Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
oraz prawo międzynarodowe. Właśnie do was. Każda wojna, której nie zatrzymaliście, stała się lekcją dla następnego agresora. Każdy dyktator uważnie obserwuje nie siłę prawa. On obserwuje waszą słabość. Każdy terrorysta patrzy nie na statuty. On patrzy na waszą niezdecydowanie. Każda nowa zbrodnia zaczyna się tam, gdzie poprzednia pozostała bezkarna. Kiedy milczycie – zbrodniarz wyciąga wnioski. Kiedy się wahacie – on posuwa się dalej. Kiedy odkładacie decyzje – giną ludzie. Wasze protokoły nie chronią dzieci. Wasze zaniepokojenia nie zatrzymują rakiet. Wasze komisje nie gaszą pożarów. Wasze rezolucje nie przywracają życia zabitym. Świat niszczą nie tylko ci, którzy strzelają. Świat niszczą także ci, którzy latami pozwalają strzelać. Tchórzostwo silnych czasami zabija bardziej niż okrucieństwo agresora. Dzisiaj ludzkość stoi przed wyborem. Albo postawimy moralność ponad siłę. Albo siła ostatecznie pogrzebie moralność. Albo prawo międzynarodowe stanie się prawem dla wszystkich. Albo świat powróci do epoki, w której prawo określa jedynie rozmiar armii. Zwracamy się do każdego człowieka na planecie. Nie przyzwyczajajcie się do wojny. Nie przyzwyczajajcie się do zdjęć zabitych dzieci. Nie przyzwyczajajcie się do ruin. Nie przyzwyczajajcie się do ludzkiego bólu. Bo dzień, w którym ludzkość przyzwyczai się do cudzego cierpienia, stanie się dniem początku jej własnej zagłady. I wtedy płakać będą już wszyscy. Bez wyjątku.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła HOŁOMSZA Świat oszalał. Codziennie paski wiadomości zmieniają się w katalog ludzkiego bólu. Spalone miasta. Rozerwane ciała. Zniszczone domy. Matki, które szukają dzieci pod gruzami. Dzieci, które klęczą przy grobach swoich rodziców. Rodzice, którzy chowają własne dzieci. I co najstraszniejsze: zaczynamy się do tego przyzwyczajać. Zwracamy się do tych, którzy wydają rozkazy zabijania. Nieważne, jak się nazywasz. Nieważne, jaka flaga wisi nad twoim gabinetem. Nieważne, w jakim języku mówisz i do jakiego boga się zwracasz. Nie jesteś mężem stanu. Nie jesteś strategiem. Nie jesteś wyzwolicielem. Jesteś człekokształtną istotą, która jednym podpisem zmienia życie w śmierć. Chcemy zadać ci proste pytanie: Po co? Co widzisz w swoich zwycięstwach? Jaki triumf odnajdujesz w dziecku bez rąk? Jaką wielkość odnajdujesz w spalonym niemowlęciu? Jaką historyczną misję wypełniasz, kiedy matka zbiera po kawałkach ciało własnego syna? Spójrz uważnie. Nie na mapy sztabów. Nie na strzałki natarć. Nie na procenty rankingów. Spójrz w oczy dziecku, które straciło wszystko. Spójrz na człowieka, który został bez nóg. Spójrz na starą kobietę, która siedzi wśród ruin swojego domu i nie rozumie, za co została ukarana. Czy naprawdę wierzysz, że jakikolwiek Bóg pobłogosławi to? Czy naprawdę myślisz, że modlitwy są coś warte, kiedy twoje rozkazy zabijają niewinnych? Czy naprawdę jesteś przekonany, że historia zapisze cię jako wielkiego? Heorhij FIŁYP CZUK, akademik NAPN Ukrainy Kijowski Narodowy Uniwersytet imienia Tarasa Szewczenki. W przeddzień Dnia Konstytucji Ukrainy, który zgodnie z artykułem 161 jest świętem państwowym, w Naukowo-Dydaktycznym Instytucie Administracji Publicznej i Służby Państwowej (katedra parlamentaryzmu) odbył się VII kongres parlamentarzystów na temat: „30 lat Konstytucji Ukrainy i rozwoju rodzimego parlamentaryzmu: geneza i współczesne wyzwania”. Oczywiste jest, że wojna moskowii przeciwko Ukrainie istotnie zmieniła optykę postrzegania parlamentaryzmu, jego misję w kontekście współczesnych zagrożeń egzystencjalnych. Zrozumiałe jest jedno: Konstytucja (pomimo krytykanctwa) jest i będzie ostoją naszej Państwowości, Tożsamości. W jej łonie wychowały się pokolenia, dla których „Ukraina – ponad wszystko!” jest nie hasłem, a zewem duszy. Nie. Historia nie pamięta imperiów. Historia pamięta cmentarze. Historia pamięta matki. Historia pamięta krew dzieci. Historia pamięta katów. A teraz – do tych, którzy nazywają siebie porządkiem światowym. Do organizacji międzynarodowych. Do wysokich gabinetów. Do ludzi w drogich garniturach, którzy latami mówią o pokoju, prawach człowieka. Samuiłowi 10. Rok temu na froncie zginął jego ojciec. Zdaje się, pod Kupiańskiem. Dzisiaj chłopiec pomagał księżom służyć liturgię. Trzymał świecę tak ostrożnie, jakby bał się, żeby nie zgasł ogień. W jego dziecięcym spojrzeniu wojna, która zbyt wcześnie uczy dorosłości. Łeonid ŁOHWYNENKO, m. Charków Zdjęcie autora 28 czerwca Ukraina będzie obchodzić 30. rocznicę uchwalenia Konstytucji – głównego aktu normatywno-prawnego państwa, który utrwala podstawy ustroju społecznego, ustrój państwowy, system, porządek tworzenia, zasady organizacji i działalności organów państwowych, prawa oraz obowiązki obywateli. Uchwalenie i wprowadzenie w życie przez Radę Najwyższą Ukrainy Ustawy Zasadniczej 28 czerwca 1996 roku stało się ważnym etapem utwierdzenia państwowości, miało ogromne znaczenie polityczne i prawne dla rozwoju ukraińskiego narodu politycznego i społeczeństwa obywatelskiego. Obchodząc tę datę, nie zapominajmy, że Konstytucja – to nie tylko prawa, ale także obowiązki. A najważniejszym obecnie jest bronić ojczystej ziemi przed rosyjską agresją! WALENTYNA HONCZAR HALYNA DACIUK
Tłumaczenie maszynowe
Logiczne jest, że w najstarszym uniwersytecie państwa powstała cała szkoła naukowa parlamentaryzmu, przez którą przeszło już ponad 1100 magistrów. Sądząc po tej „różnobarwnej” gamie uczestników i zaproszonych, temat ten wykracza daleko poza specjalistyczne problemy zawodowe; nie da się go w żaden sposób zamknąć w niszy wąskopartyjnych interesów czy grup korporacyjnych, ponieważ jest on wyraźnym, ogólnonarodowym wyznacznikiem. Nie ma co ukrywać: obecne posiedzenie Rady Najwyższej (jak i poprzednie) w pełni jest „twarzą” społeczeństwa i odwrotnie.
Parlamentaryzm bowiem to jeden z najważniejszych czynników systemu politycznego i kierowania społeczeństwem przez państwo. Zasadniczo określa on wektor procesów narodowo-państwotwórczych na bliską i odległą perspektywę, wpływa na treść i charakter twórczości życiowej Narodu. Od czasów starożytnych to właśnie parlamentaryzm jako system przedstawicielskich organów władzy, w swoich najrozmaitszych formach, starał się odzwierciedlać odwieczne hasło: „głos ludu – głos Bo-
Ciąg dalszy na str. 2
MYKOŁA DMYTRENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…żyj!”. Jednocześnie z głębi siwej starożytności, z zarodków narodzin demokracji, można obserwować, jak pod różnymi reżimami politycznymi ignorowano, depcząc niszczono wolę ludu, zasłaniając się (jak figowym liściem) „szlachetnymi” dekoracjami i formami, utkanymi z pustych haseł i słów. Dlatego to dzieło ludzkich rąk, jakim jest społeczeństwo, zawsze balansowało między dobrem a złem, prawdą a kłamstwem, honorem a nikczemnością, wzniosłym słowem a marnym czynem. Tak było zawsze, i niestety podobne stany tego ustalonego „normatywnego” postępowania będą nadal zachowywać tę faryzejską cnotę ludzkości.
Bardzo słuszna i prawdziwa w tym kontekście była sarkastyczna uwaga wielkiego Maupassanta, który znacznie później po Rewolucji Francuskiej wymownie powie: „…żeby rządzić narodem, potrzebny jest tylko dobry dowcip, bo naród kocha tego, kto go bawi”, obiecując biednym ludziom to pokój, to co tydzień wielką pieczoną kurę na talerzu. Jednak takiego „cudu” zazwyczaj nie bywa. Z reguły „nowoprzybyli” obdarzeni zgodnie z „prawem zwyczajowym” parlamentaryzmu krótką pamięcią, bo głoszone przez nich wartości, jak świadczy praktyka krajowa i globalna, pospiesznie zamieniane są na „cenę” i fetysz władzy. Dla gwarantowanego i bezpiecznego przeforsowania takiego modelu umowy społecznej istnieje wyświechtana pseudoradziecka tradycja samokrytyki – „przed nami nikt nic nie robił, a my po raz pierwszy przyszliśmy, żeby „uszczęśliwić” naród”. Bez adwokatury wobec „poprzedników”, lecz dla prawdy, ta przypadłość od 30-letniego okresu konstytucyjnego wciąż nie opuściła politycznych terenów Ukrainy. Choć w rzeczywistości daremnie będą się oni i wszyscy następni starać na tym polu, ponieważ Bóg wszystko widzi, a ludzie od dawna wszystko wiedzą.
Pamiętając o wysokiej misji Słowa w Piśmie Świętym, stosownie jest przypomnieć również inne biblijne przykazania, zwłaszcza to, że „tylko za czyn twój (a nie za piękne słowo) będzie ci zapłata na twojej drodze”. Trudno znaleźć narzędzia dla ukraińskiego parlamentaryzmu, aby on, bawiąc się swoim „ego”, pozbył się własnych, prawie nieuleczalnych wrzodów. Dlatego racjonalniej jest „walczyć” nie tyle o doskonałość, ile o proporcje, tak aby przybyło światła, prawdy i dobra w tym środowisku politycznym, aby wreszcie polityka (globalna i krajowa) choć trochę uchyliła drzwi przed etyką. Bo jak pisał W. Lipiński w znanej pracy „Listy do braci-chlebodawców”, wszelkie twory państwowe, zwłaszcza takie jak imperialne Babilon i Rzym, ginął, rozpadają się, znikają, ponieważ ich kultura gospodarcza (technologiczna) znacznie wyprzedza kulturę moralną. Tej odwiecznej i sprzecznej tendencji niczym nie da się zastąpić, choć o parlamentaryzmie powiedziano, napisano i uzakonniono wiele. W swoim czasie tę najbardziej znaczącą misję polityki i polityków bardzo trafnie określił trzeci prezydent USA T. Jefferson – uczestnik amerykańskiej Rewolucji,
Bezpośrednie i szczere pytanie Wasyla Symonenki: Komu wy służycie, oswojone Antei, oderwane od matki-ziemi? Dziś stałym zadaniem państwa i obywateli, ich wiecznym plebiscytem powinna stać się przynajmniej minimalizacja liczby takich „oderwanych”, którzy nieustannie przenikają do ukraińskiej Rady Najwyższej. Nie można tym razem nie zgodzić się z wypowiedzią jednego z oligarchów (obecnie odbywającego karę), że pewną liczbę takich deputowanych „zebrał przy śmietnikach”. Bo, jak pisał wspomniany już Platon, nie jest nieszczęściem, gdy „zwykły kupiec ze względu na swoje wrodzone zdolności wzniesie się w górę dzięki bogactwu, koneksjom, sile albo czemuś innemu, jednak jeśli spróbuje przejść do stanu Wojowników, nie mając ku temu żadnych podstaw, zamieni narzędzia pracy i tytuł, to taka przestawka jest zgubna dla państwa”. Zatem każdy, zgodnie ze swoimi cnotami i zaletami oraz „pokrewną pracą”, ma dziś wykonywać pracę zgodną z powołaniem, odpowiadającą naturalnym i nabytym zdolnościom człowieka. Zdaję sobie sprawę, że wszystko to zrealizować w dzisiejszej Ukrainie jest znacznie trudniej niż „zdobyć Troję”. Dla tego trzeba wychować przynajmniej dwa pokolenia świadomych narodowo, wykształconych obywateli, dla których Ukraina – nie terytorium, lecz najwyższa wartość. Edukacja musi być w Ukrainie głównym czynnikiem bezpieczeństwa narodowego. „Tworzyć naród” nie można już tak, jak wychowywano nas, ponieważ zmienił się świat, warunki życia, charakter i sens. Jednak istnieje coś wiecznego, co nie poddaje się „wiatrom” zmian. Tym wiecznym i najwyższym jest Ukraina. I wtedy nigdy, nikomu nie uda się ją „przehandlować” (W. Stefanyk), jeśli ukraińskimi amuletami będą ideały Szewczenki i Franki, wyczyny współczesnych Wojowników i Wojowników UPA. To jest aksjologiczna matryca naszego narodowego Bytu, życiowy sens Narodu, który stanął w śmiertelnej walce ze swoim egzystencjalnym wrogiem-Moskalem, wywalczając naturalne prawo do Wolności, Suwerenności, Sprawiedliwości. Na tym tle, w przededniu 30-lecia uchwalenia Konstytucji Ukrainy, wojny i ludzkich tragedii nie wygląda zbyt dobrze nadmierna dyskusja o „twórcach, założycielach, konstytucyjnych ojcach” i innych egocentrykach. Przypomnijmy Szewczenkę, który przestrzega przed zarozumiałością: I wszystko to widział, i wszystko wiem, Nie ma ani piekła, ani Raju. Nie ma też Boga, tylko ja! Bo naprawdę nic nie pojawia się z niczego. Ukraina niesie w sobie głęboką historyczną ciągłość kształtowania własnej państwowości, konstytucyjności, tożsamości, począwszy od doby książęcej i kozackiej, Pyłypa Orlyka, konstytucyjnych zasad UNR. Na tej długiej i wyboistej drodze każdemu pokoleniu przypadło robić coś swego. I tylko Naród oraz jego pamięć narodowa mają prawo i zdolność oceniać i sądzić ciebie „według czynu twego”. Dlatego też oceniać „siebie” dziś warto skromniej (godniej), myśląc o własnej istocie w „liczniku”, a nie w „mianowniku”, który z prawa jest głosem Ludzi, głosem Prawdy.
Heorhij FILIPCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Misja parlamentaryzmu: usuwać najgorsze, pozostawiając najlepsze», s. 1
autor Deklaracji o niepodległości: „Troska o ludzkie życie i szczęście, a nie o ich zniszczenie – pierwsze i jedyne zgodne z prawem zadanie każdej władzy”. Prawdopodobnie to właśnie jest uniwersalnym wskaźnikiem oceny, poza którym poszukiwanie innych wartościowych wymiarów parlamentaryzmu (i innych gałęzi władzy) wydaje się mało wartościowe. Właśnie ta wartość została zapisana w zasadniczym artykule Konstytucji Ukrainy, stwierdzającym, że „Człowiek, jego życie… uznawane są w Ukrainie za najwyższą wartość społeczną”. Takie humanitarne przesłania wobec ukraińskiego człowieka w jego wolnym państwie zapisywano w Konstytucji Pylypa Orlyka i w Uniwersałach Republiki Ukraińskiej, a także w wielu innych aktach prawnych, tworzonych przez bojowników o ukraińską państwowość, kontynuując nieprzerwaną ciągłość triumfu ideałów suwerenności, niepodległości Ukrainy, honoru i godności obywatela. Oczywiste jest, że działalność parlamentarna musi (jest zobowiązana) koncentrować się właśnie na tych dwóch zasadniczych konstytucyjnych wielkościach – Państwo Ukraińskie i Człowiek Ukraiński. Lecz dla takiego wymiaru, przede wszystkim w procesie stanowienia prawa i polityce państwowej, konieczne jest posiadanie nie tylko przyzwoitych rządzących, lecz także świadomych rządzonych, którzy wybierają, powierzając władcom, w szczególności parlamentarzystom, prowadzenie spraw ogólnonarodowych. Jednak władcy zawsze muszą pamiętać, że zgodnie z Konstytucją (art. 5) „jedynym źródłem władzy w Ukrainie jest naród”. Na parlamentaryzmie, który również uczestniczy w kształtowaniu władzy, spoczywa polityczna i etyczna odpowiedzialność za to, że „mamy to, co mamy”. Taki „solidarny” model współudziału narodu i władzy w tworzeniu życia Narodu i Państwa nie jest wytworem nowych epok, gdyż istnieje od czasów kształtowania się demokracji antycznej, której celem było tworzenie „doskonałego państwa”. Zawarto tam to, co dziś szczególnie jest pożądane i wrażliwe dla społeczeństwa. Platon w swoim słynnym dziele „Państwo” pisał, że wówczas politycy i obywatele „urządzali swoje państwo, jak tylko mogli, aby uczynić je najlepszym, dobrze wiedząc, że tylko w doskonałym państwie powinna się spełnić sprawiedliwość”. Politycy i obywatele?! Razem, wspólnie, odpowiedzialnie. Rozsądnie. Bo podobne wzajemne relacje są lekcją antycznego dialogu, którego tak dziś brakuje, gdy zamiast „siły argumentu”, zrodzonego w dialogu, w pełni zapanował „argument siły”, podporządkowując sobie także sprawiedliwość
wieść, i wiecznie „prześladowaną prawdę”. Ale państwo tworzą jednak nie potężni „tego świata”, lecz ludzie. Jakie ono będzie (sprawiedliwe czy wręcz przeciwnie), zależy właśnie od ludzi, którzy „powinni zajmować się tymi zajęciami, które są potrzebne państwu (sprawiedliwemu!), i tym właśnie, w czym przejawiają się ich naturalne zdolności”. Jednak, obserwując „midas-gate” czy wpływy przestępczego moskwofilstwa, na orbitę których weszli poszczególni mężowie stanu i parlamentarzyści, trudno sobie wyobrazić, że nasz parlamentaryzm radzi sobie ze swoim obowiązkiem „urządzania” państwa, w którym triumfuje sprawiedliwość. Bo całkowicie zapomniana, odrzucona na bok jest ta skovorodynowska mądrość „spokrewnionej pracy”, wywodząca się z antyku, gdy wszystko dobre jest na swoim miejscu, gdy ważne jest „robić swoją sprawę i nie wtykać nosa w cudze”, nie znając i nie rozumiejąc jej istoty, i to jest tą zasadą, bez której nie może się utwierdzić państwowa sprawiedliwość. Bo także samo państwo (według Platona) opiera się na trzech cnotach (mądrości, męstwie, roztropności). Ostatnia jest szczególna, ponieważ wymaga zdolności „nastrajania wszystkiego na swój sposób, zmuszając zarówno słabsze, jak i mocniejsze, i średnio napięte struny brzmieć w harmonii między sobą, jeśli chcesz, za pomocą rozumu, lub siły, lub ilości i bogactwa czy wszystkiego innego. Ta zgodność i jest roztropnością, gdy istnieje naturalna współbrzmiącość gorszego i lepszego”. Jednak dziś „lepsze” coraz częściej ustępuje „gorszemu”. To jest tendencja globalna, która nie ominęła również naszego narodowo-państwowego środowiska, stwarzając jedno z najbardziej zgubnych nie tylko dla parlamentaryzmu i władzy, lecz także dla bezpieczeństwa Narodu i Państwa zjawisk społeczno-politycznych – rodzimy oligarchat. Parlament na poziomie wielu kadencji nie zdołał przez 35 lat niepodległej Ukrainy pokonać tego złotworu, którego imię brzmi „ukraiński” oligarchat. Celowo ujęto w „cudzysłów”, ponieważ nie pachniało tam nawet niczym ukraińskim, narodowym, państwowym, gdyż dla całego mnóstwa tych nuworyszów Ukraina utożsamiała się (utożsamia się) wyłącznie z terytorium, na którym kształtowały się (kształtują) nie do końca sprawiedliwe ich majątki. Jednak czy parlament, w którym niezmiernie rzadko rodziła się krytyczna masa ukraińskości, mógł wreszcie pokonać to złośliwe wrzodzie? Chyba nie. Bo prawie żaden parlament (poza pierwszymi, w których przeważała nomenklatura) nie obywał się bez oligarchicznych
„partii”, które tam pewnie „przepchnęły się” pod różnymi nazwami, etykietkami i szyldami. Czasem wydawało się, że nawet „dzieci kucharki” Uljanowa miałyby „godniejszy” wygląd niż wielu nowych twarzy. Charakterystyczną cechą takiej oligarchicznej polityki parlamentaryzmu była jej przenikliwość. Dość często urzędnicy biurowi, działacze publiczni, a nawet „zagraniczni” słudzy z powodzeniem desantowali się do parlamentu dzięki jednej konkurencji – wszechzwycięskiemu „kapitałowi” oligarchów, który służył jako aparat dojenia nie tylko dla frakcji prorządowych, ale i dla rzekomo „opozycyjnych” frakcji i grup. Do dziś za plecami wielu ludowych wybrańców wyziera (według Franki) „gęba…” tego czy innego oligarchy. I ten problem wcale nie jest zakotwiczony w dyskursie o bogatych i biednych. Należy go postrzegać przez pryzmat bezpieczeństwa narodowego Ukrainy, bo to właśnie oligarchiczna polityka bezpośrednio i pośrednio spowodowała tragedię wojny, katastrofę demograficzną i odpływ najcenniejszego narodowego bogactwa – kapitału ludzkiego, zaprzaństwo i kolaboracjonizm, niską jakość życia Ukraińców. Taką klęską dla prawego parlamentaryzmu zawsze była i jest oligarchia. Przed taką „demokracją” przestrzegał swego czasu Platon, przekonując społeczeństwo o „niemożności nasycenia oligarchicznego pędu do bogactwa i pogardy dla wszystkiego innego w imię zysku, co gubi oligarchię”, która z kolei niszczy demokrację i sprawiedliwość. Zazwyczaj ta odnarodowiona klasa nowobogackich nigdy nie troszczyła się o sprawę ukraińską, jakby wszystkimi swoimi działaniami zapraszała Moskala do „oswobożdienija”. Przecież to, co działo się na długo przed wojną na Krymie, na Donbasie, w innych zmoskiewionych obwodach, było wynikiem przestępczego porozumienia przekupnego oligarchatu z tak zwaną parlamentarną „elitą”. Czyż nie grzechem współczesnego ukraińskiego parlamentaryzmu są porozumienia charkowskie, parada „suwerennych języków” w 15 obwodach, antyukraińska ustawa językowa „ka-ka”, oddanie interesów narodowych przez część „świadomych” parlamentarzystów „nowo wybranemu” Janukowyczowi, „handel” ukraińskim Sewastopolem i Krymem na rzecz Moskwy, czy zwrócenie się 148 deputowanych ludowych Ukrainy w czerwcu 2013 roku do Sejmu Polski z żądaniem uznania tragedii wołyńskiej za ludobójstwo Polaków i wezwaniem do „potępienia zbrodniczych działań ukraińskich nacjonalistów”?! Niestety, organ, który sprawuje także kontrolę parlamentarną nad innymi gałęziami władzy, „przemilczał” nawet wtedy, gdy w 370-tysięcznym Sewastopolu na rzecz Łużkowa i Żyrinowskiego otwarto aż 12 filii moskiewsko-petersburskich uniwersytetów, działających w pełni według standardów europejskich. Dlatego bolączką ukraińskiego parlamentaryzmu jest to, że przez dziesiątki lat najwyższa przedstawicielska władza ustawodawcza „od narodu” na poziomie znacznej części ludowych wybrańców tak dotąd nie zdołała warunkowo „odpowiedzieć” na
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ostre i obraźliwe charakterystyki pod adresem ukraińskiego lidera. Te szczegóły stały się znane z nowej książki “Zmiana reżimu” o drugiej prezydenturze Trumpa autorstwa dziennikarzy The New York Times Maggie Haberman i Jonathana Swana. O tym opowiada Oboz.ua, powołując się na The Guardian. Według informacji autorów, Scott Bessent nalegał, aby Donald Trump nie przyjmował Wołodymyra Zełenskiego w Gabinecie Owalnym do momentu podpisania umowy. W książce twierdzi się, że pozwalał on sobie na ostre wypowiedzi pod adresem prezydenta Ukrainy, w szczególności nazywał go “przebiegłym” i używał obraźliwych porównań. “Z tym małym wyrodkiem już się spotkałem… On jest przebiegły. Jest jak dziecko ze specjalnymi potrzebami dla Europejczyków. I zachowuje się jak Jaś Fasola na haju” – miał rzekomo mówić Bessent swoim współpracownikom. “Zgodnie z deklaracją budżetową Rządu na lata 2027–2029, wysokość minimalnej emerytury w 2029 roku wyniesie… 3335 hrywien! Okazuje się, że oto jaki on jest – “koniec epoki biedy” … To po prostu jakaś zielona blacha!” – napisał na swojej stronie na Facebooku Andrij Pawłowśkyj, deputowany ludowy Ukrainy dwóch kadencji. “Kiedy cieszymy się ze zniszczenia mostów w Czongarze, Armiańsku itp. (a na Krym prowadzi dwie dziesiątki mostów), trzeba pamiętać, że wszystkie one miały wylecieć w powietrze w pierwszym dniu rosyjskiego natarcia. Ale ich z jakiegoś powodu nie wysadzono. Mało tego, jeden z mostów zbudowano i oddano do eksploatacji na 2 miesiące przed inwazją. Bajka o tym, że myszy uszkodziły kable, nie przechodzi: przypominamy, mostów jest dwie dziesiątki i żaden nie wybuchł, mało tego, jeden specjalnie zbudowano przed rozpoczęciem. Dajcie nam spróbować zgadnąć, kto to zrobił. Pewnie Poroszenko?” – czytamy na stronie Bracia Kapranow na Facebooku.
Tłumaczenie maszynowe
Dowódca Sił Systemów Bezzałogowych Sił Zbrojnych Ukrainy Robert „Madziar” Browdi oświadczył, że okupowany Krym dla Rosji przekształca się już z militarnego przyczółka w problem. Według niego Siły Obronne pracują nad logistyką, obroną przeciwlotniczą, flotą i zaopatrzeniem zasobowym okupantów. Poinformował o tym w serwisie Telegram. Browdi oświadczył, że Moskwa i „bunkrowy dziad” będą trzymać się Krymu do ostatka, ponieważ półwysep pozostaje dla Rosji jednym z głównych symboli wojny. W USA obserwuje się zmianę nastrojów wobec wojny na Ukrainie. Po rekordowych uderzeniach Sił Obronnych w Moskwę 18 czerwca w Waszyngtonie utrwalają się dwie pozycje, czytamy w materiale The Economist. Pierwsza pozycja polega na tym, że krajowi-agresorowi Rosji nie można ufać. Druga – na tym, że Ukraina jest zwycięzcą w wojnie, a nie pokonanym, mówi się w artykule. Masowe uderzenie ukraińskimi dronami w rafinerię ropy naftowej w Moskwie, w wyniku czego rosyjską stolicę 18 czerwca spowił dym, „nie pozostało niezauważone” w USA. Minister finansów USA Scott Bessent podczas przygotowań do wizyty prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego w Waszyngtonie radził Donaldowi Trumpowi, aby nie dopuszczał go do Białego Domu. Według danych dziennikarzy, używał on Straty 22 czerwca w 88. roku życia zakończył swoją ziemską drogę Petro Wasylowycz Wołwacz, uczony, ogrodnik, historyk, pisarz i patriota. Był wśród autorów naszej gazety, a jego ostatni artykuł ukazał się w „Słowie Proświty” 18 czerwca br. Wyrazy współczucia dla bliskich, dla wszystkich, którzy znali zmarłego. Wieczna pamięć P. W. Wołwaczowi. W Skarbcu Narodowego Muzeum Historii Ukrainy trwa wystawa „Cenny spadek kozackiej Ukrainy”, która poprzez dzieła ukraińskiego złotnictwa barokowego pokazuje inną, mniej znaną stronę heroicznej epoki hetmańszczyzny. Tutaj kunszt, przepych, luksus drogocennych metali i kamieni połączony jest z głębokimi sensami, metaforycznością i poszukiwaniami duchowymi, co było charakterystyczne dla ukraińskiego baroku. Według kuratora wystawy, kandydata nauk historycznych Jurija Polidowycza, zaprezentowano tu artefakty głównie o charakterze sakralnym: wota, dary, ofiary różnych ludzi „Decyzja Prezydenta Polski Karola Nawrockiego o pozbawieniu Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego Orderu Orła Białego jest nieodpowiedzialna, błędna i pokazuje stosunek nie do prezydenta, a do Ukrainy. Będzie ona miała, niestety, wielkie negatywne skutki. Order wręczano jako symbol stosunku do narodu Ukrainy, jego heroicznego oporu i w istocie osłony przed tą samą nawałą sąsiedniej Polski. I wręczył go Andrzej Duda, w tamtym czasie Prezydent Polski. Prędzej czy później ten order zwrócą Wołodymyrowi Zełenskiemu i wszyscy wspomną ten epizod jako „strzał Karola Nawrockiego sobie w stopę”, ale swoją rolę w podgrywaniu trzeciej stronie – naszym moskiewskim wrogom – ona niechybnie odegra, a to oznacza, że zginie więcej Ukraińców i Polaków, których życie można było ocalić” – napisał na swojej stronie na Facebooku dyplomata i działacz społeczny Wałerij Czałyj. W polskim społeczeństwie narasta rozłam z powodu prób polityków rozegrania „karty historycznej” w relacjach z Kijowem. Grupa polskich aktywistów ogłosiła stworzenie niezależnej nagrody obywatelskiej – „Orderu Przyszłości”, który przyznano Prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełenskiemu i całemu narodowi ukraińskiemu. Mowa o tym w otwartym apelu inicjatorów, podaje UNN. Członek rady nadzorczej „Ukrzaliznyci” Serhij Łeszczenko podczas posiedzenia tymczasowej komisji śledczej Rady Najwyższej oświadczył, że otrzymuje w UZ miesięcznie 186 tysięcy hrywien. „186 tysięcy na rękę” – zaznaczył Łeszczenko. Przy tym poskarżył się, że zaczął otrzymywać mniej pieniędzy z powodu zwiększenia podatku wojskowego. „Ona (pensja) stała się jeszcze mniejsza… Suma, która jest wpisana w umowie, nie zmieniła się, zmieniła się suma podatków, która jest pobierana z tych pieniędzy” – oświadczył Łeszczenko. Przez lata pracy Łeszczenki w radzie nadzorczej „Ukrzaliznycia” poniosła stratę w wysokości 18,6 mld hrywien. Sam zaś Serhij Łeszczenko na stanowisku członka rady nadzorczej „Ukrzaliznyci” kosztował państwo sumę ponad 13 mln hrywien. Kierownik Zarządu Zapewnienia Wykonywania Uprawnień Prokuratora Generalnego w postępowaniu karnym Aydyn Chudijew znalazł się w centrum uwagi dziennikarskiego śledztwa. Autorzy materiału twierdzą, że styl życia jego rodziny może nie odpowiadać informacjom podanym w deklaracji urzędnika. O tym media „Meża” oraz „Ukraińska Prawda” opublikowały śledztwo dotyczące majątku i wydatków rodziny prokuratora. Według danych dziennikarzy, żona urzędnika Julija Chudijewa regularnie publikuje w sieciach społecznościowych zdjęcia z samochodem BMW X5 rocznik 2025. Autorzy śledztwa szacują wartość takiego samochodu na ponad 125 tysięcy dolarów i zaznaczają, że pojazd nie figuruje w deklaracji prokuratora. Narodowy Pałac Sztuki „Ukraina” po raz drugi w czasie pełnoskalowej wojny doznał znacznych uszkodzeń w wyniku kolejnego rosyjskiego ostrzału. Mimo poważnych zniszczeń budynku, kierownictwo placówki już buduje plany odbudowy i prosi o pomoc Ukraińców, podaje medium „Naszym Kijów”. „Zadając uderzenie w Ławrę Kijowsko-Peczerską, jedną z największych świętości świata chrześcijańskiego i obiekt światowego dziedzictwa UNESCO, Putin ostatecznie wpisał swoje imię na listę największych barbarzyńców współczesnej historii. Od Batyja do Hitlera, od totalitarnych reżimów XX wieku do organizacji terrorystycznych XXI wieku – wszyscy oni zostawili po sobie ruiny, popiół i przekleństwo pokoleń. Historia nie pamięta żadnego tyrana, który ostatecznie uniknął swojego wyroku. Ale dzisiaj nie wystarczy tylko moralne potępienie. Nadszedł czas decyzji politycznych i wojskowych” – zaznaczył w swoim blogu w sieciach społecznościowych Mykoła Hołomsza, polityk, członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Ukrainie udało się sprowadzić do domu 2274 dzieci, które zostały nielegalnie wywiezione lub przemieszczone przez Federację Rosyjską. Powrót każdego nieletniego wymaga prowadzenia oddzielnych negocjacji i zbierania dokumentów. O tym oświadczył pełnomocnik Rady Najwyższej ds. praw człowieka Dmytro Łubineć w wywiadzie dla Armija.FM. Niedawno informowano, że rosyjskie władze we własnych oficjalnych dokumentach uznały deportację 744 tysięcy ukraińskich dzieci z tymczasowo okupowanych terytoriów. W tej chwili zweryfikowano prawie 19,5 tysiąca dzieci i ustalono ich miejsce pobytu. „Puste klasy – puste wsie” – cytuje gazeta „Silśki wisti” (nr 21, 21.05.) mera Bachmacza Pawła Szymkę. Urzędnik jest przekonany, że szereg współczesnych reform, od oświatowej po rolną, składa się w jeden łańcuch, który prowadzi do wyludnienia przygranicznych wsi. W Narodowym Muzeum Historii Ukrainy (NMIU) trwa wystawa „Droga bohaterów. Pamięci Symona Petlury”, gdzie wśród licznych rarytasów zaprezentowano niezwykle rzadki eksponat – znak orderu „Drugi Zimowy Marsz. Bazar. 1921”. Mowa o tym na stronie muzeum na Facebooku.
Parafia cerkwi św. Mikołaja we wsi Chorosze Ozero w hromadzie terytorialnej Kruty 16 czerwca zdecydowaną większością głosów podjęła decyzję o zmianie jurysdykcji – przeszła z Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego do Prawosławnego Kościoła Ukrainy. Poinformował o tym wydanie Cheline ks. Serhij Czutczenko. „Szczerze gratulujemy wspólnocie religijnej cerkwi św. Mikołaja we wsi Chorosze Ozero wolnego i świadomego wyrażenia woli w sprawie dołączenia do Prawosławnego Kościoła Ukrainy. To ważne wydarzenie w życiu duchowym wspólnoty, które świadczy o dążeniu do jedności ukraińskiego prawosławia, wierności ojczystej ziemi, jej tradycjom duchowym oraz przyszłości niezależnego Kościoła Ukraińskiego” – napisał ks. Serhij. Miejscowy proboszcz wspólnoty UKP PM odmówił poparcia wyboru swoich wiernych. Przygotował Ihor ZOC Zdjęcia ASPI oraz ze źródeł otwartych takimi jak srebrny puchar pułkownika czernihowskiego Wasyla Dunina-Borkowskiego, czajnik Stepana Tomary oraz gdańskie puchary ślubne od Kostiantyna Mokijewskiego z przedstawieniem alegorii Wiary, Nadziei i Miłości. Twórcy wystawy postawili sobie za cel poprzez wykwintne dzieła ukraińskich złotników oraz historie mecenasów, którzy finansowali powstanie tych arcydzieł, odkryć fenomen ukraińskiego baroku, który jest nieodłączną częścią naszej kultury narodowej i tożsamości. To dziedzictwo kulturowe, które pozostawili nam, swoim potomkom. Heorhij LUKJANCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
czasów Kozackiej Ukrainy, z których każdy kryje za sobą ciekawą historię. Poszczególne działy ekspozycji kolejno opowiadają o różnych warstwach ówczesnego społeczeństwa: od hetmanów i starszyzny generalnej po zwykłych kozaków i mieszczan, a także o klasztorach jako ośrodkach edukacji i sztuki. Wśród kluczowych eksponatów wystawy można zobaczyć uderzające artefakty związane z najwybitniejszymi postaciami historycznymi Ukrainy. W szczególności są to szaty do ikony Bogurodzicy, ufundowane za pieniądze hetmana Iwana Mazepy, na których po anatemie rosyjskiego Kościoła próbowano wymazać hetmański herb. Zwiedzający mogą również obejrzeć wykwintne okładki Ewangelii od generalnego obozowego Iwana Łomykowskiego oraz myrhorodzkiego pułkownika Danyła Apostoła. Na wystawie można też podziwiać misternie wykonane przedmioty o przeznaczeniu świeckim
Tłumaczenie maszynowe
Zinaida WOROBEJ, pracownica Muzeum Historii Łuckiego Bractwa
Do literatury ukraińskiej wołynianin, zawodowy dziennikarz, deputowany Ukrainy pierwszej kadencji Andrij Bondarczuk wszedł ze względu na wiek zbyt późno – w 2008 roku. Lecz w tym czasie napisał ponad dziesięć książek, które od razu się rozeszły. Dwie z nich znajdują się w Bibliotece Kongresu USA, a „Ukłon aniołowi” – dwie powieści o losie dwojga nastolatków w czasach Hołodomorów 1932–1933 i 1946–1947, która ukazała się dwukrotnie – w zeszłym roku wyszła we Włoszech po włosku. Kilka książek historycznych przywrócił do drugiego życia. Teraz zaś książką o intrygującym i głębokim tytule „Pępowina przodków” rozpoczął swój poważny jubileuszowy rok. Po solidnym, 940-stronicowym wydaniu o historii rodzinnej wsi „Serechowicze: z historycznej pamięci” to jego kolejna książka. Autor określił jej gatunek dość nietypowo – jako poszarpaną powieść. Rzeczywiście, powieść jest niestandardowa, wielopłaszczyznowa: treść, gatunek, forma narracji, wydarzenia czasowe są wielowektorowe, skupione w tytule utworu. Pępowina przodków – to ich duch, dziedziczenie przez kolejne pokolenia, wierność ziemi ojczystej. Bohaterowie o różnych charakterach i światopoglądach. Naturalna dociekliwość w poznawaniu przeszłości, mimo okoliczności, pomogła prostemu wiejskiemu człowiekowi gruntownie przemyśleć swoje życie, historię Ukrainy, stać się jej patriotą, a pasja do krajoznawstwa – uczynić środkiem do przejrzenia oczu rodakom. W nieco nietypowej formie podjęto próby zrozumienia relacji człowieka i natury, realiów życia i postulatów wiary. Autor szczególnie podkreśla, że ignorowanie praw natury, jej bezmyślne grabienie, pogarda dla niej, zastępowanie wartości moralnych i duchowych materialnymi, żądzą wszechogarniającej ziemskiej władzy, zysku – to droga do apokalipsy. Andrij Bondarczuk jako jeden z twórców państwa, członek Komisji Konstytucyjnej w pierwszej kadencji parlamentu, nie omija ostrych problemów dnia dzisiejszego. W tym również zaniedbań w tekście Ustawy Zasadniczej, które negatywnie odbiły się na obecnej sytuacji w państwie. „Do autorów naszej Konstytucji, deputowanych, którzy ją uchwalali, mam jako obywatel pytanie: dlaczego o obowiązku obrony Ojczyzny powiedziano tak mdło, nieśmiało, niejasno, że może to nawet wywołać podstępną dwuznaczną interpretację – to po prostu obowiązek obywatela. Chcę – wypełniam, nie chcę – nie wypełniam. Obowiązków człowiek ma wiele. Jednak dalekie nie wszyscy je wypełniają. W tym artykule Konstytucji jakoś zniknęła bardzo ważna definicja obowiązku – „zaszczytny”. Jeszcze lepiej – „święty”. W Ustawie o Tymczasowym Ustroju Hetmanatu P. Skoropadskiego w 1918 roku zapisano: „Obrona Ojczyzny jest świętym obowiązkiem każdego kozaka i obywatela Państwa Ukraińskiego”. Czy czujecie różnicę? W projekcie Zasadniczej Ustawy Państwowej UNR czasów S. Petlury zaznaczono, że jest to obowiązek wszystkich obywateli. Dlatego do artykułu o obronie należy też dodać, że jest to święty obowiązek każdego obywatela, gdziekolwiek pracuje, jakiekolwiek zajmuje stanowisko, jakiekolwiek ma majątki, jakiejkolwiek politycznej, religijnej orientacji by nie był. Bo przed Ustawą Zasadniczą, jak ona głosi, wszyscy są równi. Oczywiście chodzi o pomoc, wsparcie. Pracę obywatela w instytucji państwowej należy oceniać z pozycji obowiązków obrońcy Ojczyzny”. Oto zaś stanowisko autora w sprawie korupcji, której środowiskiem są przede wszystkim instytucje państwowe. Dlatego w Ustawie Zasadniczej należałoby przewidzieć: czyny korupcyjne, inne przestępstwa popełnione przez urzędników państwowych, niezależnie od ich rangi stanowiskowej, są okolicznościami obciążającymi przy określaniu miary kary. Te zaniedbania należy uwzględnić, gdy będzie można wprowadzać poprawki do tekstu Konstytucji. Wreszcie, trwająca wojna ludobójcza, decydująca bitwa o państwo i naród, bohaterstwo Sił Zbrojnych Ukrainy i narodu, realia wojskowej Ukrainy i wsi odległej od frontu, okrucieństwo i niesłychana podłość agresora, stanowisko naszych partnerów, przyczyny utraty szybkiego zwycięstwa nad najeźdźcą. Jest kardynalnie odmienne od przyjętego spojrzenie na zło powszechne, jego niebezpieczeństwo. Na 620 stronach dzieła dokumentalistyka przeplata się z słowem artystycznym i obrazami, publicystyka – ze złożonymi tragicznymi losami ludzi i epizodami, które wywołują uśmiech. Tu są autorskie swobody i niepokojąca współczesność. Ale najważniejsza jest historia Ukrainy, portret polityczny jej wroga, korzenie zła. Autor zaznacza, że ten, kto nie zna historii, jest bezbronny, a nasz wróg, który równocześnie z gorącą prowadzi rozległą i subtelną, podłą wojnę cybernetyczną, wykluczając z obrońców ziemi ojczystej wielu naszych obywateli, nawet w naszym głębokim tyle, czyni z nich uchylających się, zdrajców, morderców, terrorystów, złodziei. Dlatego autor postawił sobie za cel – przedstawić prawdę historii, jej składniki nie akademickim, lecz prostym, zrozumiałym językiem. Zatem jest to ukraińska narodowa czytanka dla tych, którzy o trudnych sprawach mają mówić prosto. Nie bez powodu także w dedykacjach dla tych, którzy kupili książkę, autor wyraża życzenie: „Znajmy swoją historię”. Dwa fragmenty z książki uzupełnią wyobrażenie o stylu autora. Oto odległa, dwuwiekowa retrospekcja, w przeszłość wielkiej wsi Rude w zapadłym zakątku Wołyńskiego Polesia. Tu wszystkie rodziny są wielodzietne, mieszkańcy noszą jednorodzinne nazwiska – Rudy, Rudiuk. Ale jest, ku zdumieniu, osobny kącik, gdzie wszyscy nazywają się Francuz. Wciąż żyje jeden z jego założycieli, bardzo w podeszłym wieku, Charyton. „Dziękuje Charyton synowi za gościnę, powłóczy nogami do drugiego na zakącie, który nazwano Francuskim. Bo prawie wszyscy tu mają jego nazwisko, rodowy, można powiedzieć, zakątek. Wszystko tu jest mu dobrze znane, jak własne podwórko. I choć, chociażby na skrawek ziemi, prawa już nie ma, synom rozdał, to i tak jakaś żyłka dumy w nim zaczyna grać: jego krew w tylu dzieciach, wnukach! I rzeczywiście Francuzi wplietli w historię wsi swoją gałąź, na ich podwórkach więcej porządku. Rude od wieków obfituje chyba tylko w nędzę, błota i dzieci. No, jeszcze w rudą glinę. Ciężko stąd wybić się na ludzi. Książka, mówią, wyprowadza. A po co tych dzieci uczyć? Jako chłopiec Charyton też chciał chodzić do szkoły, ale na chceniu wszystko się skończyło. Nauczył się tylko zamiast krzyżyka przy swoim nazwisku stawiać „Chr” i zaczepiać mały haczyk. To znaczyło Chrancuz. Bo chociaż prawdziwe nazwisko zaczynało się od litery F, to mimo wszystkich starań nie mógł tej figurowej litery wykreślić swoimi spękanymi od wiecznej pracy palcami. Trzy poty spływają na czoło, a ona się nie poddaje. A czy to nie wszystko jedno, czy jesteś Chrancuz, czy Francuz? We wsi prawie wszyscy wymawiają pierwszą. Od tych dzieci, jak od nędzy – dokąd się podzieje? W Rudym wszyscy mają po wiele, co najmniej rodziny czteroi pięcioosobowe. Ci, którzy przeżyli, bo chyba połowa odchodzi jako małe. No, tak, Bóg dał, Bóg wziął. Więc rodzice zbytnio nie cierpią – bo gdyby wszystkie dorosły, to i włosy na głowie by sobie wyrwali. Za to ci, którzy zostali, krzywi duszą i ciałem rzadko bywają. Tak jest zaprowadzone w naturze. Gdzie gęsto rośnie sosnowy młodnik, brzezina, dąb, drzewa są proste, dążą wysoko w górę. A samotne – to przeważnie krzywe, niskie, o krzywych konarach. Na swoje dzieci nie narzeka. Żyją nie tłumnie, ale porządne wyrosły. Jednego Dawida jeszcze nie rozgryzł: co z niego będzie. Nie taki jak wszyscy. Dziećmi obrastać nie chce. Nie poszły mu za przykładem rodziny, w których po osiem, piętnaścioro dzieci. U niego inna miara radości. Może i tak. Bo cóż wiedział w tej głuszy poleszuk? Wieczna wołowa praca, nędza, brud. Jest cerkiew czy kościół. Przeżyć nie ma za co. Zostaje noc długa i ciemna. Z nieba leje. „Deszcz idzie – będą grzyby, ściskaj babę – będą dzieci”, żartują chłopi i robią to, jak i codzienną pracę. Jedna izba, dzieci słyszą. No i co? Czyż są głupie, nie widzą, od czego krowa cieli się, klacz – źrebi, świnia – prosięta? Miejska bajka o bocianie, kominie i niemowlęciu rozbawi ich tylko. Jednak rozpusta we wsi to hańba taka sama jak złodziejstwo. We wsi Rude i ludzie są rudzi z urody. Już i przyśpiewkę wymyślili kpiarze: „Dziad rudy, baba ruda, syn rudy, żona ruda, dziesięcioro dzieci – wszyscy rudzi, każdy rudy rudą wziął, bo rudą upodobał”. Nawet myszy w rudej maści. I ludzie o nazwisku Rudzi czy Rudiukowie. Tu tak ciasno od tych nazwisk, że są po dwa, trzech sobowtórów, u których wszystko jednakowe: imiona, imiona ojców. Chyba bierz i numeruj, jak królów. Pewnego razu nawet starosta Kalenik, syn Sebastiana, grzebiąc w jakiejś skardze, zaklął: „A skądże was tyle takich samych się nasiało? Jakby z całego świata”. Wiadomo skąd, sam też z Rudych. Dlatego każdy ma swoją uliczną przezwę: Arszyn, Śmietana, Wąż, Lisy, Dzwoniarz… Ochrzci kto ze spostrzegawczych wieśniaków – i przylgnie do ciebie na całe życie i po nim. Te imiona znaczyły więcej niż metrykalne, bo się nie powtarzały. Nawet sędziowie, dla których rozpatrywanie spraw z tej wsi było nazbyt kłopotliwe i długie, musieli posługiwać się metrykami ulicznymi, choć nie były papierowe, bez pieczęci i adnotacji o zbiórkach pieniężnych. Chętnych do naruszenia tej rodowej monopolii nie znajdowało się, żaden z mężczyzn sąsiednich wsi się nie podejmował. Zamożne i piękne dziewczyny bywało, że porywano, ale żeby ktoś przystał na przyjęcie do rodziny, to nie. Bo co lepszego znajdzie w tej bezdrożnej głuszy. A przodek Charytona, bardzo bliski, z jakiej to dali się przybłąkał! Przywiał go wiatr historii. Jak wojna z Francuzami była”.
Oto inna opowieść. We wsi Makarowe niezwykła nowina: jedyny syn ojca Borysa, Lubomyr, po ukończeniu seminarium duchownego, by spokojnie pomagać Ukrainie w walce z wrogiem, został wolontariuszem. Gdy ratował ludzi po wysadzeniu Kachowskiej Elektrowni Wodnej, zginął od ataku drona. Lecz matka i dziecko, których ratował, dzięki niemu pozostali żywi. Przyjęli ich do siebie ojciec Borys z matuszką. Pogrzeby Lubomyra we wsi były licznie uczęszczane. „Miesiąc ojciec Borys nie odprawiał nabożeństw. Ale przed niedzielą powiedziano, że już będzie. Przyszło wielu ludzi. Poszedłem i ja (w książce to Roman Michajłowicz. – Aut.). Zmarniał nasz ojciec. Chociaż nabożeństwo odprawił dobrze, to w głosie wyczuwało się inny ton. Wszyscy rozumieli – nieszczęście nie dodaje otuchy. Dalej to, co się stało, było wstrząsem dla parafian. Powiedział, że kończy kapłański stan i zwraca się do nas z pożegnalnym kazaniem. Sala świątynna zamarła. „Radośnie mi było z wami służyć Bogu. Jak cała Ukraina, makarowianie żyli w zgodzie, pokoju i spokoju, planowali przyszłość. Uczyłem was przeżywać w miłości do bliźniego, nawet do wroga. Lecz do nas przyszło zło, którego darowanymi przez Boga wartościami duchowymi pokonać nie można. Pan karał swoich wrogów, uwalniał świat od zła, tym czynił dobro. W duszach naszych za straszne zbrodnie wroga wrze nienawiść. Trzeba ją przelać w dobre sprawy”.
A dobre uczynki to niszczenie zła. Najlepsi synowie Ukrainy nie żałują dla tego nawet życia. To wojownicy Boga. Jego rękami, rozumem, mężnością, bronią, On powstrzymuje zło. Ale wróg jest silny, okrutny, podły. Wiele przeszedłem po śmierci syna. Jako ojciec, jako kapłan, jako obywatel. I postanowiłem: nadeszła dla mnie pora, by czasowo odłożyć krzyż i wziąć do rąk broń. Bo to zło krzyża się nie boi. On nie zestrzeli wrogiego samolotu, nie zniszczy czołgu, nie zatrzyma kolumny, która sunie na Ukrainę. Boga zło nie zabije, a Ukrainę może. Ja też pragnę ją obronić. Miałem długą i niełatwą rozmowę z władyką. Nie możemy brać do rąk broni, tym bardziej jej używać. Za to on czasowo odsuwa mnie od pracy pasterskiej. Do niej przystąpię po zwycięstwie. Dlatego składam pektorał, oddaję go staroście. Drodzy moi! Dziś nie jest Niedziela Przebaczenia, ale proszę was, abyście mi wybaczyli, jeśli kogoś zawiniłem. Przyłączam się do braterstwa ziemskich wojowników Boga. Więc pobłogosławcie mnie, moi bracia i siostry we Chrystusie, na świętą sprawę, jak ja przez siedem lat błogosławiłem was”. Cisza, cisza dzwoni w świątyni. Święte oblicza z obrazów, ikon, tak samo jak ludzkie oczy, twarze, niewzruszone, milczące, surowe, nie aprobują i nie potępiają czynu. Zapewne bardzo mało czasu, by go ocenić. Bezdźwięczność rani serca i dusze wiernych: zbyt ciężkie i złożone, by mówić – prosi powiedzieć ich duchowy przewodnik. Coś niewiarygodnego. Dotąd był ich doradcą, sędzią, a teraz… Cisza. Nikt nie odważa się jej zakłócić. Ludzkie oniemienie najbardziej boleśnie rani pasterską duszę. – Ludzie… cóż wy… – cicho odważa się starosta, czy to pyta, czy potępia. Milczenie. I tu prawie wszyscy ludzie – ktoś na dwa, ktoś na jedno kolano upada, albo w geście czci chyli głowy z dłonią przyłożoną do serca. – Dziękuję, drodzy – ociera łzę ojciec Borys. Parafianie cicho opuszczają świątynię, w milczeniu idą do domu. My też szliśmy w milczeniu. Bez słów położyliśmy się spać”. Wydanie z przeznaczenia nieco niezwykłe: to dar autora dla bibliotek Wołynia, innych obwodów oraz Sił Zbrojnych Ukrainy. W Łucku już odbyły się piękne, treściwe prezentacje – w Obwodowej Naukowej Bibliotece im. Oleny Pcziłki oraz w Obwodowej Bibliotece dla Młodzieży. Dzięki nim i zamówieniom czytelników zebrano 42 tysiące hrywien, które przekazano jednostkom Sił Zbrojnych Ukrainy walczącym na froncie. Wraz z kosztami autorskimi druku to 200 tysięcy hrywien emerytalnego daru pisarza. Zbiórka trwa. „Wydaje mi się – wyznał autor na prezentacji – że najlepszą i najbardziej obiektywną recenzję napisała zwykła wiejska kobieta Walentyna Sinkiewicz z wsi Chorochorin w gminie łuckiej, która jako jedna z pierwszych kupiła i przeczytała książkę. Zadzwoniła do mnie i mówi: „Takich książek jeszcze nie czytałam. Trzeba, żeby przeczytało ją jak najwięcej ludzi”. Więc autor do kontaktu podaje swój numer: ([kontakt ukryty]. Przeczytajcie, nie pożałujecie. I wspomóżcie Siły Zbrojne”.
Tłumaczenie maszynowe
Serhij ŁASZCZENKO
Przypominam sobie, jak na początku lat 70. mój brat, wtedy jeszcze uczeń starszych klas, jeździł na Zakarpacie. Przywiózł masę wrażeń, przeważnie dobrych. Wszak piękna przyroda, swoista architektura, życzliwi ludzie, którzy rozmawiali nieco specyficznym językiem ukraińskim – wszystko to nie mogło nie spodobać się nastolatkowi z Naddnieprza. Zresztą Leonid i jechał tam, oczekując czegoś bardzo wyrazistego. Przedtem zdążył obejrzeć film „Cienie zapomnianych przodków”, dlatego myślał, że przynajmniej część ludzi wciąż chodzi w strojach narodowych. I rozmawiają tam, jak Huculi z filmu Paradżanowa. Jednak dziecięce przypuszczenia nie we wszystkim się potwierdziły. A jeśli chodzi o język, to początkowo było nawet pewne rozczarowanie. Bo przedtem brat odwiedził Czerniowce i Lwów. W Czerniowcach języka ukraińskiego na ulicach nie było więcej niż 30 procent, a we Lwowie stosunek językowy wynosił 50 na 50. I tylko w Użhorodzie sytuacja była bardziej optymistyczna. Po ukraińsku, jego zdaniem, rozmawiało nie mniej niż 90 procent mieszczan. Zakarpacie trzymało fason!
*** Mój obecny pobyt na Zakarpaciu, ponad pół wieku po wizycie brata, również stał się symboliczny. Pierwszym miastem, gdzie była możliwość spokojnie pochodzić po ulicach i posłuchać języka, było Mukaczewo. A jeszcze i szyldy przeczytać. Trochę się zdziwiłem, gdy zobaczyłem: „Chyżyna u dida Szczukaria”. Pamiętacie, był taki bohater w radzieckiej powieści Szołochowa „Podniesiona ugór”? Więc co to – nostalgia za przeszłością? Trudno byłoby wyobrazić sobie taki napis gdzieś w Łucku, Tarnopolu, Lwowie czy nawet w tym samym zakarpackim Rachowie. Ale Mukaczewo i w latach radzieckich było trochę zrusyfikowane. Dlatego napisy „Karnizy-Karnizy”, „U Kristiny”, „Simejna kopiłka”, „Usi siuda”, „Diadia Wasia” – teraz prawie nie dziwią. Cóż, taka specyfika regionu. Pewna dystansowanie od Galicji jednak istnieje. We wszystkim innym pytań nie było – ludzie dobrzy, przyjaźni, chętnie odpowiadają po ukraińsku. Niektórzy prawie literackim, chociaż wielu ludzi używa takich słów jak „nycz” (nic), „wszytki” (wszyscy), „ajno” (tak), „popozyraj” (popatrz), „dobri” (dobrze). Zakarpacki koloryt jest nieodmiennie obecny, gdy miejscowi rozmawiają między sobą. Ale przyjezdnemu problemów językowych nie stwarzają, wszystko opowiedzą i pokażą. Zaznaczę, że niektórzy uważają miejscową gwarę za osobny „rusiński” język, przypominając, że jest ona już skodyfikowana i uznana przez kilka sąsiednich krajów. I mnie się wydawało, że zakarpacki koloryt teraz odczuwa się silniej, niż to było 10 lat temu. W 2016 roku spędziłem tu kilka godzin razem z donieckimi dziećmi. Wtedy nas ciepło przyjmowano, bo jechały przeważnie dzieci z patriotycznych rodzin. A teraz jadą wszelacy, ratując się przed wojną. Wielki napływ uchodźców ze wschodu Ukrainy zmusza miejscową ludność do mobilizacji, broniąc swojego. Czy brzmi tutaj rosyjski? Tak. Czasami cichy, spokojny, czasami głośny, prawie pański, ale nie powiedziałbym, że jest go w Mukaczewie aż tak dużo. To w mediach społecznościowych niektórzy z Zakarpatczyków skarżą się, że rosyjski naciera. Ale, jak dla mnie, to nie ma go w mieście więcej niż 20 procent. Może to subiektywna opinia? Chce się wierzyć, że organy państwowe kiedyś opublikują dokładne statystyki. Ciekawe, jaki będzie wpływ na Zakarpacie dużej liczby osób wewnętrznie przesiedlonych?
Realia i mity Zaciętej chęci przyjezdnych do dominowania na Zakarpaciu nie zauważyłem. Jadą tutaj, uciekając od wojny, i nie ma komu zajmować się samoorganizacją prorosyjskich struktur. Wręcz przeciwnie: doniecczanie, charkowianie, kijowianie, odesici po trochu przystosowują się, w szczególności masowo przypominają sobie język ukraiński, którego kiedyś uczyli się w szkole. W mediach społecznościowych nie brakuje niepokojących wiadomości, jakoby wkrótce bogacze z Donbasu i innych obwodów wschodu tutaj wszystko wykupią. I przestępczość wzrośnie. Może jakieś precedensy już były, ale zauważyłem tendencję do wyolbrzymiania zagrożeń. Na przykład niektórzy twierdzą, że populacja niewielkiego miasteczka Pereczyn (kiedyś mieszkało tu około 7 tys. osób) wkrótce wzrośnie kilkukrotnie kosztem przesiedleńców. Jednak informacja z internetu nie jest aż tak niepokojąca: „W Pereczynie otwarto kompleks mieszkaniowy dla relokowanych pracowników – osób wewnętrznie przesiedlonych z Kramatorska. Przesiedleńcom oferują 13 nowych budynków, ulgowe taryfy, szkołę i przedszkole. Kwartał mieszkaniowy faktycznie podwoi populację miasta. Rozpoczęto również budowę dużej nowoczesnej placówki edukacyjnej o powierzchni ponad 20 tysięcy metrów kwadratowych”. Oto widzicie, populacja „podwoi się”, a nie wzrośnie kilkukrotnie. Aby pisać o plusach i minusach integracji donieckich w życie zakarpackiego regionu na podstawie materiału z Pereczyna, trzeba tam, co najmniej, osobiście pobyć. Zamierzam to zrobić jesienią.
Tożsamość pod kątem widzenia byłej wolontariuszki z Donbasu Póki co miałem szczęście, bo rozmawiałem przeważnie z proukraińskimi doniecczanami, których z rodzinnych stron wygnała wojna. Powiedzmy, Nadija Owczarenko z Łymanu jeszcze w 2014 roku wolontariuszowała na
obwodzie donieckim, pomagała naszym wojskowym. Przy czym ryzykując własnym zdrowiem, a nawet życiem. Przecież fanatyków „niezależnej Donieckiej Republiki” było wtedy co niemiara! Jej syn już wtedy wstąpił do Sił Zbrojnych Ukrainy, zdecydowanie dokonując wyboru na korzyść Ukrainy. Nie siedział bezczynnie także w 2022 roku, a później był uczestnikiem „kurskiej” operacji specjalnej. Dlatego opinia pani Nadziei jest teraz szczególnie cenna, gdy mowa o obiektywnej ocenie sytuacji na Zakarpaciu. Jest przyjezdna, a jednocześnie swoja, ukrainocentryczna. Kiedy poruszyłem temat separatyzmu rusińskiego, Nadzieja Wiktoriwna odpowiedziała, że przyjechała na Zakarpacie w 2015 roku niemal jednocześnie z Hennadijem Moskalem. Objął on wtedy stanowisko przewodniczącego Zakarpackiej Obwodowej Administracji Państwowej. Dlatego nie mogła go nie poznać. Razem integrowali się z życiem kulturalnym regionu: on, Bukowińczyk, i ona – Donieczanka. Oboje to ludzie patriotyczni, więc zrozumienie Zakarpacia nie było dla nich trudne. Bukowina została przyłączona do Ukraińskiej SRR w 1940 roku, nieco wcześniej niż Zakarpacie. Przeżyła te same problemy: kolektywizację, wysiedlenia, rozwój szkolnictwa. Dlatego Hennadij Hennadijowycz dobrze rozumiał specyfikę tego regionu, w tym kwestie tożsamości. A Nadzieja Owczarenko o swojej Doniecczyźnie powiedziała tak: „Obwód doniecki, podobnie jak Zakarpacie, nigdy nie był jednorodny. Jednorodność mu przypisują. W rzeczywistości są rejony z dużą liczbą etnicznych Rosjan, którzy w większości pracowali w kopalniach. Jest niemało greckich miejscowości. Przy czym Grecy w momencie przesiedlenia z Krymu rozmawiali w dwóch językach: urumskim i rumejskim. Ale później większa część z nich zrusyfikowała się, a część, która mieszkała w ukraińskich wsiach, dobrze przyswoiła ukraiński. Północ obwodu donieckiego to w ogóle Słobożanszczyzna. Język ukraiński dobrze się tu zachował po wsiach. Dlatego, mieszkając na Zakarpaciu, rozumiałam, że gdzieś przeważają Ukraińcy, gdzieś Węgrzy, gdzieś Rumuni. Wszędzie odnosiłam się z szacunkiem do lokalnych tradycji, tak jak zresztą Hennadij Moskal. Separatyzmu nie pochwalał, ale często przychodził na wydarzenia kulturalne Rusinów. Potrafił i jakieś przemówienie wygłosić, i założyć zakarpacką wyszywankę. Miejscowym się to podobało, szanowali go. Mój kierowca również rozmawiał ze mną w dialekcie zakarpackim. I rozumiałam go bez większych problemów. A czasami sama przechodziłam na jego gwarę, co koledze bardzo się podobało. Czyli jakichś szczególnych problemów z komunikacją nie mieliśmy. Zakarpatczycy nieźle władają ukraińskim językiem literackim, w urzędach państwowych właśnie w nim rozmawiają. Chyba że w rejonie berehowskim są Węgrzy, którzy mogą nie zrozumieć ukraińskiego. Myślę, że z czasem i tam wszyscy będą dobrze znali język państwowy”. Opinia niedawnych przesiedleńców Tutaj najpierw trzeba powiedzieć kilka ciepłych słów o mariupolce Oksanie Stominie. Bo są ludzie, bez których trudno się obejść. Gdyby mnie zapytano: kto jest „najfajniejszą” Ukrainką naszych czasów, bez wahania odpowiedziałbym, że Oksana. Ta kobieta potrafi dostrzegać i gromadzić wokół siebie ciekawych i pozytywnych ludzi. Czyli najlepszych. To rzadka cecha i nie każdy ją posiada. Oksana od razu odpowiedziała na moją prośbę i podpowiedziała namiary na rodaków, którzy od 2022 roku mieszkają na Zakarpaciu. Eduard Zarubin z żoną oraz Pawło Żukow z rodzicami, żoną i córkami. Wszyscy to mariupolczycy, tak jak Oksana. Wszyscy przeżyli piekło wojny. Każdy z nich ma swoją wizję sytuacji, swoje plany na przyszłość. Ale i szkoła „Proświty” jest wyczuwalna. Nie, oficjalnie do organizacji nie należeli, ale kontaktowali się z takimi ludźmi jak Oksana i lider mariupolskiej „Proświty” Anatolij Moroz. Od pierwszych minut rozmowy z byłymi mieszkańcami wybrzeża Morza Azowskiego zniknęły moje wątpliwości, że mogą być w czymś gorsi od Zakarpatczyków. Tym bardziej, że rodzice Lili Zarubinej pochodzą z obwodu tarnopolskiego. Jej syn Wiktor, jak przystało na patriotę, obecnie przebywa w Siłach Zbrojnych Ukrainy. Czym mogą różnić się od Użhorodczyków? Zarubinowie są medykami i pracują (takie odniosłem wrażenie) praktycznie bez dni wolnych. Ich potrzebność dla Zakarpatczyków nie budzi wątpliwości. Językiem ukraińskim władają dobrze, historią regionu się interesują. Razem z Eduardem odwiedziliśmy nawet karczmę o czysto zakarpackiej nazwie „Deca u notaria”. W języku literackim miałoby to oznaczać „Sto gramów u notariusza”. Właściciel lokalu, Pawło Czuczka, jest naukowcem, znaną na Zakarpaciu osobą, którą szanują rodacy i kochają dziennikarze. Jest synem znanego językoznawcy, doktora nauk filologicznych Pawła Czuczki (1928–2016). Porozmawialiśmy przez godzinkę na różne tematy, w tym polityczne. Pawło Pawłowycz podarował każdemu z nas swoją książkę „Posłanie Pawła do Sribnozemlan. 1973–2023”. A więc uznał nas za swoich! Za tych, dla których Zakarpacie nie jest obce. Wyjaśnię, że „Srebrna Ziemia” to jedna z poetyckich nazw Zakarpacia. A rok 1973 to pierwszy rok, w którym syn profesora spróbował swoich sił na niwie translatorskiej. Zakarpatczycy nie chcą „tykać” bliskich, wewnętrzna kultura na to nie pozwala. Tę kulturę od razu wyczuwają przesiedleńcy z Donbasu. Przynajmniej ci najbardziej inteligentni. W rodzinie Żukowów córki już uczą się podstaw dialektu zakarpackiego. Starszy sąsiad-Węgier zgodził się pomóc dziewczynkom zintegrować się ze społeczeństwem. Może z czasem wezmą się i za węgierski? W Użhorodzie tego języka nie ma zbyt wiele, ale w Berehowie rozmawia nim większość mieszkańców. W Berehowie przez pewien czas mieszkał kierownik mariupolskiej „Proświty” Anatolij Moroz. Jego rodzina mieszka tam do dziś. Więc prędzej czy później węgierskiego trzeba będzie się nauczyć. Swoją drogą, mama Pawła Żukowa swego czasu nauczyła się języka uzbeckiego, ponieważ jej rodzice w latach II wojny światowej byli tam na ewakuacji. Dlatego kiedy rodzina, wyjechawszy z Mariupola, przez pewien czas mieszkała w Symferopolu, córeczkę Marijkę postanowili posłać do szkoły krymskotatarskiej. Tak podpowiedzieli krewni, mówiąc, że Tatarzy krymscy są o wiele bardziej tolerancyjni niż kontyngent rosyjskich szkół. Do duszy mariupolczykom nie będą zaglądać, sprawdzać lojalności wobec Putina i Rosji nie będą, wręcz przeciwnie, będą współczuć. Bo doskonale wiedzą, czym jest deportacja i utrata małej Ojczyzny. Marijka do dziś przechowuje zeszyt z lekcjami języka krymskotatarskiego jako pamiątkę o stosunkowo jasnym okresie w życiu. Lepiej uczyć się nieznanego języka tureckiego (babcia przecież nauczyła się uzbeckiego!), za to być w otoczeniu bliskich ludzi. Czy taka tolerancja wobec języków jest zła dla Zakarpacia? Nie, zdecydowanie dobra. I otrzymane szczepienie przeciwko separatyzmowi – również dobre.
Najlepiej jednoczy ukrainocentryczna postawa. Niedawno po raz pierwszy usłyszałem nową, stworzoną przez patriotycznych odesytów piosenkę. Tam niezmienne odeskie poczucie humoru łączy się z jasną proukraińską postawą. Słowa i zwroty z odeskiego leksykonu bardzo dobrze układają się do muzyki. Dlaczego wspominam o Odessie, kiedy piszę o Zakarpaciu? A dlatego, że podczas wojny naprawdę wiele nas łączy. Czyż odpór orbanowskim węgierskim rewizjonistom nie jest aktualny? Posłuchajcie zakarpackiego humoru z wyżej wspomnianej książki Pawła Czuczki: „My już UngwAr (Użhorod) zbudowali w ten daleki ciemny czas, kiedy jeszcze Arpad z Attylą pod Uralem kozy pasł!”. Wspólne spotkania odesytów, donieczan, zakarpatczyków mogłyby stać się bardzo efektywne. Można będzie je przeprowadzać w tej samej nowo wybudowanej szkole w Pereczynie, gdzie uczyć się będą dzieci z Kramatorska. Główny krajoznawca Doniecczyzny Wałerij Romańko jest gotowy pomóc także literaturą. W szczególności przekazał dla rodziny Zarubinów książkę „Doniecczyzna: przeszłość i teraźniejszość”. Najważniejsze, aby włączyli się kreatywni ludzie, tacy jak Oksana Stomina, którzy potrafią jednoczyć i którzy bardzo chcą odzyskać to utracone, co nigdy nie przestanie być dla nich bliskie.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Walentynie Daniłównie spodobał się studencki almanach literacki „Z kohorty tytanów”, poświęcony rocznicy pisarza, szczególnie wyróżniła opublikowane najlepsze etiudy lingwistyczne zwycięzców konkursu „Skrzydlata metafora Olesia Honczara”. Przesłany przez nią fotoportret Olesia Terentijowycza oraz wycinek z gazety „Literaturna Ukrajina” z 9 lipca 1998 roku z publikacją „Do czystych źródeł duchowości” – sprawozdaniem komisji ds. spuścizny twórczej Olesia Honczara, który zaczynał się wykazem jubileuszowych wydarzeń w Równem, a kończył fragmentem mojego listu do Walentyny Daniłówny, dawno już stały się relikwiami w mojej rodzinie. Korespondencja z Walentyną Daniłówną trwała również po tym, jak przeprowadziłam się do miasta Ługańska i pracowałam tam na uniwersytecie pedagogicznym. Żona artysty odpowiedziała na mój list z życzeniami na Nowy 2000 rok: Głęboko szanowna Walentyno Mykołajiwno! Z serca dziękuję Pani za piękne życzenia dla mnie na Nowy 2000 Rok, wzajemnie życzę również Pani i Pani rodzinie wszystkiego najlepszego. Cieszy mnie to, że powróciła Pani teraz do swojego rodzinnego kraju, gdzie tak potrzebni są tacy ludzie jak Pani, przede wszystkim mam na myśli Pani narodowo zakorzenioną i twórczo myślącą osobowość, nieprzeciętną wiedzę i doświadczenie, chociaż rozumiem, jak trudny to czas adaptacji, jakie trudności przyjdzie Pani pokonać, wżywając się w to środowisko, gdzie kultura ukraińska i jej przedstawiciele, delikatnie mówiąc, nie cieszą się wystarczającym szacunkiem. Cieszy mnie, tak jak i Panią, że rozumie Panią młodzież, nasza nadzieja, i że ukraińskojęzyczna inteligencja dąży do zjednoczenia. Przypomina mi się, że swego czasu za życia Oles Terentijowycz przychylnie i uważnie odnosił się do twórczości Mykoły Małachuty, a Oles Honczar miał wyczucie talentów. Zatem proszę podziękować Mykole Danyłowyczowi za dobry zamiar wydania dzienników Olesia Terentijowycza, będę miała to na uwadze, chociaż wiem, że wszędzie na Ukrainie jest teraz ciężko z wydawaniem ukraińskiej książki. O Pani eseje-rozważania, które zostały wydrukowane w czasopiśmie „Kyjiw”, ci, którzy je czytali, wypowiadają się pochlebnie, publikacja nie przeszła niezauważona dla wielbicieli twórczości pisarza. Jeszcze chcę Pani powiedzieć (może Pani o tym nie wie), że Niemcy ustanowili nagrodę Olesia Honczara w trzech kategoriach dla młodzieży do 30 lat. Jedna z nich jest za prace literaturoznawcze o twórczości pisarza (500 marek niem.). Przesyłam Pani publikację dziennikarza Witalija Ablicowa o nagrodzie, z nadzieją, że może i na Pani uniwersytecie znajdą się chętni, by powalczyć o tę nagrodę. Przesyłam Pani zbiór materiałów o Olesiu Terentijowyczu, może przyda się Pani w pracy. A jeszcze uprzejmie proszę przekazać „Wieniec pamięci” Mykole Danyłowyczowi Małachucie z pozdrowieniami ode mnie. Sukcesów Pani na nowej drodze życia. Powodzenia! Pani – Walentyna Honczar. 30.01.2000 r., m. Kijów. Przesłany przez Walentynę Daniłównę zbiór dokumentów i materiałów „Ciernistą drogą do świątyni: Oles Honczar w społecz-
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna HALYCZ, doktor nauk filologicznych, profesor
22 lipca 2026 roku przypada 100. rocznica urodzin Walentyny Daniłowny Honczar – żony Olesia Honczara, wybitnego pisarza, klasyka literatury ukraińskiej. Przez trzydzieści jeden lat, które minęły od czasu, gdy Ołeś Terentijowycz odszedł z tego świata, jej imię często pojawiało się na łamach czasopism i gazet: chętnie udzielała wywiadów, zredagowała i opublikowała to, czego za życia nie zdążył wydać pisarz – powieść „Biały lotos”, książkę zapisków dziennikowych artysty z lat wojennych „Katarsis”, uporządkowała trzy tomy jego dzienników, opublikowała własną książkę wspomnień o pisarzu „Jestem pełna miłości”, przygotowała uzupełnione pełne wydanie dzienników artysty w 12-tomowym zbiorze jego dzieł, który, niestety, do tej pory nie został zrealizowany. Ponadto, przy jej aktywnym udziale ujrzały światło dzienne książki „Wieniec pamięci”, „Listy”, które wielostronnie i wyraziście przedstawiły postać Olesia Terentijowycza jako artystę słowa, publicystę, działacza społecznego, humanistę, polityka i filozofa. To daleko nie wszystko, co zrobiła Walentyna Daniłowna dla uczczenia i zachowania pamięci o swoim mężu, aby jego twórczość, mimo wykluczenia ze szkolnych programów, pobieżnego omawiania jej w szkole wyższej, krytyki nowszych postmodernistycznych literaturoznawców, miała masowego czytelnika, tak jak za życia pisarza, stała na straży pamięci historycznej i duchowości narodu ukraińskiego, uczyła społeczność mądrości, życia godnego i w zgodzie, harmonii z przyrodą, aby nie roztrwonić dziedzictwa poprzednich pokoleń. Warto wspomnieć jeszcze o wsparciu młodych badaczy twórczości Olesia Honczara oraz jej żywym zainteresowaniu konkursem o Międzynarodową ukraińsko-niemiecką nagrodę imienia Olesia Honczara dla młodych pisarzy Ukrainy, zapoczątkowaną w 1997 roku przez niemiecką pisarkę i dziennikarkę Tetianę Kusztewską oraz socjologa i kulturoznawcę Dietera Karrenberga. Pomimo podeszłego wieku, Walentyna Daniłowna pozostaje w szeregach badaczy twórczości Honczara: razem z wnuczką Łesią przygotowuje do druku notatki pisarza – szkice, zarysy przyszłych dzieł artysty, które odkrywają jego zamysły artystyczne, których obywatelska treść w lakonicznej formie urzeczywistniła się także w wielu utworach publicystycznych.
Walentyna Daniłowna – prawdziwa strażniczka duchowego dziedzictwa swojego męża. W podręcznikach do literatury ukraińskiej nie wymienia się imion żon pisarzy, tych, które dzieliły ich los, były obok nich zarówno w chwilach triumfu, jak i w momentach rozpaczy. Szczęście miały tylko te, które same zajmowały się twórczością artystyczną. Zresztą w historii literatury ukraińskiej można znaleźć niewiele przykładów współpracy artysty ze swoją żoną. Przypomnijmy Pantełejmona Kulisza i Hannę Barwinok, Borysa Hrinczenkę i Marię Zahirną, Hryhorija Kosynkę i Tamarę Moroz-Striłeć, Pawła Tychynę i Lidiję Paparuk, Wołodymyra Drozda i Irynę Żyłenko... Jednym z pięknych wzorców takiej współpracy, kiedy mąż ceni poświęcenie bliskiej osoby, bierze pod uwagę jej rady, jest małżeństwo Honczarów.
Walentyna Daniłowna rozmawia z dziennikarzami (2002 r.)
Pracując nad rozprawą doktorską „Antroponimia Olesia Honczara: natura, ewolucja, stylistyka”, wiedziałam już, że żona Olesia Terentijowycza ma na imię Walentyna Daniłowna, najwyraźniej informacje te uzyskałam z książki „Słowo o Olesiu Honczarze”. Bezpośrednio z Walentyną Daniłowną przyszło mi rozmawiać już po tym, jak odszedł w wieczność Ołeś Honczar. Było to w 1998 roku, kiedy społeczność Ukrainy obchodziła 80. rocznicę urodzin pisarza. Ja, wówczas docent katedry języka ukraińskiego Rówieńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego, zaplanowałam szereg uroczystości jubileuszowych. Studenci często słyszeli na moich zajęciach imię Olesia Honczara, jego twórczości poświęcony był kurs specjalistyczny, stale odwoływałam się do słowa pisarza, pobierając od niego lekcje wysokiej kultury języka. Wiedzieli studenci także o dwóch listach Olesia Terentijowycza, które napisał w odpowiedzi na moje zwrócenie się do niego, gdzie pochwalił wybór tematu mojej pracy naukowej, opierając się na własnym doświadczeniu literackim, zaznaczył jego nowatorstwo. Te teksty epistolarne są ostrymi utworami publicystycznymi, w których mowa o przyszłości Ukrainy, roli młodzieży w jej budowaniu, współczesnym procesie literackim, naznaczonym rdzą postmodernizmu. Cieszę się, że te przemyślenia artysty stały się udziałem masowego czytelnika, weszły do osobnego 10. tomu („Listy”) 12-tomowego zbioru dzieł pisarza, uporządkowanego przez przyjaciela Olesia Honczara, Jakowa Oksjutę. Napisałam wtedy do Walentyny Daniłowny o tym, że zamierzam zorganizować w Równem obchody jubileuszu. 11 marca 1998 roku otrzymałam już odpowiedź:
Droga Walentyno Mykołajiwno! Głęboko poruszona otrzymanymi od Pani materiałami, które wiążą się z obchodami 80-lecia niezapomnianego Olesia Honczara w Pani instytucie pedagogicznym na wydziale filologicznym. Tylko to, co robi się z miłością i od serca, jest w stanie zjednoczyć ludzi, tak jak udało się to Pani ze swoimi studentami, aby zrealizować zamierzone przez Panią obchody 80-lecia pisarza. Dziękuję Pani i Pani wychowankom zarówno za otwarte zajęcia „Mój Honczar”, jak i za gazetkę ścienną, a zwłaszcza za almanach literacki, który czyta się z wielkim wzruszeniem. Przyjemnie mi było dowiedzieć się o tej twórczo-jednoczącej atmosferze, która panowała wśród Pani studentów, kiedy pracowaliście nad urzeczywistnieniem zamierzonego celu. Przekażcie moje podziękowania Bohdanowi Sołohubowi za jego cudowny poetycki etiud, który mnie, tak jak i Pani, również spodobał się swoją oryginalnością i poetyckim odczytaniem tekstu autorskiego. Zresztą etiudy innych Pani wychowanków również zasługują na uwagę i wsparcie. Jeden egzemplarz almanachu zostawię w naszym archiwum, a drugi przekazuję do Muzeum Literatury, gdzie pracuje w jednym dużym pokoju stale działająca wystawa o Olesiu Terentijowyczu. Przesyłam Pani raport komisji ds. spuścizny twórczej Olesia Honczara, gdzie dobrze powiedziano także o Pani i Pani wychowankach. Proszę przyjąć ode mnie na pamiątkę fotografię Olesia Terentijowycza, niech ona przypomina Pani o nim, jako o człowieku, który z wielkim szacunkiem odnosił się do tych, którzy mieli w sobie wysoką duchowość i przekazywali ją innym. Wszystkiego Pani jasnego i pewnego! Z wdzięcznością – Walentyna Daniłowna.
Pochlebna opinia żony pisarza o naszych planach głęboko poruszyła studentów, jeszcze ściślej zjednoczyła ich wokół idei, by z poczuciem godności narodowej i obywatelskiej oraz głębokim szacunkiem dla osobowości artysty uczcić jego jubileusz. To nie są tylko słowa wysokiej retoryki: studenci, wbrew stanowisku wykładowcy metodyki literatury ukraińskiej, który inicjował usunięcie ze szkolnych programów powieści „Sztandarowcy”, na scenie Rówieńskiego Instytutu Pedagogicznego wystawili fragmenty właśnie tego utworu. Zapiski z dzienników ostatnich lat Ołesia Honczara, przysłane przez Walentynę Danyłiwnę, były kopiowane przez wielu studentów i nauczycieli i na cztery lata przed wydaniem pierwszego tomu dzienników pisarza były już znane mieszkańcom Równego. Szczególnie wszystkich poruszył zapis Ołesia Honczara, poczyniony na 10 dni przed śmiercią – 4 lipca 1995 roku: „Jakiż to piękny mamy język... Dziękuję Bogu, że dał mi urodzić się Ukraińcem!”. Po raz drugi wysłałam list do Walentyny Danyłiwny już po 3 kwietnia 1998 roku, opowiedziałam, że to, co zaplanowałam na jubileusz pisarza, udało mi się wraz ze studentami zrealizować i wszystko to odbiło się szerokim echem społecznym w mieście. Odpowiedź przyszła w sierpniu: Głęboko szanowna Walentyno Mykołajiwno! Otrzymałam od Pani życzenia na dzień święta kobiet z dobrymi życzeniami i pięknymi słowami pod moim adresem, choć nieco przesadzonymi. A list Pani poruszył mnie i moralnie wsparł, bo mowa w nim o tym, jak Pani i Pani studenci z szacunkiem i życzliwością odnosicie się do twórczości świętej pamięci Ołesia Honczara i cenicie go jako Obywatela i Człowieka. Dziękuję Pani za to, że ma Pani zamiar uczcić Ołesia Terentijowycza w dniu jego 80-lecia, przeprowadzając otwarty wykład z tak wzruszającym dla mnie tytułem „Mój Honczar” lub „Dzwony pamięci”. Miło mi było również dowiedzieć się, jak życzliwie Pani wypowiada się o swoich studentach, jak oni duszą chłoną twórczość Pisarza. Rozumiem, że to zasługa przede wszystkim Pani, że Pani swoim słowