraza, czy dowolne wariacje na temat jakiegoś utworu? Jednoznaczne wrażenie z przekładów Mowczana: stawia on ponad wszystko oryginał i odtwarza przede wszystkim jego. „Oryginał dla tłumacza – to zawsze idealny tekst” (P. Mowczan). W końcu, żeby się nie powtarzać, przytoczę własne wcześniejsze rozważania na temat przekładów Mowczana turkmeńskiego klasyka Magtymguly, którego poezja zajmuje szczególne miejsce w retranslacyjnym dorobku ukraińskiego poety (i również już klasyka). „Działalność przekładowa, którą prowadzą poeci, a nie profesjonalni tłumacze, ma swoje zalety i wady. Z jednej strony, artysta jest dobrze obeznany z „sekretami twórczości poetyckiej”, umie odtworzyć „obcą” obrazowość własną, subtelnie czuje rytmikę, bogactwo leksyki, tropikę, poetycką składnię, najsubtelniejsze ich niuanse. Z drugiej strony, istnieje pewne niebezpieczeństwo: pole siłowe świata poety bywa tak potężne, że nakłada się na pole interpretowanego artysty, „podgniata” go pod siebie. W rezultacie czytelnik nie otrzymuje maksymalnego odtworzenia oryginału, a nowe utwory tłumacza. Ciekawe, niepowtarzalne, wysokowartościowe, ale utwory interpretatora, a nie interpretowanego poety. Jeśli chodzi o zbiór przekładów z Magtymguly „Poezje”, to wydaje się, że miał szczęście: tłumacz Paweł Mowczan zdołał wykorzystać wszystkie plusy swojego poetyckiego talentu i ominąć podwodne skały, które mogłyby doprowadzić do własnej artystycznej dominacji nad turkmeńskim oryginałem. Tłumacz nie ograniczył się do znajomości języka, kultury, obyczajów i zwyczajów, przyrodniczo-klimatycznych warunków turkmeńskiego bytu. Przedmowa do wydania przekładów, napisana przez Pawła Mowczana, dowodzi, że gruntownie opracował całą dostępną literaturę naukową, w której mowa nie tylko o twórczości Magtymguly Pyragy, ale i o historii Turkmenistanu, literatury turkmeńskiej. Uświadamiając sobie, że chodzi właśnie o przekłady Magtymguly – absolwenta medresy, człowieka swoich czasów, P. Mowczan głęboko opracowuje
Tłumaczenie maszynowe
Kateryna SYCZYK, przewodnicząca organizacji społecznej „Rówieńskie miejskie zjednoczenie towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki” Organizacja społeczna „Rówieńskie miejskie zjednoczenie towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki”, licząca ponad półtora tysiąca prośwician w 70 podstawowych komórkach miasta, złożyła sprawozdanie z pracy: podsumowywano wyniki, planowano przyszłość. Początek lata… Jest on równie niepokojący, zuchwały, ale nie beznadziejny. Niestety, bólu i przeżyć wokół nie mniej. Ale mimo wszystko żyjemy. Umacniamy to, co ukraińskie, szczere, ludzkie, to, co piękne i określa nas jako naród! Wspieramy się nawzajem, wzmacniamy się moralnie, duchowo, dziękujemy Bogu za przeżyte chwile, a żołnierzom – za niezłomność i ochronę. Społeczność proświciańska za priorytetowe uważała i uważa sprawy dotyczące umacniania języka ukraińskiego jako państwowego, działalność wolontariacką, prowadzenie działalności wydawniczej, współpracę z organizacjami społecznymi, instytucjami naukowymi, wspólną pracę z edukatorami nad tworzeniem terytoriów patriotyzmu w naszym mieście, w każdej placówce oświatowej, działalność partnerską z rodzicami dzieci w zakresie realizacji wychowania patriotycznego i narodowego. Warto wyróżnić systemową i systematyczną pracę nad wykonaniem Ustawy Ukrainy „O rozwoju i funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako państwowego”. Swego czasu w 2015 roku, kiedy na Krymie i na wschodzie Ukrainy rozpoczęła się rosyjska okupacja, do miasta przybyło wielu przesiedleńców z dziećmi, którzy rozpoczęli naukę w placówkach oświatowych. Dla nich zorganizowano kursy nauki języka ukraińskiego. Program opracowały metodyczki Rówieńskiego gabinetu metodycznego Hałyna Kołomys oraz Myrosława Żowtan. Kwestia ta została omówiona na miejskiej konferencji oświatowej przez społeczność pedagogiczną miasta i jednogłośnie zatwierdzona. Już od października pedagodzy-filolodzy placówek oświatowych miasta Równe rozpoczęli bezpłatne kursy, gdzie uczniowie-przesiedleńcy mieli możliwość pracować nad doskonaleniem mowy. W marcu 2022 roku z inicjatywy „Proświty” zorganizowano kursy dla przymusowo przesiedlonych osób z nauki języka ukraińskiego „Filiżanka mowy po rówieńsku”. Dla umocnienia języka ukraińskiego wiele listów i apeli wysłano do Rady Najwyższej, Gabinetu Ministrów, Prezydenta Ukrainy, Narodowej Rady ds. Telewizji i Radiofonii. Wysłano list do MON, do Rady Najwyższej w sprawie włączenia do programu z literatury ukraińskiej utworów Ułasa Samczuka, które zostały usunięte za czasów ministra oświaty Dmytra Tabacznyka. Proświcianie rozumieją, że dla zbudowania silnego, niepodległego państwa potrzeba wychować patriotyczną młodzież, właśnie dlatego zrealizowano wiele projektów proświciańskich dla młodzieży z ich aktywnym zaangażowaniem: wycieczki do Krut, Peresopnycy, do muzeum Stepana Bandery, do muzeum Romana Szuchewycza, obecnie zniszczonego przez okupantów, do muzeum-miejsca pamięci „Więzienie na Łąckiego”. Zapoczątkowano prowadzenie corocznej akcji charytatywnej na wsparcie dzieci osieroconych „Wielkanocne dzwony” (pomysł Jewheniji Hładunowej), która przez 19 lat odbywała się w miejskim Pałacu „Tekstylnyk”, a w 2024 roku – w muzeum-bibliotece „Proświta Rówieńszczyzny” dla dzieci, których rodzice zginęli podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej. Udzielono wsparcia finansowego w wysokości 1 tys. hrywien 70 dzieciom, po 2 tys. hrywien 14 dzieciom. Wydarzenia przeprowadzone przez „Proświtę” z zaangażowaniem placówek oświatowych to obchody Dnia Języka Ukraińskiego i Piśmiennictwa, Dnia Języka Ojczystego, Dni Szewczenkowskich, przeprowadzenie interaktywnej gry „Hramotij”, maratonu poetyckiego trwającego 7 godzin na Majdanie Niepodległości, flashmobów poetyckich. Przez dwie dekady wydarzenia, sprawdzone przez czas, stały się znaczące dla naszego narodu: Dzień Pamięci Bohaterów Krut, Dzień Bohaterów Niebiańskiej Sotni, Dni Sławy Kozackiej, Dzień Niepodległości Ukrainy, Dzień Proświty, rocznice utworzenia UPA, której poświęcono festiwal „Czerwona kalina”, akcje „Podaruj książkę, wyszywankę rówieśnikowi ze Wschodu”. Dwa razy w roku przy wsparciu władz miejskich przyjmowano dzieci ze wschodu Ukrainy, zapoznawano je z historią, zwyczajami, dorobkiem kulturowym regionu. Szczególną dumą jest działalność wydawnicza. Przez lata Niepodległości wydano ponad 60 książek. To Szewczenkiana – 6 kobzarzy, inne wydania, w szczególności od 2022 roku wydano 2 książki o działalności proświciańskiej ostatnich lat: książkę Jewheniji Hładunowej „Skarbnik ducha proświciańskiego”, grupy autorów „Na wezwanie serca proświciańskiego” (Kateryna Syczyk, Myrosława Żowtan, Iryna Syczyk). Od początku pełnoskalowej wojny aktywnie wolontariujemy: pleciemy siatki, wytwarzamy świece okopowe, kompletujemy apteczki, kupujemy urządzenia noktowizyjne, drony, radiostacje, części zamienne do naprawy sprzętu wojskowego, pick-upy itp. Na te cele wydano około 600 tysięcy hrywien (są to darowizny charytatywne małżeństwa Wiry i świętej pamięci Bohdana Bodnaruków z USA, środki z aukcji charytatywnych, koncertów, kiermaszów charytatywnych, stania, zgromadziło mieszkańców i gości wsi na barwne widowisko, pełne ludowej magii, śpiewów, tańców i szczerych emocji. zbiórki składek członkowskich). Jednym z kierunków naszej pracy jest wsparcie Prawosławnego Kościoła Ukrainy (PKU). W tym celu przeprowadzono dwa koncerty charytatywne z udziałem zespołów artystycznych Pałacu Kultury „Tekstylnyk”, obwodowego oddziału Związku Muzycznego Ukrainy, stowarzyszenia działaczy piosenki autorskiej i poezji śpiewanej, obwodowego oddziału Związku Pisarzy Ukrainy. Środki zostały zebrane dla cerkwi w Złotolinie w hromadzie kostopolskiej, na budowę Cerkwi świętego Pachomiusza Rusina Atońskiego w Równem. Zebrano po 20 tys. hrywien dla każdej świątyni. Oprócz tego darczyńcy z USA, państwo Bodnarukowie, przekazali 20 tys. na budowę cerkwi w Złotolinie. Jednak problemem pozostaje przejście cerkwi patriarchatu moskiewskiego do PKU. Mamy nadzieję, że wraz z wejściem w życie Ustawy Ukrainy „O ochronie porządku konstytucyjnego w sferze działalności organizacji religijnych” proces ten ulegnie aktywizacji. Jednak nadal pozostaje prowadzenie przez prośwician stałego wyjaś-
W programie festiwalu znalazł się tradycyjny obrzęd kupański naszych przodków wraz z wyplataniem wianków, poszukiwaniem mitycznego kwiatu paproci, obrzędowymi pieśniami i skokami przez kupańskie ognisko, program koncertowy i taneczny, w którym wzięły udział zespoły z obwodów kijowskiego i żytomierskiego, wycieczka do miejscowych zabytków historycznych, uświadamianie wśród Ukraińców odwiedzających świątynie patriarchatu moskiewskiego na temat prawdziwej historii rozwoju Prawosławnego Kościoła Ukrainy. Dziś obserwuje się narastanie dziecięcej agresywności i okrucieństwa, emocjonalnej głuchoty, zamknięcia w sobie i własnych interesach. Duża liczba młodych ludzi używa wulgaryzmów. Niepokoi to, że używanie przekleństw staje się nawykiem. Słyszymy je w miejscach publicznych, w placówkach oświatowych, w rodzinach. Leje się ona z ekranów telewizorów, używają jej w swoich utworach pisarze. A do tego wielu młodych ludzi pali. Uważamy za konieczne zintensyfikowanie pracy skierowanej na przezwyciężenie negatywnych procesów w środowisku młodzieżowym. Należy zbadać kwestię wprowadzenia w placówkach ruchu skautowego (plastowego). Wraz z innymi stowarzyszeniami społecznymi przeprowadzić konferencję naukowo-praktyczną na temat wychowania duchowo-moralnego dzieci i młodzieży, zwrócić się z wnioskiem do wydziału oświaty o wsparcie w kwestii wprowadzenia w placówkach oświatowych „etyki chrześcijańskiej”. W naszym mieście znacznie wzrosła liczba osób, które rozmawiają po rosyjsku w związku z przesiedleniem obywateli ze wschodu Ukrainy. Planujemy opracować miejski „Program rozwoju i funkcjonowania języka ukraińskiego, kształtowania pamięci historycznej wśród mieszkańców”. Wznowić pracę kursów nauki języka ukraińskiego. Bolącą kwestią jest nieznajomość własnej historii, historii rozwoju Prawosławnego Kościoła Ukrainy, życia i twórczości znanych Ukraińców. Temu powinno sprzyjać wznowienie działalności Młodej „Proświty” oraz muzeum-biblioteki „Proświta Rówieńszczyzny” jako osobnej autonomicznej placówki. Zatem „Proświta” oraz placówki oświatowe Równego nie tylko przygotowały grunt pod pojawienie się pokolenia rówieśników Niepodległości, ale także wyhodowały generację, która była jądrem Euromajdanu i Rewolucji Godności. Właśnie ta młodzież z czasem stanęła w obronie naszych granic w 2014 roku, a wraz z rozpoczęciem pełnoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej poszła dobrowolnie na front, wyznając idee ukraińskiej elity narodowej w duchu Proświty. warsztaty dla dzieci i dorosłych, jarmark twórców ludowych i smaczna kuchnia polowa, a także loteria i aukcja na wsparcie Sił Zbrojnych Ukrainy. Wydarzenie zorganizowała organizacja społeczna „Weseły Kurkuli” przy wsparciu władz rejonowych i miejscowych. Własna inf. Zdjęcie Dmytra Tyszczenki
Tłumaczenie maszynowe
21-22 czerwca na malowniczym brzegu stawu na rzece Sijiwce we wsi Hruzke w rejonie fastowskim na Kijowszczyźnie odbył się festiwal „Słońce Kupały 2025”. Święto, przyуроczone dniu letniego przesilenia
Tłumaczenie maszynowe
Jurij MOSENKIS, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, doktor nauk filologicznych
Poeta tradycji pogańskiej Jak przypuszczają, w Rusi Kijowskiej jeszcze długo po chrystianizacji istniało przeciwstawienie ustnych utworów poetyckich z pogańską symboliką i pisanych tekstów prozą z chrześcijańską ideologią. Oceniając pogańskie komponenty „Słowa”, należy brać pod uwagę nie tylko długotrwałe dwuwiary, ale i podkreślany przez badaczy „pogański renesans” XII wieku. Oczywiście, poeta-redaktor (tak samo jak i autor poematu) już nie odprawiał kultów pogańskich, ale wciąż był nosicielem przedchrześcijańskich symboli folklorystycznych. Rekonstrukcja tekstu „Słowa” na podstawie poetyckich współbrzmień pozwala zobaczyć, że w szczególności wszystkie wzmianki o Trojanie w tekście okazują się wtórnymi, nie wchodząc w poetyckie współbrzmienia z sąsiednimi słowami. Tak, zamiast въ тропу Трояню rekonstruujemy съвиваючи словеса // обаполъ сеи годины, // рыща волкомъ (рысью?) в пути дідьни (ryma годины – дідьни z ukraińską wymową jać). Podobnie zamiast въ землю Трояню rekonstruujemy dokładną rymę въступи дівою в землю дідьню. Zamiast были вічи Трояни (biorąc pod uwagę wypis z rękopisu „Słowa” січи) odtwarzamy …съвычая и обычая. Были січи Святъславли(чь), были літа Ярославли… Wreszcie zamiast на сед(ь)момъ віці Трояни odnawiamy на самомъ віці Святъславли (969 – 1068). Redaktor poetyzował (symbolizował, mitologizował) tekst, dwukrotnie poprawiając дідьнь na Троянь i dwukrotnie – Святъславль na Троянь. Dażbóg wspomniany jest w poemacie dwukrotnie – погыбашеть жизнь Даждьбожа внука i въ силахъ Дажьбожа внука. Ale w wypisie z 1307 roku ze starszego i lepszego tekstu „Słowa” powiedziano гыняше жизнь наша – Dażboga nie wspomniano. W pierwszym przypadku zamiast Даждьбожа внука można odtworzyć наша (ryma z гыняше) lub Святъславличя (ryma z Гориславличи), podczas gdy obecność w oryginale w tym miejscu wyrażenia Даждьбожа внука uważamy za mało prawdopodobną ze względu zarówno na współbrzmienia, jak i cytowany wypis. Przeciwnie, w innym miejscu, zważając na współbrzmienia, imię Dażboga mogło być obecne w oryginale, proponujemy rekonstrukcję *Въы стала лъжа (нужа?) и мука // Въы силахъ Дажьбожа вънука. Oczywiście, poeta-redaktor asocjował słonecznego Dażboga z Jarosławem (Mądrym), zważając na staroukraińskie ярь „wiosna”, ярий oraz Jaryło (ludowy odpowiednik Dażboga?), a także na niebieskiego patrona Jarosława Mądrego Jerzego – pogromcę ciemnych sił. Wnukowie Dażboga – to wnukowie Jarosława. Dzień świętego Jerzego przypada na 23 kwietnia (6 maja), kiedy Igor Nowogród-Siewierski z chrześcijańskim imieniem Jerzy w dniu swojego niebieskiego patrona wyruszył na wyprawę. Oczywiście, Dażboga on (i jego linia rodowa – Olegowicze) uważał za pogańskiego niebieskiego patrona. Współbrzmienie jednoznacznie zmusza do poprawienia а кощіи по різани na bardziej poetyckie а съвязьни по різани „a więźniów za drobną monetę”. W świadomości redaktora było tureckie słowo кощи „więzień” z asocjacją z bajkowym Koszcziejem (przypomnijmy, że bajka o Koszczieju nierzadko zaczyna się od opisu jego przebywania w uwięzieniu), który mógł być hipostazą Welesa (podczas gdy przeciwnik Koszczieja był uosobieniem Peruna). Oczywiście, redagowanie odbywało się w tym czasie, kiedy kontakty z Turkami były aktywne, a znajomość ich języków – zwyczajna. (Chociaż, na przykład, typowa dla „Słowa” monoryma właściwa jest nie tylko tureckiej, ale i, w szczególności, starofrancuskiej poezji epickiej tamtego czasu). Także współbrzmienia świadczą, że na miejscu милыя хоти było *страстьны любови (!) – ryma z красьны Глібовьны, a na miejscu съ хотию на кровать było *съ женою на ложе – lubił poetycki redaktor słowo хоть (archaiczniejsza forma mianownika – хоти, jak кънягыни, пустыни). Wtórną (niepowiązaną współbrzmieniami z sąsiednimi słowami) jest i inna „jednosłowna formuła” – лада (o osobie płci męskiej – samym Igorze!). Redaktor także konsekwentnie poprawiał *язвы na раны. Oczywiście, poetyckiemu redaktorowi należy się Хинова (w „Zadońszczyźnie” Хинела, co daje lepsze współbrzmienia z sąsiednimi słowami) – jawna obrazowa nazwa Połowców (prawdopodobnie z aluzją do dawnych Hunów): w zaklęciu Jarosławny wiatr miota na wojsko Igora chinowskie = połowieckie strzałki. Tak samo redaktorowi należy się i буй, co zazwyczaj negatywnie oznacza pychę (w kronice pod 1096 r. Oleg Światosławicz „Gorysławicz” въсприимъ смыслъ буи и словеса велича). W „Słowie” и великое буєство подасть Хинови ma dokładną paralelę w Latopisie Hipackim: Половци… взяша гордость великую). Kronikarskim słowom гордость i Половци odpowiadają w poemacie znacznie bardziej obrazowe, niecodzienne буєсть i Хинова. Przypuszczamy, że należą one do poetyckiego redaktora. Najciekawszym było utworzenie Боянъ віщии (віштии, oczywiście z віштичь, por. serbskie вештица „wiedźma”) z бо Янь Вышятичь, co mogło być skutkiem nie tylko przepisywania, ale i śpiewania tekstu (na wzór засвистали козаченьки z засвіт встали козаченьки). Współbrzmienie віштичь – Вышятичь wskazuje na ukraińskie czytanie jać. Zatem wiążemy z poetyckim pogańskim redaktorem wprowadzenie do tekstu „Słowa” słów Троянь (zamiast діднь w dwóch przypadkach i Святославль w dwóch miejscach), Боян віщий (zamiast бо Ян Вишатич), Хинова lub Хинела (zamiast половці), хоть „kochana” (zamiast любов w jednym miejscu i жона w innym), лада „mąż”, кощій „więzień” (zamiast связень „więzień”), рана (zamiast язва „rana”), буєсть (zamiast гордость). Są wszelkie podstawy nazwać te słowa poetyzmami. Śmiałym, ale ryzykownym byłoby przypuszczenie, że autor „Słowa” artystycznie wygładził, poetycko skomplikował pewną podstawę tekstu, bliską kronikarskiej. Jeśli taki tekst-podstawa istniał jeszcze przed autorem „Słowa”, to jego poetyzację (w szczególności nasycenie wspomnianymi poetyzmami) mógł wykonać sam autor. Wszakże, dopiero co wyrażonej hipotezy nie można przyjąć: zrekonstruowawszy wierszowany tekst „Słowa” bez zaznaczonych poetyzmów, otrzymujemy tekst daleki od kronikarskiego i w planie techniki dźwiękowej znacznie doskonalszy od kronikarskiego. Znaczy to, że po poecie-autorze popracował poeta-redaktor (nieco psując współbrzmienia tekstu).
Chrześcijański księgarz-cenzor Poetycka rekonstrukcja tekstu na podstawie współbrzmień pokazuje, że Diw (diw) został użyty zamiast imienia Welesa: a) *Weles woła na wierzchołku drzewa, // Każe słyszeć ziemi obcej – // Wołogdzie i Pomorzu…; b) *Zaniosła się hula na chwałę, // Trzasnęła wołość na wolę, // Wrzucił się Weles na ziemię… Pod koniec poematu Welesza „Welesowa” zostało zamienione na wieszcza, rekonstrukcja: *Gdy i Welesza dusza // W książęcym ciele będąca… Wychodzi na to, że przed redakcją Weles – przodek i patron Bojana – zajmował centralne miejsce wśród pogańskich bogów „Słowa”: jego imię było używane najczęściej. Jednocześnie pozwala to rozwiązać dawne pytanie, po czyjej stronie jest Diw – Rusów czy Połowców. Jeśli Diw to hipostaza Welesa (dusza Welesa, „zewnętrzna dusza” szamana-śpiewaka Bojana?), to on jest jednoznacznie po stronie Rusów. Wyrażenie Igorowi Bóg drogę wskazuje może być zrekonstruowane w formie *Igorowi księciu // Chors drogę wskazuje, co wskazuje na jeszcze jedną poprawkę tekstu przez chrześcijańskiego redaktora. Wykrycie dwóch wspomnianych redaktorów poświadcza odtwórczą moc metody „poetyckiej rekonstrukcji” na podstawie współbrzmień.wypełniona Ukraina. Wieś śpiewała z wsią, zakątek z zakątkiem, każdy istniejący dopełniał swoim echem nieśmiertelną symfonię ukraińskiej przestrzeni, która mierzona jest nie tylko w poziomie, ale i w pionie... Wibracje szerzyły się po powierzchni ziemi i jednocześnie wznosiły się w ukraiński Kosmos, który jest niszczony przez znienawidzoną raszkę niemal każdej nocy, przyziemiając nasze dusze i nasze jestestwa. Jednak w chwilach ciszy wznosimy swoje śpiewające dusze do Pana w modlitewnym zjednoczeniu, błagając tylko o jedno: zgiń, szatańskie pomiocie! Próbując odebrać naszą płaszczyznę poziomą, sięga także po naszą składową kosmiczną, po te obszary, które nie były podległe żadnej człekokształtnej istocie... Przecież na początku było Słowo. I Głos jako echo Logosu lub jego składowa. Bo jestem pewien, że i Głos był na początku. Właśnie głosem została obdarzona pierwocłowiek. Głosem! Którym, właściwie, oznaczano świat i wszechświat. Właśnie głos uformował pierwomowę – mowę adamiczną, według definicji wybitnego francuskiego uczonego René Guénona. Mowę pierwoznaczeń i pierwouczuć. Jestem bezgranicznie wdzięczny losowi za podarowaną możliwość usłyszenia i poznania Głosu Adamcewicza. A jego Kozacki marsz, który zabrzmiał sześćdziesiąt jeden lat temu nad szerokimi wodami Sławutycza i powtórzył się we wrześniu 1989 roku na pierwszym zjeździe Ruchu, ładuje mnie na codzienne zgłębianie takich kategorii, jak ojczyste Słowo i ojczystomowność.
Tłumaczenie maszynowe
Pawło MOWCZAN W zakamarkach naszej pamięci przechowują się nie tylko twarze, nie tylko wydarzenia czy wzrokowe wrażenia, ale i głosy. Ludzkie głosy... Twoich rodziców, bliskich, sąsiadów, głosy oddalonych przyjaciół, głosy ptaków, wody, wiatrów i grzmotów... Wystarczy tylko się uciszyć, przypomnieć – i usłyszysz, jak śpiewa mleko w dojniczce, jak świergoczą jaskółki, jak klekoczą na gnieździe bociany... Wystarczy na chwilę zamknąć oczy – i usłyszysz ludzkie głosy, które wypełniają domową przestrzeń, bo dzisiaj święto parafialne i z okolicznych wsi przyjechali twoi krewni: ciotki, wujowie, kuzyni i kuzynki... Boże! Jakim ty jesteś bogatym! Jaką niewiarygodnie wielką rodziną Mowczanów! A jak ona zgodnie śpiewa, jaka harmonia, jaka wysoka fala energetyczna, która podchwytuje i unosi cię w podniebienie, skąd słyszysz szczególnie subtelnie: wieś śpiewa... Cała Wełyka Wilszanka śpiewa, bo Cud Michała, i na tej wysokiej fali dźwiękowej można wznieść się do samego Stwórcy Wszechświata! Dziękuję losowi za szczodre dary – wniebowstąpienie duszy. W mojej pamięci, rzecz jasna, żyją śpiewne głosy matki i mojego starszego brata, do których z latami dołączyły się głosy znanych ukraińskich śpiewaków Borysa Hmyri, Iwana Kozłowskiego, Oksany Petrusenko, Dmytra Hnatiuka – dzięki radiofonizacji, zapomnianym czarnym talerzom na ścianach. Nie będę wyliczał całego panteonu słowiczej wielkości Ukrainy, a jedynie wyróżnię z tego szeregu kobziarza Jewhena Adamcewycza, osobiste poznanie z którym odbyło się sześćdziesiąt jeden lat temu na pokładzie parowca, który został wyczarterowany przez grupę artystów-literatów na czele z niewiarygodnym B. Antonenką-Dawydowyczem. 21 maja odpłynęliśmy z Kijowskiego dworca rzecznego do Kaniowa, na Czerneczą Górę. Z przyjemnością wspominam to towarzystwo: Lina Kostenko, Iwan Dracz, Mykoła Storożenko, Wołodymyr Priadka, Iwan Switłyczny, Hryhir Tiutiunnyk, Wasyl Łopata, Nadija Switłyczna, Erast Biniaszewski i... Jewhen Adamcewycz! Niewiarygodne towarzystwo, niewiarygodna podróż jeszcze żywym, niezniszczonym przez Kijowski i Kaniowski zbiorniki wodne Sławutyczem. Rzeczywiście, Sła-wu-ty-czem... Ten, kto pływał starymi parowcami, może przypomnieć sobie powolny, ale potężny nurt, chlupotanie wody za burtą, którą można było bez obaw pić z garści. A z obu brzegów dnieprzańskich, pokrytych bujnymi wierzbami i olchami, – słowiczy śpiew. Ten śpiew jakby natchnął sławnego starca, i my, wszyscy, którzy zebraliśmy się w ładowni parowca, wstrzymawszy oddech, słuchaliśmy tych słów, tych melodii, które jakby tworzyły się, przypominając nam, że istnieje inny melos, inne treści, inne rytmy, inna Ukraina... To była noc ze słowikami, Adamcewyczem, bandurą i ukraińskimi dumami. To była moja pierwsza podróż do Tarasa Szewczenki. Zapamiętała się Lina Kostenko z jej pięknymi wierszami, zapamiętał się ognisty Iwan Dracz i cichy głos Iwana Switłycznego. Głosy... głosy... głosy... Tak, właśnie ukraińskim słowem i głosami była
Tłumaczenie maszynowe
Taras GOŁOTA, doktorant Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki, laureat Międzynarodowej niemiecko-ukraińskiej nagrody im. Ołesia Honczara
Łatwo się przekonać, że około 90% (!) wszystkich publikacji o „Słowie” na świecie to publikacje, które powstały przez obywateli Rosji na terytorium Rosji w języku rosyjskim. Cel takiego zaśmiecania światowej przestrzeni informacyjnej jest oczywisty – przekonać cały świat, że ten wyszukany tekst to „жемчужина русской литературы”, opiewająca wyprawę „русских” książąt. Ten fakt, będący częścią długotrwałej propagandowej próby zdeuropeizowania...
Poprawka: ten fakt, będący częścią długotrwałej propagandowej próby przedstawienia ukraińskiej Rusi jako moskiewskiej, rażąco zniekształca historię ukraińskiej kultury, sztuki i literatury, narzuca światu fałszywą koncepcję Kijowskiej Rusi i stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa informacyjnego Ukrainy. Tymczasem ukraińska tradycja badania poematu właśnie jako ukraińskiego zabytku reprezentowana jest przez wielkie nazwiska Michała Maksymowicza, Aleksandra Potebni, Iwana Franki, Mychajła Hruszewskiego, Iwana Ohijenki, Dmytra Czyżewskiego, Swiatosława Hordynskiego, Mychajła Brajczewskiego, Omeljana Pricaka i wielu innych ukrainistów. Do najsubtelniejszych rekonstrukcji tekstu „Słowa” przyłożył rękę także czołowy filolog rosyjskiego imperium na przełomie XIX i XX wieku, Niemiec Fiodor Korsz – organizator wielkich obchodów jubileuszy Tarasa Szewczenki, przyjaciel Symona Petlury, autor wierszy i prac ukrainoznawczych w języku ukraińskim, który opublikował całą książkę w obronie odrębności języka ukraińskiego i ostatecznie w 1905 roku zmusił rząd carski do zniesienia zakazu ukraińskiego druku. Najściślejszy związek poematu właśnie z ukraińskim folklorem nie budził wątpliwości od samego początku badań nad zabytkiem, nawet u moskwian. Najpierw mówiono przede wszystkim o leksyce i paralelach ustalonych folklorystycznych zwrotów. Najnowsze badania Jurija Mosienkisa wykazały także takie ukraińskie cechy fonetyczne, jak wymowa jaki jako i (poświadczona licznymi rymami) oraz ukraińska wymowa ry (jak np. krywawyj). W niektórych przypadkach rodzime ukrainizmy poematu wykryto drogą rekonstrukcji, jak np.: *wELI czuty ziemlu czużi;
*Dziewy śpiewają za Dunajem – śpiew Jarosławny słychać:
ptasim głosem nieznanym we Putywlu o świcie kuka;
*Doniec mówi: Igorze, księżę!
Dźwięk „ять” w dawnych czasach wymawiano jako dwugłoska (dyftong) ie – tak jak dziś w archaicznej wymowie ukraińskiego Polesia (a także w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie oraz Czarnogórze). Jak pokazuje współbrzmienie w „Słowie o wyprawie Igora”, ta dwugłoska znacznie częściej rymuje się z i niż z e, co potwierdza ukraińską wymowę. Zresztą bizantyjski cesarz Konstantyn Porfirogeneta już w połowie X wieku zapisał nazwę Czernihowa z ukraińską wymową „ятя” jako i. Ani „Słowo o wyprawie Igora”, ani bylin nie powstały na Moskwie – te teksty są związane z ukraińskimi realiami (geograficznymi, historycznymi, kulturowymi). Dawno temu próbowano wymyślić związek „Słowa” z Pskowszczyzną – rzekomo dlatego, że w tekście pomieszano dźwięki c i cz. Jednak po pierwsze, wyprawa księcia nowogrodzko-siewierskiego nie była interesująca dla mieszkańców północy; po drugie, taka wymienność głosek jest dobrze poświadczona w ukraińskich kronikach i nie jest cechą dialektu pskowskiego. A co najważniejsze – dialekty zarówno Nowogrodczyzny, jak i Pskowszczyzny (przed genocydalną moskwizacją w XV–XVI wieku) miały liczne cechy ukraińskie i zachodniosłowiańskie (gdyby nie Moskwa, tam powinien się narodzić odrębny język). Zresztą nawet współczesne pskowsko-nowogrodzkie dialekty mają wyraźne cechy ukrainofoniczne (ukraińska wymowa ятя jako і, brak %т w czasownikach czasu teraźniejszego – діло, дає). Zwolennicy powstania „Słowa” na północy powinni wyjaśnić, dlaczego północnego autora interesowałaby wyprawa księcia nowogrodzko-siewierskiego i zaklinanie-lamentacja jego żony na putywelskim murze – przecież i Nowogród Siewierski, i Putywl to ukraińskie miasta, przy tym nie tak wielkie, by być dobrze znanymi i opiewanymi w eposie na północy. „Słowo” wychwala rdzeń Rusi – przede wszystkim Kijów, Czernihów i Perejasław. To trzy główne ruskie miasta, których rola została podkreślona już w pierwszych układach Rusi z Bizancjum w pierwszej połowie X wieku. Badacze uważają, że „Słowo” ma cechy nie tylko poematu, ale i dramatu, i po raz pierwszy zostało wystawione w Kijowie przed rodziną książęcą, bojarami i wojskową drużyną w 1185 roku (kiedy Igor powrócił z niewoli) lub w 1187 roku (kiedy od Połowców wrócił syn Igora, Wołodymyr, z żoną-Połowczynką i dzieckiem). Także kronikarskie opowieści o wyprawie Igora wiążą się częściowo z czernihowskim, a częściowo z perejasławskim kronikarstwem książęcym. W „Słowie” opiewany jest heroizm tego samego perejasławskiego księcia Wołodymyra Hlibowycza, a lament po nim (zamieszczony w kronice pod rokiem 1187) zawiera pierwszą dziś znaną wzmiankę o nazwie Ukraina (to tekst poetycki!). Więc co tu ma do rzeczy północ? Ma ona tak samo wiele wspólnego z „Słowem”, jak z bylinami. Główny sowiecki „słowoznawca” Dmytrij Likhachov propagował idee dialogiczności poematu w kontekście monumentalności literatury kijowskiej. Lecz obie te idee „zapożyczył” (bez żadnych odniesień – czyli po prostu ukradł) od ukraińskich badaczy: pierwszą – od Ołeksandra Biłećkiego, drugą – od Dmytra Czyżewskiego. A propagowane we współczesnym moskiewskim „słowoznawstwie” jako współczesne odkrycie czytanie rymu Святославо – злато слово ціле століття тому запропоноване українським дослідником Омеляном Партицьким. Tak samo jak wynalezienie tekstologii kronik Rusi Kijowskiej przypisuje się Ołeksijowi Szachmatowowi (przy okazji, życzliwemu wobec języka ukraińskiego) – ale znacznie wcześniej tę dziedzinę rozwijał ukraiński historyk Mykoła Kostomarow. A jeśli odwołania do Mychajły Hruszewskiego w moskiewskich wydawnictwach jeszcze można od czasu do czasu znaleźć (był on nie tylko ukraińskim, lecz także ogólnozwiązkowym akademikiem), to wzmianek o Iwanie Franku jako jednym z najfundamentalniejszych badaczy literatury kijowsko-ruskiej nawet szukać nie ma sensu… Znany osetyjski badacz Scytów Wasso Abajti (Wasyl Abajew) w 800-lecie „Słowa” napisał artykuł („Gatunkowe źródła „Słowa o wyprawie Igora” w świetle porównawczego folkloru”), który ostro dysonował z tradycjami moskiewskiej propagandy zarówno carskiego, jak i sowieckiego okresu. Odważnie pisał o sowieckich badaczach, którzy kontynuowali wielkomocarstwowe szowinistyczne tradycje sług represyjnego reżimu carskiego. A zadaniem ukraińskiego „słowoznawstwa” jest ukształtowanie i przedstawienie światu obiektywnego naukowego obrazu szczytowego rozwoju dawnej literatury ukraińskiej oraz jej najcenniejszej perły – „Słowa o wyprawie Igora”.
bałtosłowiańskich. Więcej. Ci Trakowie byli wśród potomków kultury trypolskiej. Należy tu w pełni zgodzić się z wnioskiem badań Jurija Mosienkisa: jak trackie Muzy opowiadały kilkutysiącletnią historię kultury materialnej, tak tracki śpiewak Orfeusz i bóg-skomorach Dionizos kontynuowali, obok Prasłowian na terytorium Ukrainy, trypolską tradycję sztuki. I to właśnie na Ukrainie, zwłaszcza w Rusi Kijowskiej, takie nazwy zachowały się najpełniej. Ostatnią kulturą archeologiczną Prasłowian jest bowiem kultura kijowska na tych samych ziemiach, gdzie niegdyś kwitła kultura trypolska. Szczegółowiej o genezie staroukraińskiej muzyki mowa w przygotowanej do druku książce Jurija Mosienkisa, poświęconej „Opowieści o wyprawie Igora” jako heroicznoepickiemu dramatowi muzycznemu w kontekście staroukraińskiego pogańskiego eposu.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro KOLIADENKO, stypendysta prezydencki 2025 roku, laureat Międzynarodowej Niemiecko-Ukraińskiej Nagrody im. Ołesia Honczara
Słowo muzyka, jak wiadomo, pochodzi od imienia Muz – legendarnych kapłanek, a nawet bogiń, które mieszkały u stóp góry Helikon i uosabiały różne rodzaje sztuki. Ich imię oznacza „te, które pamiętają” – to właśnie one opowiedziały starożytnemu greckiemu poecie Hezjodowi historię pięciu pokoleń, począwszy od złotego. Związek nazwy Muz z pamięcią świadczy o ich przynależności do tradycji sakralnej, nieodłącznym elementem której była właśnie muzyka. Starożytni Grecy uważali muzy za trackie (frygijskie), a Trakowie, których język należał do bałtosłowiańskich, byli potomkami nosicieli kultury trypolskiej i ściśle spokrewnionych z nią kultur. Symbolem trackiego magicznego śpiewu przy akompaniamencie muzyki był legendarny śpiewak Orfeusz. Jego sztuka urzekała przyrodę – rośliny i zwierzęta. Podobnie autor „Słowa o wyprawie Igora” opisuje Bojana, który ma wyraźne cechy nie tylko śpiewaka i muzyka, ale także (w kontekście dawnych wyobrażeń o czarodziejskiej, magicznej roli muzyki i śpiewu) szamana-czarownika. Imię Bojana kojarzyło się z czasownikiem baiati, oznaczającym „opowiadać czarowne historie, czarować”, oraz z bajką, czyli „czarowną opowieścią”. W dawnych czasach obrazy magicznego słowa i czarownej muzyki były nierozdzielne. Pod koniec XIX wieku chorwacki badacz Stefan Verković opublikował zapisy folklorystyczne z Bułgarii, w których występował Orfeusz (Orfeń), ale autentyczność folklorystycznego użycia jego imienia wzbudzała dyskusje. Dziś nie doceniamy tego, jak bardzo najdawniejsza Ukraina-Ruś była związana z muzyką, zwłaszcza w czasach pogańskich. W późniejszym okresie chrześcijańskim śpiew cerkiewny, zgodnie z tradycją prawosławną (w odróżnieniu od katolickiej), odbywał się bez muzyki. I to mimo że w Biblii opiewany jest obraz króla Dawida, który grał na instrumencie strunowym i śpiewał – z jego imieniem wiąże się biblijna księga Psalmów (nazwa oznacza rodzaj instrumentu muzycznego), popularna na Rusi. A w okresie przedchrześcijańskim uosobieniem syntetycznej sztuki, łączącej śpiew, muzykę i taniec, byli skomorochowie. Ale o nich trzeba mówić szczegółowiej w kontekście genezy teatru. Jak wynika z bylin, głównym instrumentem muzycznym Kijowskiej Rusi był instrument strunowy – guślice. Przeciwko pogańskiej grze na guślicach występował Teodozy Peczerski. W „Słowie o wyprawie Igora” Bojan kładzie swoje wieszczące palce na żywych strunach – tak wyobrażano sobie magiczne działanie instrumentu muzycznego. Palce, położone na strunach, kojarzyły się z dziesięcioma sokołami, puszczonymi na stado łabędzi. Oznacza to, że guśle Bojana były dziesięciostrunne. Według jednej hipotezy myślone drzewo Bojana to właśnie jego guśle. W byliny guśle są klonowe, w serbskim eposie – klonowe. Oznacza to, że wykonywanie guślic z klonu istniało już w czasach prasłowiańskich. A klon był w dawności drzewem świętym – jak świadczą ukraińskie pogańskie kolędy kosmogoniczne, odegrał on szczególną rolę w procesie stworzenia świata. W najstarszym eposie Europy – fińskiej „Kalevali” – śpiewak-szaman Väinämöinen (którego imię, zdaniem niektórych badaczy, wiąże się z Wenedami-Słowianami i oznacza „Rusin”!) gra na magicznym instrumencie muzycznym – kantele. Nazwa tego instrumentu (podobnie jak pokrewnych sąsiednich – litewskiego kanklės, łotewskiego kokles) została zapożyczona z Rusi i pochodzi od nazwy guślic. W językach fińsko-ugryjskich i bałtyckich nazwy te nie mają wyjaśnienia na lokalnym materiale językowym, podczas gdy nazwa guślic pochodzi od słowa gudieti (oznaczającego m.in. grę na instrumencie muzycznym). Do sąsiednich języków zapożyczono dawniejszą formę nazwy instrumentu (z samogłoską nosową) – gondtl. Jak podkreśla w swoich badaniach Jurij Mosenkis, obecność samogłosek nosowych tworzyła w dawnoukraińskich tekstach pieśniowych dodatkowy efekt muzyczny, który mógł nawet konkurować z samą muzyką. Zapożyczenie nazwy guślic jako magicznego instrumentu z Rusi do sąsiednich narodów oznacza wpływ kijowsko-ruskiej tradycji muzycznej na tradycje narodów nadbałtyckich. I wpływ ten okazuje się tak silny, że zapożyczony instrument stał się organiczną częścią (co więcej – jednym z kluczowych magicznych przedmiotów i atrybutem głównego bohatera-szamana!) wyłącznie archaicznego eposu fińskiego. Cenne informacje o genezie muzyki i roli w tym procesie starożytnej Ukrainy dają nazwy instrumentów muzycznych nie tylko na północ, lecz także na południe od Ukrainy-Rusi. Chodzi tu m.in. o nazwy takich starogreckich instrumentów muzycznych, jak salpinks „trąba”, syrinks „flet” i formiks „lira”. Wszystkie te nazwy, ze względu na brzmienie, uznaje się za niegreckie, „przedgreckie”, i mają one wyraźne paralele w słowiańskich nazwach instrumentów muzycznych oraz samego procesu brzmienia (sopiłka, dawnoukraińskie sopiił, dawnoukraińskie swyryl, brynity, polskie bžmi „brzmi” itp.). Takie związki należy rozpatrywać w kontekście kultu boga Dionizosa, którego obrzędy obejmowały muzykę. Śpiew i widowisko teatralne. Dionizos pochodził z Tracji, a język trecki należał do
Tłumaczenie maszynowe
Znamy je znacznie słabiej niż poetyckie aforyzmy Kobziarza. Zatem poznawajmy je… Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „To naprawdę nędzny umysł, który wierzy, że na wierzbie rosną gruszki” Niedługo po kolejnym znienawidzonym przeglądzie wojskowym – „wstrętnym wydarzeniu”, kiedy trzeba „zagłuszyć w sobie ludzką godność, stanąć na baczność, słuchać komend i poruszać się niczym bezduszna maszyna”, szeregowy 1. batalionu liniowego Oddzielnego korpusu orenburskiego Taras Szewczenko, z płomienną nadzieją na szybkie uwolnienie po dziesięcioletnim zesłaniu, zapisał w Dzienniku 26 czerwca 1857 roku: „Nadzieją żyją nędzne umysły – powiedział nieboszczyk Goethe. I nieboszczyk mędrzec powiedział prawdę połowicznie. Nadzieja jest właściwa i drobnym, i wielkim, i nawet najbardziej materialnym pozytywnym umysłom. To nasza najczulsza, stała, aż do grobowej deski niezmienna niańka-kochanka. Ona, piękna, i wszechpotężnego cara, i światowego mędrca, i biednego rolnika, i mnie, nędzarza, stale pieści ufną wyobraźnią oraz kołysze nieufny rozum swoimi czarownymi bajkami, w które każdy z nas tak chętnie wierzy. Ja nie mówię – nieświadomie. To naprawdę nędzny umysł, który wierzy, że na wierzbie wyrosną gruszki. Ale dlaczegoż nie wierzyć mi, że ja chociaż do zimy, ale niechybnie będę w Petersburgu?”. Nie udało się Tarasowi Hryhorowyczowi wrócić z zesłania „do zimy”, ale pod koniec marca 1858 roku był już w Petersburgu… Zatem, wyraziwszy przekonanie, że „piękna nadzieja” jest w istocie właściwa samej ludzkiej naturze, Szewczenko odrzucił lekkomyślną, bezsensowną wiarę w absolutnie niemożliwą do spełnienia nadzieję, wykorzystując mądre ludowe przysłowie – „Nie rosną na wierzbie gruszki”. Pamiętacie, w poemacie „Moskalewa krynycia” (1847): „A może to taka prawda, / Jak na wierzbie gruszki”. W twórczości poetyckiej Szewczenki leksemy „nadzieja” i „nadzieję” spotykamy dwadzieścia razy. Szczególnie przypomnę wiersz „A. O. Kozaczkowśkomu” (koniec czerwca – grudzień 1847 roku), w którym już na początku katorżniczej dekady genialny zesłaniec, który stanął do walki z imperium, proroczo przewidział wszystko co najgorsze, ale, ale: I błagałbym o śmierć… Lecz ty, i Ukraina, I Dniepr krutobrzegi, I nadzieja, bracie, Nie dajecie mi Boga O śmierć błagać. Nadzieja aniołem świętym rozjaśniała katorgę Szewczenki i po roku na Kosaralu on znów powiedział najwyższe słowo o niej: Cóż czynić mam? Trzeba by umrzeć. Lecz nadzieja, Bracie, nie umiera. „Komunista, wychodzi na to” Czytelnika zapewne nie zdziwi, że w „Słowniku języka Szewczenki” brak leksemu „komunista”. Ale w rzeczywistości to słowo nietrudno odnaleźć w jego tekście. Nuże, panowie (zachęta Szewczenki!), zgadnijcie, gdzie dokładnie? Oczywiście w Dzienniku, i to w zdumiewającym kontekście. Na zesłaniu Taras Hryhorowycz kątem ucha słyszał niektóre „podania o Stieńce Razinie”, i chociaż przyznał, że o nich „zapomniał i myśleć”, płynąc Wołgą na parowcu w drodze z zesłania (z Astrachania do Niżnego Nowogrodu), zanotował 29 września 1857 roku: „…Według słów… opowiadacza, Razin nie był rozbójnikiem, a on tylko na Wołdze brandwachtę (wojskowy statek strażniczy. – W. M.) trzymał i zbierał cło ze statków i rozdawał je niezamożnym ludziom. Komunista, wychodzi na to”. Zatem równo sześć dekad przed zwycięstwem komunistów-bolszewików Taras Hryhorowycz ironicznie wypowiedział się na temat istoty komunistycznych haseł. W słowniku znajomego Szewczenki, Wołodymyra Dala, były one lakonicznie wyłożone tak: „Komunizm – polityczna nauka o równości stanów, wspólności posiadania i o prawie każdego do cudzego mienia”. Ciekawe, że zapisawszy o razinowskiej „nędznej twierdzy sławnego rycerza… postrachu moskiewskiego cara i perskiego szacha”, Szewczenko zabójczo zauważył: „Jawni, wielcy grabieżcy przestraszyli się skrytego nocnego złodziejaszka!”. „Moje proroctwo jest bezsporne” To historyczne podsumowanie Taras Hryhorowycz zanotował w Dzienniku na tym samym parowcu, ale wcześniej – 27 sierpnia. Wczytajmy się: „…Parowiec w nocnym pogrzebowym spokoju wydaje mi się jakimś ogromnym, głucho ryczącym potworem z otwartą ogromną paszczą, gotową połknąć obszarników-inkwizytorów. Wielki Fultonie! I wielki Wattcie! Wasze młode, nie z dnia na dzień, a z godziny na godzinę rosnące dziecię, niebawem pożre rózgi, trony i korony, a dyplomatami i obszarnikami tylko zakąsi, pobawi się, jak uczeń cukierkiem. To, co zaczęli we Francji encyklopedyści, to dokończy na całej naszej planecie wasze kolosalne genialne dziecię. Moje proroctwo jest bezsporne”. Pojmijcie i oceńcie głębię oraz skalę myślenia Szewczenki, zwłaszcza że w komentarzach do licznych wydań Dziennika tego nie zrobiono. Zdaje się, że tylko w przypisach do wydania z 1931 roku zauważono, oczywiście w kontekście ówczesnej ideologii, że „bardzo cenne są te wersy Szewczenki dla charakterystyki jego społeczno-politycznych poglądów…”. Sprawiedliwie zaznaczano, że Szewczenko całkiem trafnie uwzględnił rolę czynników ekonomicznych w światowym rozwoju. To lepiej niż ignorować rzadki zapis Szewczenki o własnym proroctwie, który i dziś wymaga specjalnej analizy nie tylko szewczenkologów, ale i współczesnych encyklopedystów, historyków, filozofów, ekonomistów, polityków.
U Szewczenki było niemało przyjaciół, z którymi można było porozmawiać na doniosłe tematy intelektualne i duchowe. Powiedzmy, w drodze z zesłania do Petersburga, zatrzymawszy się w Moskwie u Michaiła Szczepkina, poeta odwiedził 18 marca 1858 roku swojego przyjaciela, rodaka z ukraińskiej Warwy, filologa-slawistę, historyka, pisarza i wydawcę, profesora Osypa Bodianskiego: „Wieczorem byłem u O. M. Bodianskiego. Nagadaliśmy się do syta o Słowianach w ogóle, a o rodakach w szczególności…”. Jeszcze jeden przykład. Już w Petersburgu 21 kwietnia poeta zaszedł do Wasyla Biłozerskiego – bliskiego przyjaciela, współzałożyciela Bractwa Cyryla i Metodego, „współwięźnia i sąsiada z kazamatu w 1847 roku”, dziennikarza, a u niego zastał socjologa, filozofa i prawnika, profesora Konstantina Kawielina: „Od rozmowy o przeszłym i przyszłym losie Słowian przeszliśmy do psychologii i filozofii. I przesiedzieliśmy do trzeciej godziny nad ranem”. Nic dziwnego, że Szewczenko raz po raz wracał do bolesnego tematu przeszłości, teraźniejszości i przyszłości Słowian, przede wszystkim Ukraińców, i wymieniał poglądy na różne kwestie, na równi z naukowcami-specjalistami. Poeta z przekonaniem mówił, że „nie należy do kasty próżniaków” i nie lubi „przelewać z pustego w próżne”. W każdym razie, nie o tym teraz mowa, bo skrzydlate powiedzenie, wyniesione w nagłówek, dotyczyło zupełnie innej rozmowy. Chodziło o to, że Taras Hryhorowycz 14 lipca 1857 roku, czyli niedługo przed zakończeniem zesłania, kolejny raz zaszedł w gości do swoich starych przyjaciół – małżeństwa Zygmuntowskich, których ciepło nazywał Telemachem i Baucydą, a ci byli „nie w humorze”: „Przypomniałem sobie przysłowie: „Nieproszony gość – gorszy od Tatarzyna” i sięgnąłem po czapkę. Ale Telemach zatrzymał mnie, prosił siadać i także prosił swoją smutną Baucydę podać na próbę niedawno otrzymane z Astrachania konfitury, a sam przyniósł dzban zimnej wody. I po pierwszej aprobacji opowiedział mi swoje zgryzoty”. Okazało się, że zwyczajowo zamówione przez staruszków towary w Astrachaniu, w szczególności 30 worków mąki, podczas przewozu morzem w czasie silnego wiatru zostały stracone: T. Szewczenko. Autoportret. 1849 r. „Ocalały tylko nędzne drobiazgi, jak oto: konfitury, cytryny, kiszone ogórki oraz słomkowy kapelusz. Szczera rozmowa, jak spowiedź, rozczula nasze zasmucone serce. Staruszkowie, opowiedziawszy mi o nieszczęściu, które ich spotkało, wrócili do swojego normalnego stanu… Baucydą pokazała mi kapelusz, a nawet mantylkę, a na pożegnanie podarowała mi cytrynę…”. Pamiętacie, jak pisał jeszcze całkiem młody poeta, że na rosyjskiej obczyźnie „nie ci ludzie – / ciężko z nimi żyć! / Nie ma z kim zapłakać, / Nie ma z kim porozmawiać”. Z ukraińskim Kobziarzem można było porozmawiać i wypłakać się, poczuć szczere, prawe serce i usłyszeć słowo łaskawe… „Lepiej choć cokolwiek, niż nic” Jeden z najkrótszych zapisów w Dzienniku Taras Szewczenko zrobił w Niżnym Nowogrodzie 4 lutego 1858 roku. Zaledwie trzy zdania: „Lepiej choć cokolwiek, niż nic. Drugi dzień nie ma spektakli, biednych niżnowogrodzkich spektakli. I jakby czegoś niezbędnego brakuje”. Przypomnę, że podczas pobytu w Niżnym Nowogrodzie wczorajszy zesłaniec odwiedził ponad 20 przedstawień w miejscowym teatrze. Oczywiście, one w pełni nie zaspokajały wysokich estetycznych potrzeb poety. Jednak i bez teatru on już naprawdę nie wyobrażał sobie pobytu w obcym mieście. Tymczasowa nieobecność przedstawień była uwarunkowana tym, że zaczął się Wielki Post. W powieści „Muzykant” napotykamy taką konstatację: „Podczas postu czytałem tylko afisze”. Po tygodniu – 11 lutego – Taras Hryhorowycz jeszcze raz użył zironizowanego przez siebie przysłowia, ale w innym kontekście: „M. S. Szczepkin z żalem w sercu pisze mi o moim bezładnym i nietrzeźwym istnieniu. Ciekawie byłoby wiedzieć, z jakiego źródła on zaczerpnął te wieści. Wychodzi na to, że i u mnie nie bez dobrych ludzi. Mimo wszystko lepiej, niż nic”. „Uprzejmość za uprzejmość” Z pojęciem uprzejmości powiązanych jest niemało powiedzeń, przysłów, skrzydlatych wyrażeń, wśród których autorów są Konfucjusz, Szekspir, Franklin, Jefferson i inni. Ale Szewczenko sformułował własny sens… Zatem, moment, w którym zesłaniec dowiedział się, że w końcu stał się wolnym, on zarejestrował absolutnie dokładnie: „21 lipca 1857 roku o jedenastej godzinie rano”. Po dniu, 23 lipca, Taras Hryhorowycz przyjął propozycję byłego polskiego zesłańca politycznego, a w tamtym czasie unteroficera, kapturnika Franca Kulicha, który pierwszy i przekazał mu szczęśliwą nowinę, o pożegnalnym obiedzie – nieco wzbogaconą smażoną baraniną „żołnierską strawę”. Do nich dołączył Szewczenkowy przyjaciel, także były polski zesłaniec polityczny, a w tamtym czasie unteroficer Feliks Fiałkowski z butelką wódki, nastawionej na cytrynach (cytrynówki): „Nieskromnie, ale z apetytem i tak szczerze-wesoło zjedliśmy obiad, jak daj Boże wszystkim dobrym ludziom tak codziennie jadać”. W każdym razie, na cytrynówkę „skusił się” i podporucznik Campignoni, którego zesłaniec sprawiedliwie nazywał „łajdakiem”. „Ten bezsumienny pijak dla kieliszka cytrynówki nie zawstydził się podejść do nas i pogratulować mi otrzymania wolności. Wstaliśmy i rozeszliśmy się w różne strony, oddając do pełnej dyspozycji nieproszonego gościa… butelkę z cytrynówką. Uprzejmość za uprzejmość”. A w rzeczywistości – pogarda dla szkodnika ludzkiego (Szewczenkowe wyrażenie!) za jego podłość. Następna historia powiązana jest z tym, że Szewczence nie spodobało się tłumaczenie przez Wołodymyra Dala ostatniej księgi Nowego Testamentu i całej Biblii – Apokalipsy – „Objawienia Jana Teologa”, które ten zaproponował poecie przeczytać i wyrazić swoją opinię. Taras Hryhorowycz przeczytał i w Dzienniku nazwał tłumaczenie „biednym tworem”, „alegoryczną niedorzecznością”: „Jakąże opinię ja mu powiem na jego straszny twór? Przychodzi kłamać, i po co? Tak, po prostu z uprzejmości. Jaka fałszywa uprzejmość”. I, wreszcie, żartobliwa opowieść Tarasa Hryhorowycza o tym, jak 18 maja 1858 roku on gratulował z okazji dnia urodzin żonie swojego przyjaciela Semena Hułaka-Artemowskiego, pianistce, harfistce Ołeksandrze Iwaniwnie. Jeszcze 1 lipca 1852 roku Szewczenko, dowiedziawszy się o ich wspólnym koncercie, cieszył się w liście do Hułaka-Artemowskiego z Twierdzy Nowopietrowskiej, że pani Artemowska oczarowała słuchaczy grą na harfie! „Boże mój! – myślę sobie. – On już żonaty! Panie, poślij ci szczęście w twoim rodzinnym życiu!..”. Autor Dziennika zanotował, mówiąc po szewczenkowsku, takie oto: „Czarująca Ołeksandra Iwaniwna Artemowska dzisiaj solenizantka. M. Łazarewski kupił dla niej luksusowy bukiet kwiatów”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tów, a ja zaniosłem jej i podarowałem. I ja jestem na plusie, i ona nie ma prawa powiedzieć, że przywitałem ją z pustymi rękami. I uprzejmie, i tanio”. Jeszcze i żartuje! – powiemy znowuż słowami Szewczenki… „Najwierniejszy miernik przyjaźni – to pieniądze” Nie odwracajmy się hipokrytycznie czy wstydliwie od historycznie dokładnych i chłodno surowych wniosków Tarasa Szewczenki, zdobytych, w szczególności, w ciężkim życiu na zesłaniu: „W moim położeniu naturalne, że stale potrzebowałem kopiejki… Nie pamiętam, kto dokładnie, ale jakiś głęboki znawca serc powiedział, że najwierniejszy miernik przyjaźni – to pieniądze. I powiedział sprawiedliwie. Istotna, prawdziwa przyjaźń, która objawia się tylko w krytycznych, ciężkich przypadkach, i ta nawet wymaga tego chłodnego miernika. Najżywsza, uduchowiona mowa przyjaźni – to pieniądze. I im większa bieda, tym szczersza przyjaźń, która przepędza tę głodną wiedźmę. Byłem taki szczęśliwy w swoim, można powiedzieć, kołowrotnym życiu, że niejednokrotnie kosztowałem owocu tego rajskiego drzewa…”. Jeszcze w poemacie „Hajdamacy” (1839–1841) młody ukraiński Kobziarz odgrodził się od imperialnych zarobków-opłat: Jeśli chcesz pieniędzy A do tego sławy, tego dziwu, Śpiewaj o Matrioszy, O Paraszy, radości naszej… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciepły kożuch, tylko szkoda Nie na mnie szyty, A rozumne wasze słowo Kłamstwem podbite. Szewczenko mógł ograniczyć się do wyważonych, spokojnych słów Kobziarza z tego samego poematu „Hajdamacy”: „Do pieniędzy nie jestem zbyt łasy. Byle była łaska słuchać, póki nie ochrypnę, będę śpiewał…”. Ale Dziennik poety dlatego zyskał historyczną wagę i dokumentalną siłę, że znajdujemy w nim, według słów Serhija Jefremowa, „bezbojaźną szczerość autora, śmiałość i otwartość, całkowity brak pozowania”… Więc i posłuchajmy Tarasa Hryhorowycza: „Wiara bez uczynków martwa jest. Tak i przyjaźń bez istotnych dowodów – puste, łukowate słowo. Błogosławieni, stokroć błogosławieni przyjaciele, których życie było osłonięte tęczowym blaskiem uśmiechniętego szczęścia, i głodna bieda swoim żelaznym kosturem próby ani razu nie zapukała do drzwi ich bezinteresownej przyjaźni”. W tym kontekście przypomnę też inny imperatyw Szewczenki, a mianowicie: „Najpierw spłaca się dług, potem zaspokaja głodną potrzebę, a za resztę kupuje się przyjemność”. Według słów Tarasa Hryhorowycza, „tak przynajmniej robią porządni ludzie”: „A ja i cieniem boję się być podobny do niechlujnego rozgildiaja”. Co tu dodać? A i poprawić czy skrócić – nie wolno! „Góra mysz urodziła” Przysłowie znane jeszcze w Starożytnej Grecji. W szczególności używał go historyk Plutarch w „Żywotach sławnych mężów”. Chodzi ironicznie, alegorycznie o mierne rezultaty ogromnych nadziei i wysiłków lub hucznych obietnic. Ale u Szewczenki spotykamy to przysłowie w nieoczekiwanym kontekście. Przypomnę, że pierwszym miastem, do którego wczorajszy zesłaniec przybył 5 sierpnia 1857 roku w drodze z Twierdzy Nowopietrowskiej – była Astrachań. Następnego dnia zanotował w Dzienniku, że „wyobrażał sobie Wenecję czasów dożów, a okazało się – góra mysz urodziła. A odnoga Wołgi, która otacza Astrachań i łączy ją z Morzem Kaspijskim, głębokością i szerokością Bosforowi nie ustąpi. Ale odnoga ta obmywa nie Złoty Róg, a ogromną kupę śmierdzącego gnoju. Gdzież przyczyna tego ubóstwa (zewnętrznego) Strona Dziennika Szewczenki z zapisami od 25–27 września 1858 roku i wstrętnego brudu (też zewnętrznego) oraz, być może, i wewnętrznego? Gdzie ta przyczyna?”. Szewczenko złożył odpowiedzialność na carską władzę – „polityczno-ekonomiczną sprężynę”. Chcąc nie chcąc stając się obserwatorem „tego wielce brudnego miasta”, Taras Hryhorowycz wykrzykiwał: „Oto taka Astrachań! Oto takie miasto portowe! Żadnego traktieru, gdzie by można było choć jakoś zjeść obiad…”. Tutaj nieuchronnie przypomnisz sobie, jak miesiąc później już w Saratowie Szewczenko ze znajomym Iwanem Jawlenskim „kazali woźnicy jechać do najlepszego traktieru w mieście… Ledwo postawiliśmy nogę na schodach tego „zakładu”, jak obaj jednym głosem powiedzieli: „Tutaj rosyjski duch, tutaj Rusią pachnie”, – czyli słoniną, swądem i wszelką nieczystością…” Oczywiście, to tylko konkretne ostre kreski do obrazu traktierowo-zachłannego kraju, bo w istocie zabójczy frazeologizm – „góra mysz urodziła” – można zastosować do wielkiej Moskiewszczyzny, która mentalnie jest odmienna od Ukrainy nawet na wizualno-globalnym poziomie. Pamiętacie, jak w Dzienniku Szewczenko zauważył, że moskiewska wieś, według słów Gogola, to nawalone kupy szarych kłód z czarnymi dziurami zamiast okien, wieczne błoto, wieczna zima! Nigdzie gałązki zielonej nie zobaczysz, chociaż obok nieprzejezdne lasy zielenią się. Na Ukrainie zupełnie nie to: „Tam wieś i nawet miasto schowały swoje białe przyjazne chaty w cieniu czereśniowych i wiśniowych sadów. Tam biedny nieuśmiechnięty chłop otoczył się cudowną, wiecznie uśmiechniętą przyrodą i śpiewa swoją smutną, duszną pieśń w nadziei na lepsze istnienie”. Na Ukrainie – zupełnie nie to. Jakby odciął ukraiński Kobziarz. Ale zapowiedział zerwać moskiewskie kajdany, ostrzegając, że przyjdzie skropić Wolę wrogą złą krwią… „Gdzie chrześcijanie? Gdzie bezcielesna idea dobra i czystości?” We wspomnianym już Niżnym Nowogrodzie Taras Szewczenko zawrócił 27 września do cerkwi… „Wszedłem do przedsionka i w przerażeniu zatrzymałem się. Uderzyło mnie jakieś potworne dziwadło, namalowane na trzyarszynowej okrągłej desce. Początkowo pomyślałem, że to indyjski Manu lub Wisznu zabłądził do chrześcijańskiego przybytku posmakować kadzidła i drzewnego oleju… Gdzie chrześcijanie? Gdzie bezcielesna idea dobra i czystości?... U mnie nie starczyło ducha przeżegnać się i wejść do cerkwi…”. Taras Hryhorowycz zostawił w Dzienniku rysunek obrazu, który uderzył go, i można łatwo przekonać się o tym, że nie o wysokiej klasy ikonopis chodzi. Mamy do czynienia z emocjonalnym odrzuceniem przez Szewczenkę antyartystycznego wytworu moskiewskiej bizantyjszczyzny czy suzdalszczyzny. W każdym razie na ostre pytania poety trzeba spojrzeć przez pryzmat jego głębokiego rozumienia niezgodności cerkiewnych realiów imperialnej Rosji z przykazaniami Chrystusa, „ideą dobra i czystości”. Ustrój społeczny w Moskiewszczyźnie Szewczenko uważał za wypaczenie moralnych przykazań Jezusa, a prawosławie w imperialno-rosyjskim wariancie – za przekręcenie nauki Chrystusa, mówiąc słowami Iwana Dziuby, „cynicznym sprowadzeniem Boga do roli strategicznego protektora rosyjskiego despotyzmu”. W marcu 1858 roku, goszcząc u Mychajła Szczepkina, poeta odwiedził kremlowską wielkanocną służbę – „bizantyjsko-starowierską uroczystość”: „I dopóki będzie trwać ta japońska komedia?”. W ten sposób wybuchło w Moskwie to, co dawno bolało i nurtowało w duszy, – głębokie odczucie powierzchowności, sztuczności, fałszu wielu religijnych obrzędów i ludzkich uczynków w prawosławnym dekorze. Półtora wieku później Borys Olijnyk po szewczenkowsku zabójczo napisał o najwyższych moskiewskich możnowładcach, którzy z organicznego bezbożnictwa po faryzejsku wskoczyli do obcej im Bożej świątyni: Kiedy do świątyni wparował i rogatą Do obrazów ruszył na oślep, Z ikony odsunęła się Matka Boska, Od niego zasłaniając niemowlę.
I ciemność nieziemska demonem powstała, Gasząc w mig lampy i świece, I tylko oczy wszechwybaczające Zbawcy Zapłonęły ogniem po raz pierwszy od wieków. Dla wielkiego poety Bóg nie był zgodny z niektórymi obrzędami kościelnymi i przejawami wiary, z carskim duchowieństwem, z popami… Choć tak naprawdę wiara w Boga była częścią genetycznego kodu Szewczenki. Z tą wiarą było nierozerwalnie związane całe postrzeganie świata przez poetę. Właśnie dlatego kremlowski anturaż kościelny był odbierany przez wierzącego poetę jako niekompatybilny z Ewangelią. „Wierz! I wiara uratuje ciebie” – to słowa Szewczenki. I jeszcze: „Miłosierny Bóg – moja nieśmiertelna nadzieja”. Szewczenko również ostrzegał bezbożników: „Oszukujcie siebie, obcych ludzi / Lecz nie oszukujcie Boga”. Jednak poeta nie stawiał na równi Boga i nabożeństw rosyjskiej cerkwi prawosławnej, religii i jej oficjalnych przedstawicieli. Szewczenko nie uznawał pośredników między Bogiem a sobą. On zawsze bezpośrednio komunikował się z Nim, a jego wymagające zwracanie się do Boga zawsze wyrastało z ofiarnej miłości do Ukrainy. Przypomnijmy „Psalmy Dawidowe” (19 grudnia 1845 roku), w których Szewczenko, podobnie jak biblijny Dawid, dosłownie żądał: ...Powstańże, Boże, Czemuż będziesz spać, Od łez naszych odwracać się, Skargi zapominać! Ukorzyła się dusza nasza, Żyć ciężko w okowach! Powstańże, Boże, pomóż nam Powstać na kata znowu. To ten historyczny moment, kiedy sam Szewczenko poczuł w sobie zesłaną przez Pana duchową siłę, by pomóc swojemu narodowi pozbyć się „wrogiej zniewagi”: A Bóg mi pomaga, Mnie zastępuje… Albo: Mnie Pan przystanią, Obrońcą będzie… Przypomnę, że w „Testamencie” Szewczenko napisał, wydawałoby się, nie do pomyślenia dla Bożego człowieka słowa: „... a do tego / Ja nie znam Boga”: „Dopóki nie powstała rodzina wielka ukraińska, rodzina wolna, nowa, dotąd poeta nie widzi Bożej prawdy i nie jest gotów stanąć przed Bogiem, jego dusza musi pozostawać na ziemi, być wśród swoich ludzi, nieść ciężką pokutę za zło i niewolę. Szewczenko to cierpliwie, to zuchwale rozmawia z Bogiem, to prosząc, to żądając odpowiedzi. Te odpowiedzi dojrzewają w jego świadomości, więc poeta śmie powiedzieć Panu wszystko. Wszystko, co dręczy jego sumienie, co wypala duszę wstydem za upokorzony ukraiński lud, co wzburza jego przeżycia, napełnia gniewem jego uczucia, co wzywa go do walki z tym totalnym złem, które nakryło jego Ukrainę. To – nie bluźnierstwo, nie, to – szczerość i patos biblijnych proroków”13. Co więcej, do końca życia Szewczenko zwracał się do Pana ze swoją modlitwą przed Nim za pracujących, życzliwych i czystych sercem ludzi: A życzliwym rękom I pokaż, i pomóż, Świętą siłę ześlij. A czystych sercem? Wokół nich Postaw anioły swoje I czystość ich zachowaj. _______________ 1 Wers z „Fausta” Johanna Wolfganga Goethego (1749–1832) w tłumaczeniu znajomego Szewczenki, Eduarda Hubera. 2 Razin Stiepan Timofiejewicz (ok. 1630–1671) – przywódca powstania chłopskiego (1670–1671) w Rosji. 3 Fulton Robert (1765–1815) – amerykański wynalazca, który zbudował na początku XIX wieku parowiec z silnikiem tłokowym. 4 Watt James (1736–1819) – szkocki wynalazca, który stworzył uniwersalną maszynę parową. 5 Chodziło o francuskich myślicieli, naukowców, oświeceniowców Diderota, d’Alemberta, Holbacha, Woltera, Helvétiusa i in., którzy w drugiej połowie XVIII wieku zjednoczyli się wokół wydania „Encyklopedii albo słownika rozumowanego nauk, sztuk i rzemiosł” (35 tomów, 1751–1780). Przypomnę, że w powieści Szewczenki „Bliźniaki” (1855) wśród książek, które zapisał protojerej Hryhorij Hreczka swojemu młodemu następcy Fedorowi Sokyrze, była i francuska encyklopedia. 6 Filemon i Baucis – wielowiekowe symbole szczęśliwej rodzinnej długowieczności. Według mitologii greckiej gościnnie przyjęli przebranych za zwykłych podróżników bogów Zeusa i Hermesa, za co ci nagrodzili ich długim, spokojnym życiem i śmiercią w tym samym dniu. 7 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Mnie niewola i smutek nie pokonały…” // Słowo Proświty. 2019. Nr 21. 23–29 maja. 8 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Rozmowa z Tarasem Szewczenką. O historii z łajdakami // Słowo Proświty. 2024. Nr 22. 6–19 czerwca. 9 Doża – tytuł wybieralnego głowy Republiki Weneckiej przez ponad tysiąclecie – od VIII do XVIII wieku. 10 Chodziło o przedstawienie wsi w „Martwych duszach” Gogola. 11 Manu – według mitologii indyjskiej protoplasta ludzkości. 12 Wisznu (Wisznu) – jeden z trzech głównych bogów w hinduizmie (Wisznu, Śiwa, Brahma), bóg-obrońca świata. 13 Dziuba I., Żułynskyj M. Na wiecznej drodze do Szewczenki // Taras Szewczenko. Pełny zbiór dzieł : w 12 t. T. 1. Kijów: Naukowa dumka, 2003. S. 24.
Tłumaczenie maszynowe
Konkursem „Frankowe gwiazdy” rozpoczął się Dziewiąty Ukraiński Festiwal muzyki, pieśni, tańców i sztuk pięknych w Rijece (Chorwacja). To potężne wydarzenie kulturalne jest tradycyjnie organizowane przez Ukraińskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe „Dniepr” – Rijeka na czele z narodową artystką Ukrainy, primadonną chorwackiej opery Olgą Kamińską.
Halyna DACIUK, dziennikarka, m. Rijeka
Dzień pierwszy. Frankowe gwiazdy nad Rijeką. Zapalając Frankowe gwiazdy, organizatorka i muza festiwalu Olga Kamińska powiedziała, że zebrali się tu ludzie z Ukrainą w sercu. Z miłością do Ukrainy i z pragnieniem budowania przyjaznych mostów między Ukrainą a Chorwacją już 15 lat pracuje UTKO „Dniepr” – Rijeka, które stworzyli razem z mężem, muzykiem Wiktorem Kamińskim, i które w tym czasie przeprowadziło setki wydarzeń kulturalno-artystycznych. Ukraińskie Festiwale w Rijece należą do najbardziej wyrazistych wydarzeń. Angażują się w nie setki ludzi z całej Chorwacji, a teraz także z tych krajów, w których zmuszeni są przebywać Ukraińcy. To ludzie, którzy dzisiaj niosą, chronią i pielęgnują naszą pieśń, język, tradycję i szczerze demonstrują swoje talenty. Takie spotkania dodają sił, wzmacniają i podnoszą Ukrainę w oczach świata. W tym roku do konkursu poezji i prozy dołączyła recytacja. Wydawało się, że w historycznej sali biblioteki Trsatu przemawiała Ukraina. Taka, jaka jest dzisiaj. Była obecna w wierszach i między wierszami utworów. Brzmiała głosami dorosłych i małych recytatorów, którzy zachwycili poziomem wyczucia słowa, zrozumieniem tekstów i błyskotliwym kunsztem wykonania. Były to klasyczne wiersze Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łiny Kostenko, Serhija Żadana oraz utwory początkujących pisarzy. O tym, że „Człowiek nie lata, a skrzydła ma... A skrzydła ma!”, mały recytator przeczytał dzisiaj tak, że i jury założyło skrzydła. I takich uskrzydlonych momentów było na konkursie niemało. I wtedy, gdy konkursowicze czytali własną prozę i poezję. I gdy opowiadali, w jakich okolicznościach zaczęli pisać. Było tu wiele osobistych przeżyć i własnych doświadczeń. Były utwory o charakterze fantastycznym, w których widać próbę znalezienia klucza do porozumienia na planecie Ziemia. Dzisiaj wszyscy mówili jednym językiem – ukraińskim: Krzywy Róg, Mikołajów, Kraków, Kijów, Perejasław, Zagrzeb, Rijeka, Berlin, Gera. Językiem jednoczenia i naszej siły. Nadzwyczaj silny okazał się także konkurs. I choć niełatwo było wyłonić najlepszych, jednak to nie smuciło, a dodawało radości. Bo świadczyło, że na „Frankowe gwiazdy” przyjechali ci, którzy wybrali ukraińskie słowo jako podstawę bytu. Którzy będą pisać i doskonalić się jako ludzie pióra. Ale dzień w Rijece, kiedy otrzymali swoje zasłużone nagrody w konkursie, będzie świecił im gwiazdą szczęścia. Grand Prix jednogłośnie przyznano Inessie Dolenyk z Krakowa za jej przejmującą poezję, opaloną wojną. Pierwsze miejsce zdobył Sławko Burda, działacz społeczny, szef Ukraińskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego „Kobziarz” z Zagrzebia – za piękną opowieść o tym, jak w jego życie wszedł Taras Szewczenko. Zwycięstwo z dyplomem i honorowym pucharem jury przyznało Jewhenii Szlapinej za jej fantastyczne historie. Pierwsze miejsce wśród poetów-konkursowiczów otrzymał uczeń Iwanko Szewel z Perejasława za swoją pierwszą książkę „Limiryki” z własnymi ilustracjami. Honorowym medalem nagrodzono pisarkę Annę Witereć, która przyjechała na festiwal z Niemiec po raz drugi – zarówno z prozą, jak i poezją. I widać, jak wzrosło przez ten rok jej słowo. Liczba uczestników i uczestniczek, poziom nadesłanych utworów, uskrzydlona atmosfera, która panowała na konkursie literackim – to świadectwo tego, że Frankowe gwiazdy będą świecić! Dziękuję dobrej ekipie międzynarodowego jury, w której zaszczytem i szczęściem było być: przewodniczącemu jury, pisarzowi Ołeksandrowi Bałabce, poetce i malarce Walentynie Dawydenko, poetce Nadiji Morykwas. Chorwackiej ziemi, która szczerze obejmuje dzisiaj Ukrainę. Morzu i słoneczku! Inessa Dolenyk, poetka: – Teraz festiwale artystyczne zaczynają się minutą ciszy za poległymi na Ukrainie… Tak rozpoczął się Drugi konkurs poetycko-prozowy „Frankowe gwiazdy”. Oczywiście, tematem utworów w większości stała się bolesna teraźniejszość. Lecz kiedy przewodniczący jury Ołeksandr Bałabko ogłosił, że Grand Prix festiwalu przyznano mnie, poczułam cały wachlarz pozytywnych emocji – od wdzięczności po uniesienie. A potem było tyle dobrych słów, gratulacji i uścisków, że zapragnęłam znowu pisać i tłumaczyć! Na konkursie prezentowałam zarówno własną poezję, jak i swoje tłumaczenia z polskiego wierszy Wisławy Szymborskiej, Czesława Miłosza i Zbigniewa Herberta. W takich chwilach rozumiesz, że wszystko zostało zrobione nie na darmo, i to naprawdę cudowne uczucie! Szczerze dziękuję wrażliwym i życzliwym Oldze Kamińskiej oraz jury. Uczyniliście mój dzień niezapomnianym. A ja wspomniałam swoje rodzinne miasto: – Podziel się ze mną, olbrzymie, doprawdy / Ile zmieści się w sercu bólu – wezmę twój ból, / Przepłaczę, wybłagam, w requiem przeleję: / Kamertonem w nim będzie moje „kocham”. / Na twojej dłoni ja – linia nie bez granic / I kiedyś na twojej wyszywance pojawię się też. / Świat szeroki, a rodzinny tylko jeden próg, / Mój kozaku, pracowniku, ojcze mój Krzywy Rogu... / Także dziękuję poetce Julii Bereżko-Kamińskiej, która poradziła mi wziąć udział w konkursie, oraz całej wspaniałej rodzinie Mariany Lelyk – w ich aucie daleka droga nie była ciężka. Przy okazji Marianę i jej córeczkę Ołesię Semyrhę witam jako najlepsze odpowiednio w kategoriach „Proza” i „Recytacja”. A Ołesię – jeszcze z okazji pełnoletności! Świeć, gwiazdeczko!
Oleksandr Bałabko, pisarz, przewodniczący jury: – Zakończyła się część konkursowa Drugiego międzynarodowego konkursu poetycko-prozatorskiego „Frankowe zorze” w ramach IX Ukraińskiego festiwalu pieśni, muzyki, tańca i sztuki, który organizuje kulturalno-oświatowe towarzystwo „Dniepr”-Rijeka na czele z Olgą Kamińską. Jako współorganizatorzy konkursu jesteśmy z nią niewymownie szczęśliwi, że dziś rozbłysły nowe gwiazdy, oświecone talentem wielkiego poety i myśliciela Iwana Franki. Wśród nich są zarówno mistrzowie uwieńczeni wieloma wyróżnieniami i nagrodami, jak i całkiem młodzi, którzy dopiero zgłębiają tajniki słowa i lubią publicznie czytać ulubione wiersze. Dotyczy to wprowadzonej w tym roku nominacji „Deklamacja”. A w innej – „Poezja” – pierwsze miejsce i tytuł laureata otrzymał jedenastoletni uczeń z Perejasławia Iwanko Szeweł, który zaprezentował swoją książkę „Limeryki” z własnymi ilustracjami. Obok niego – znany w Chorwacji kulturoznawca, redaktor i wydawca Sławko Burda, który otrzymał pierwsze miejsce w nominacji „Publicystyka”. I oczywiście triumfem naszego konkursu stał się przejmujący występ z czytaniem własnych poezji znanej na Ukrainie i za granicą poetki i tłumaczki Inesy Dolenyk, której jury jednogłośnie przyznało Grand Prix. Do tego wydarzenia prowadziło kilka „nitek”, które się nie przecinały. Zbierając się po raz trzeci w gości (a właściwie do pracy przy przeprowadzeniu konkursu literackiego „Frankowe zorze”) do Rijeki, miałem kilka spotkań ze wspaniałą poetką i artystką Julią Bereżko-Kamińską – na posiedzeniach naszej sekcji „Twórczość literacka” Małej Akademii Nauk, wieczorze z cyklu „Mistrzowie słowa” prowadzonym przez Julię w Muzeum Literatury oraz na Książkowym Arsenale. Zeszło na temat nazwiska i okazało się, że córka Julii – Olga Kamińska – ma wspaniałe sopran, chciała zdawać do konserwatorium, ale wybrała inną drogę. Ludową artystkę Ukrainy Olgę Kamińską oczywiście zna z twórczości i podpisałem Oldze Iwaniwnie swoją książkę „Grawitacja słowa”. A po kilku dniach pomyślałem: a dlaczego by nie dołączyć do książki jeszcze dzieła sztuki Julii? Wybraną ozdobę kobiety, z którymi się naradzałem, pochwaliły. Nazwaliśmy komplet z wisiorka i kolczyków „Fale Dniepru”, co wywołało kilka skojarzeń, w szczególności z pieśnią Ihora Szamo, którą wspaniale wykonuje artystka Olga Kamińska. Tymczasem do Rijeki przygotowywały się jeszcze dwie poetki – ubiegłoroczna zdobywczyni Grand Prix „Frankowych zórz” Wiktoria Szeweł z Perejasławia oraz dobrze znana na Ukrainie i za granicą poetka i tłumaczka Inesa Dolenyk, która teraz z rodziną mieszka w Krakowie. I właśnie tutaj „nitki” się przecięły! Wręczyłem szefowej towarzystwa „Dniepr”-Rijeka Oldze Kamińskiej dzieła Julii Bereżko-Kamińskiej, Wiktoria Szeweł – wydaną w tym roku monetę okolicznościową, poświęconą – komu byście myśleli? – Ihorowi Szamo; a co najciekawsze, Inesa Dolenyk, występując na konkursie, wśród szeregu poezji przeczytała wiersz poświęcony swojej dawnej znajomej Julii Bereżko-Kamińskiej. Rijeka z jej potężnym Ukraińskim festiwalem jednoczy losy i narody. Wiktoria Szeweł, poetka: – W ubiegłym roku mój syn Iwanko Szeweł i ja zostaliśmy zdobywcami Grand Prix pierwszego konkursu „Frankowe zorze” (Chorwacja) w nominacji „Poezja”. W tym roku wystąpiłam w nominacji „Deklamacja” ze swoimi nowymi wierszami i otrzymałam zaszczytną nagrodę – medal „Frankowych zórz”. Iwanko wziął udział w nominacji „Poezja” i czytał limeryki z własnej książki pod tym samym tytułem. Został laureatem pierwszej nagrody. Synu, gratuluję ci. W wieku 11 lat masz pierwszą książeczkę. Więc natchnienia ci i nowych zwycięstw! Nie zatrzymuj się na osiągniętym, bo twoja twórcza droga dopiero się zaczęła. Pisarz Ołeksandr Bałabko i zdobywczyni Grand Prix Inesa Dolenyk. Literacko-artystyczne spotkania uczestników i uczestniczek Festiwalu w Grožnjan.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wiersze zaczęła pisać jeszcze jako uczennica. W koncercie wzięli udział artyści, którzy przeczytali wiersze i wykonali pieśni do słów Niny Szawarskiej, w szczególności znany ukraiński bandurzysta i śpiewak Roman Lileja wykonał pieśń „Panie, daj nam wszystkim siły…”; artysta ludowy Ukrainy, Bohater Ukrainy Anatolij Palamarenko przeczytał wiersze jubilatki „Rozpalona otchłań” i „Zielone święta”; znany ukraiński śpiewak Pawło Skljarow natchnienie wykonał przejmującą pieśń „Jaskółka”; ludowy zespół folklorystyczny „Czerwona kalina” wykonał pieśń „Chata mojego dzieciństwa”. Zabrzmiał wiersz Niny Szawarskiej, który poświęciła wybitnej ukraińskiej śpiewaczce Raisie Kyryczenko; śpiewaczka Julia Martynowa-Lubecka wykonała pieśń „Jak wam, matulu, w rodzinnej wsi?..”; w dowód szacunku dla sławnego ukraińskiego kompozytora, poety-pieśniarza, artysty ludowego Ukrainy Marjana Hadenki zabrzmiało nagranie w jego wykonaniu pieśni „Wdowa w czerni idzie ulicą” do słów Niny Szawarskiej – to bolesna dedykacja dla żon bohaterów-likwidatorów katastrofy czarnobylskiej. Wystąpił teatr pieśni „Ładonyky”; akordeonista Ihor Zawadski mistrzowsko wykonał temat z filmu „Lista Schindlera”, a także „Libertango” argentyńskiego kompozytora Astora Piazzolli; ukraińska śpiewaczka Natalja Szynkarenko ucieszyła pieśnią „Ja kiedyś tu byłam…”; artysta ludowy Ukrainy Stanisław Horodynski i zespół taneczny „Mołodoszczi” wykonali pieśń „Pobądź ze mną”; śpiewaczka i pisarka Switłana Kasjanenko zaśpiewała pieśń „Zaśmiało się słońce…”. Wystąpili także ukraińscy wykonawcy Ołeh Dallas, Ołeksandr Wasylenko, Łesia Korolyk, Oksana Nesterenko, Switłana Myrwoda, Anatolij Serdiuk, Łeonid Sandulenko, Tetiana Myrosznyczenko i inni. W finałowej części koncertu zabrzmiała pieśń „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki” do słów Tarasa Szewczenki w wykonaniu znanej ukraińskiej śpiewaczki Ołeny Kułyk. Służba prasowa NSPU Zdjęcia ze źródeł otwartych spełniło się jej marzenie. Cieszę się, bo razem z Adelą Hryhoruk szłam obok, wnosiłam swój wkład, realizując skład komputerowy książki, więc można powiedzieć, że jako pierwsza czytałam rękopis. Główne części książki: „Światło rodzinnego domu”, „Pod opieką alma mater”, „Jest tysiące powodów, by kochać życie”, „Drogi… Spotkania… Lata…”. Szczególna pamięć autorska wyłania się w rozdziałach poświęconych historii i pięknu rodzinnego kraju, niezapomnianym chwilom dzieciństwa w osadzie Obertyn w rejonie tłumackim na Iwano-Frankowszczyźnie, wspomnieniom o ojcu i matce, studenckiej młodości z pierwszymi poważnymi lekcjami życia, a także opowieści o latach pracy dydaktycznej i pisarskiej, spotkaniach i znajomościach z wybitnymi ludźmi, o bliskich osobach, przyjaciołach, współczesnych, z którymi ramię w ramię idzie drogami losu. Słowami Omeliana Łupuła, autora artykułu wstępnego „Przez pryzmat czasu”, chce się powiedzieć, że książka to nie tylko utwór artystyczny, ma ona jeszcze jedną istotną cechę: powieść występuje jako swoisty „dokument historyczny” współczesnej epoki, gdzie odtworzono konkretne wydarzenia i bohaterów, bez zbędnego „anturażu”, wymyślonych schematów heroizacji jednych i deheroizacji innych. „Takie utwory rozszerzają sferę analizy ludzkiej duszy, odkrywają ją jakby od wewnątrz i jednocześnie odnoszą ją do wydarzeń, faktów, które pomagają zrozumieć społeczne i historyczne uwarunkowania zachowań ludzi”. Tak przez pryzmat czasu to, co nietrwałe i przemijające, przekształca się w wieczne i konieczne, a pamięć poszczególnego człowieka, załamawszy się w jego optyce, staje się pamięcią pokoleń, historią napisaną życiem. Właśnie o tym mówi Adela Hryhoruk w swojej powieści „U losu na dłoni”.
Tłumaczenie maszynowe
Dzień drugi. Spotkania twórcze w mieście mistrzów
Walentyna Dawydenko, poetka, tłumaczka: – Te warstwy nowych wrażeń i uczuć, gdzie twoja stopa jednak trzyma się geograficznego szlaku, który wkrótce zaprowadzi na rodzinne brzegi Ojczyzny, a myśl o niej pomaga nie okazywać codziennego niepokoju o kijowskie noce choćby w atmosferze ukraińskiego święta w gościnnej chorwackiej Rijece. Chyba że jedenastoletnia piosenkarka na festiwalowej scenie zapłacze na słowach: “Oni mogą rozbić szczęście, ale zabić wolę im się nie uda!”, a jej, jak i twoje łzy, uciszy spokojnie i przekonująco Olha Kamińska, prima ukraińskiej i chorwackiej opery i operetki: “Kontynuuj pieśń! Jesteś silna, zwyciężysz, bo jesteś – Ukrainą”. I Anna Kłyżko znów już natchnienie powtórzy słowa pieśni: “ale zabić wolę im się nie uda” oraz przy aplauzie zakończy swój występ i zdobędzie zwycięstwo w konkursie. A dzisiaj w górskim unikalnym miasteczku Grožnjan przygarną cieniem gałązki oliwki, o której tyle napisano w książce poezji “Kanty wędrownych muzyków”. A sama książka wraz z książkowymi nowościami przyjaciół, tych, “którzy wędrują i piszą”, znajdzie towarzystwo choćby na krótki czas, w tej małej szafie na ulicy między chorwackimi wydaniami. I dzięki artystce i naszej przewodniczce Mirandzie Legović zobaczymy to unikalnie artystyczne miasto galerii sztuki i festiwali jazzowych. A moją akwarelę z ukraińskimi irysami z wdzięcznością przyjmą do kolekcji galerii miejskiej. I włoski artysta oraz poeta Pino Bonanno, dowiedziawszy się, że do Grožnjanu zawitali pisarze z Ukrainy, powie zachwycony “Brawo!” I pokłoni się małemu Iwankowi Szewelowi, zobaczywszy jego pierwszą książeczkę dziecięcych wierszy i rysunków. I już całkiem fantastyczne zakończenie podróży po mieście będzie rozjaśnione dla mnie oraz inicjatorów i moich towarzyszy w tej podróży Olhy i Wiktora Kamińskich, Ołeksandra Bałabki, Hałyny Daciuk, Nadiji Morykwas, Rajisy Zakłećkiej, Olhy Uhniwenko – impresjonistycznymi błyskotkami w posiadłości galerii całej rodziny artystów, o której krąży legenda, że to oni właśnie odrodzili miasto po nieszczęściach II wojny światowej. Kiedy zakochany młody artysta zaproponował swojej wybrance przeprowadzkę do niemal bezludnego górskiego miasteczka i stworzenie miasta dla artystów, twórców, muzyków. Oto dzięki nim powstały pierwsze galerie sztuki, przede wszystkim ceramicznych dzieł. Ta historia wydała mi się stosowna i napawająca nadzieją dla mojego wektora geograficznego szlaku, który wkrótce zaprowadzi na rodzinne brzegi.
Ołeksandr Bałabko, pisarz: – Wyobraźcie sobie spory kompleks muzealny, który został uczłowieczony... W starożytnych kamienicach tętni życie: galerie obrazów, sale koncertowe, restauracje, kawiarnie, sklepiki z różnym wyposażeniem. I majestatyczna świątynia, i starożytny bruk, którego w “zamuzealizowanych” obiektach nie wolno dotykać, a tutaj – wręcz przeciwnie – depcz, ile chcesz! Tylko wybieraj ten, który jest bardziej płaski. Nasza ukraińska delegacja literacko-artystyczna pod przewodnictwem sławnego małżeństwa Kamińskich jest niezwykle wdzięczna za organizację gościny władzom miasteczka. Także poetce Laurze Marchig, zwłaszcza – drogiej pani Mirandzie Legović, historyczce i artystce, która hojnie oprowadzała nas po tym mieście-muzeum, mieście-czarze, mieście-pięknie. Dwoje artystów z naszej grupy – Walentyna Dawydenko oraz Iwanko Szewel – zostawili na pamiątkę o Ukrainie swoje dzieła w galeriach sztuki. Walentyna – akwarelę, a Iwan – zilustrowaną rysunkami książeczkę poezji. I nie można było się nie wzruszyć, gdy starszy, sławny galerzysta skłonił się w szacunku przed chłopcem z Ukrainy, dowiedziawszy się, że to jego rysunki. Minął jeszcze jeden czarujący dzień na błogosławionej ziemi Chorwacji! W tym roku Festiwal rozwinął się nowymi przestrzeniami, wydarzeniami, historiami, spotkaniami, wizjami. Tutaj jest święto talentów, połączonych sztuką i pragnieniem tworzenia świata radości. Gdzie będą panować wartości dobra i wolności. I gdzie najszczęśliwszą pośród szczęśliwych będzie moja Ojczyzna. I tego dnia zobaczyliśmy idealną przestrzeń, gdzie żyją ludzie-twórcy. Urządzili ją według własnego wyobrażenia o harmonii w małym miasteczku Grožnjan, gdzie mieszka 50 osób, a turystów bywa dziesięć razy więcej. Gdzie za każdą okiennicą piszą, malują, lepią. Dziękuję moim wspaniałym towarzyszom podróży, mistrzom słowa i muzyki za wspólną tonację uczuć i zachwytów. Za to, że razem trzymamy ukraiński strój w przyjaznej Chorwacji. Festiwal wspierany jest przez Radę ds. Mniejszości Narodowych Republiki Chorwacji, Żupanię Primorsko-Gorską. Przedstawiciel mniejszości narodowej Żupanii Primorsko-Gorskiej – Wiktor Kamiński. Sponsorem informacyjnym Festiwalu jest tygodnik OTW “Proświta” im. Tarasa Szewczenki “Słowo Proświty”. Festiwal trwa.
Niedawno odbył się jubileuszowy charytatywny wieczór twórczy znanej ukraińskiej dziennikarki i pisarki Niny Szawarskiej “Nie zdążę odkochać”. Koncert zorganizowano na rzecz odbudowy Domu Pisarzy Ukrainy, który 1 stycznia 2025 roku doznał znacznych zniszczeń w wyniku rosyjskiego ataku powietrznego. Wydarzenie odbyło się przy wsparciu spółki z o.o. “Agencja eventów „Sadyba Music”” oraz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. Pogratulować jubilatce przyszli jej przyjaciele, znajomi, koledzy, wielbiciele twórczości oraz wszyscy ci, którzy interesują się współczesną ukraińską poezją i którym nie jest obojętna ukraińska kultura. Moderatorką spotkania była dyrektorka spółki z o.o. “Agencja eventów „Sadyba Music”” Iryna Kowalenko, która zaznaczyła, że poezja Niny Szawarskiej jest głęboka i oryginalna, jest na czasie, bo jest prawdziwa, a dlatego musi brzmieć z największych scen Ukrainy. Także pani Iryna szczegółowo opowiedziała o drodze życiowej i twórczej jubilatki, która napisała 10 tomików poetyckich, a 300 jej wierszy stało się pieśniami – są one w repertuarze znanych piosenkarzy i zespołów muzycznych. Jeszcze Iryna Kowalenko opowiedziała o tym, jak dawne przypadkowe spotkanie Niny Szawarskiej z Borysem Olijnykiem stało się dla niej brzemienne w skutki: mistrz swoimi szczerymi słowami wsparcia pobłogosławił panią Ninę na płodną działalność twórczą, doceniając jej talent. Także pani Kowalenko podkreśliła, że rosyjski zbrodniczy cios w Dom Pisarzy stał się ciosem w świątynię duszy, w ukraińską mentalność, tradycję, i przeczytała wiersz Niny Szawarskiej “Przyśniła mi się mama młoda…”. Nina Szawarska przeczytała swój wiersz “Biały blask na białym papierze…” i opowiedziała o tym, że
Podarunek od pisarki i artystki z Ukrainy Walentyny Dawydenko dla galerii miejskiej
Tłumaczenie maszynowe
Adelia Hryhoruk. Los na dłoni: powieść autobiograficzna. – Czerniowce: Wydawnictwo Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedkowycza «Ruta», 2025. – 264 s.
Maria POROCH, członkini Klubu Inteligencji im. I. Pelypejki oraz RO «Proświty»
Pod takim tytułem w wydawnictwie «Ruta» ukazała się nowa książka pisarki, zasłużonej pracownicy oświaty Ukrainy Adelii Hryhoruk. Wydanie powstało dzięki finansowemu wsparciu zasłużonego mistrza ludowej twórczości Ukrainy, laureata Międzynarodowej Nagrody «Corona Carpatia» Jurija Pawłowycza z Rachowa. Twórczy dorobek Adelii Hryhoruk na niwie literacko-wydawniczej jest bogaty i wielogatunkowy. Jednak jej nowa książka „Los na dłoni” jest szczególna, ponieważ wyróżnia się gatunkiem – to artystyczna powieść autobiograficzna, w której ukazany jest obraz życia, rzeczywistości społecznej, codzienności i obyczajów środkowej części XX wieku – pierwszej ćwiartki XXI wieku, a dialogi, opisy i liryczne dygresje wzmacniają artystyczny charakter tekstu. Byłam szczęśliwa, gdy od dobrej przyjaciółki, Adelii Hryhorówny, otrzymałam autorski egzemplarz tej książki. Ucieszyłam się, że nareszcie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
narodu, szczególna energia, która łączy. Pomaga ona odkrywać siebie, tworzyć wspólnoty, kształtować pokolenia. I dziś, mimo wojny, mimo strat, mimo wszystko – ukraińska muzyka żyje. I ma ona twarz, głos, charakter. Nasza scena to nie tylko Tina Karol i „Okean Elzy”. To dziesiątki niszowych, ale jaskrawych wykonawców, których warto odkrywać. Współczesna ukraińska scena jest wielowymiarowa. Od tradycyjnego folku po postpunk i indie. Chcecie odkryć dla siebie nowe brzmienia? Posłuchajcie tych wykonawców: Dzieci Inżynierów – grunge/punkrock; Sad Novelist – smutny postpunk; SadSvit – melancholijny indierock; Prospekt Nauky – alternatywny rock; Zlam – mroczny nu-metal; Zwyntar – folk; Rohata Zhaba – country-etno; SorrySight – indierock; DK Enerhetyk – postpunk; Kurhan & Agregat – hip-hop; OTOY – rap. Ci artyści są dowodem na to, że ukraińska muzyka nie tylko przetrwuje. Ona rośnie, rozwija się, zadziwia. I dziś, jak nigdy wcześniej, jest odbiciem ducha narodowego. Bo muzyka to kod. A teraz on jest nasz.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktoria HRYSZKO, studentka Narodowego Uniwersytetu Przyrodniczego w Kijowie
Wydawałoby się, że 33 lata niepodległości to wystarczający okres, aby pozbyć się kolonialnego dziedzictwa. Ale wojna kulturowa nie ustawała ani na chwilę. Rosja metodycznie przywłaszczała sobie to, co ukraińskie: od pieśni i romansów po muzykę, która stawała się podstawą państwowych hymnów.
Jak wiadomo, w 1991 roku została proklamowana Ustawa o niepodległości Ukrainy. Minęło 33 lata od chwili, gdy Ukraińcy wywalczyli swoją suwerenność. Według stanu na 1 stycznia 2004 r. Ukrainę uznało 173 kraje świata, nawiązując z nią stosunki dyplomatyczne. Ale czy udało nam się wraz z nadejściem niepodległości ostatecznie pozbyć wpływu Rosji na naszą kulturę?
Wróg przez dziesięciolecia starał się zaszczepić w naszej świadomości swoje wyobrażenie świata, swój język i swoją „wielką kulturę”, podmieniając idee, deprecjonując nasze i narzucając poczucie niższości. Rosyjskie służby specjalne pracowały nie tylko z dokumentami czy gospodarką, ale także z piosenkami, tekstami, intonacjami.
Jednym z jaskrawych przykładów jest historia ukraińskiego romansu „W jesiennym ogrodzie białe astry”. Ten romans, popularny na Ukrainie do lat 60. XX wieku, został opublikowany w 1961 roku w zbiorze „Ukraińskie romanse ludowe” opracowanym przez Leopolda Jaszczenka. Autorstwo tekstu i muzyki było nieznane, więc uważano pieśń za ludową. Jednak już w latach 60. w Związku Radzieckim pojawia się „nowy autor” – Borys Terentjew, i melodia z ukradzionymi słowami staje się rosyjską piosenką „Oto ktoś z górki zszedł”.
Taka „tradycja kradzieży” powtarzała się wielokrotnie. Do dziś rosyjskie źródła podają zniekształcone informacje. W rosyjskiej Wikipedii czytamy:
„W 1958 roku wytwórnia płyt gramofonowych w Apriewce wydała płytę z rosyjską ludową piosenką…”, a ukraińskie pochodzenie jest wspominane jako „podobna melodia”. Tymczasem ukraińscy historycy i muzykolodzy pewnie wskazują na XIX wiek jako czas powstania romansu. Podobnie wygląda sprawa z radzieckim (obecnie – rosyjskim) hymnem. Jego melodia, przypisywana Aleksandrowowi, zadziwiająco przypomina mało znaną kompozycję Mykoły Łysenki z XIX wieku. Ukraiński pianista Andrij Bondarenko, badając archiwa, natrafił na tę melodię i był poruszony: pod jego palcami zabrzmiała pieśń, którą cały świat zna jako hymn ZSRR. Kolejny przykład – piosenka „Święta wojna”, którą Związek Radziecki uczynił symbolem II wojny światowej. Jej autorem jest nazywany Wasyl Łebediew-Kumacz (tekst) oraz wciąż ten sam Aleksandrow (muzyka). Okazuje się jednak, że ta kompozycja jest niemal dosłownym kalką ukraińskiej pieśni powstańczej „Powstań, powstań, narodzie mój”, popularnej w regionie Krzywego Rogu jeszcze w latach 20. XX wieku. Była ona marszem chłopów, którzy walczyli przeciwko reżimowi bolszewickiemu na długo przed 1941 rokiem. Rosja przez dziesięciolecia wydawała klasyczne ukraińskie dzieła za „wielką rosyjską kulturę”. Kradli to, czego nie potrafili stworzyć sami – i jednocześnie przekonywali nas, że jesteśmy méně wartościowi, prowincjonalni i nieciekawi dla świata. Ale w rzeczywistości wszystko jest odwrotnie.
I nawet dziś, podczas pełnowymiarowej wojny, te kradzieże trwają. Rosyjski show-biznes przerabia ukraińskie przeboje: „Mam” Skriabina zamienia się w teledysk z rosyjskimi poborowymi, „Szczedryk” zostaje przetłumaczony na rosyjski i brzmi podczas lodowego show, a „Dobryj wecze tobi” jest wykonywane w interpretacji rosyjskich dzieci. Wojna nie stała się dla nich barierą – przeciwnie, nasiliła kulturową agresję. Przez dziesięciolecia ukraińska przestrzeń muzyczna była poddawana presji: popularni artyści musieli śpiewać po rosyjsku, aby zdobyć zasięg. Nawet po 2014 roku, gdy rozpoczęła się wojna, bardzo wielu ukraińskich wykonawców nie odważyło się świadomie zmienić języka twórczości. Dopiero pełnowymiarowa wojna w 2022 roku poruszyła warstwę świadomości. Ludzie zaczęli przemyślać, czego właściwie słuchają i co wspierają. I wtedy zaczęło się najciekawsze. Ukraińska scena, mimo wojny, niestabilności gospodarczej i blokowania wielu platform, zaczęła rodzić coś nowego. Wybuch treści ukrainojęzycznych. Nowi wykonawcy, nowe tematy, nowa głębia. Dziś ukraińska muzyka przeżywa prawdziwy boom. W ciągu ostatnich dwóch lat liczba ukrainojęzycznych premier wzrosła ponad dwukrotnie. Na fali świadomości i oporu artyści nadają nowy oddech starym piosenkom i tworzą mocne nowe przesłania. Kalush Orchestra, Jerry Heil, Skofka, KOLA, Odyn w kanoe, DachaBracha – to zaledwie wierzchołek góry lodowej. TikTok stał się głównym katalizatorem nowej fali. SadSvit, SHUMEI, Jaryna Kwasnij, Palindrome – dziesiątki nowych nazwisk pojawiły się dzięki krótkim filmom i stały się symbolami nowego pokolenia. Stare piosenki też ożywają: remiksy „Oj u łuzi czerwona kalyna”, odnowione melodie ludowe, nawet kolędy – wszystko to brzmi nowocześnie i organicznie. Muzyka nie jest już o lekkomyślnej rozrywce. Jest o treści. Artyści tworzą teksty, w których są wojna, ból, pamięć, miłość do kraju. A jednocześnie – współczesne rytmy, trendowe brzmienie, stylowa oprawa. Kwoty w radiu dały kolejny impuls: obecnie w przestrzeni medialnej piosenki ukrainojęzyczne zajmują ponad połowę emisji, i to dopiero początek. Muzyka to kod narodu, dusza
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe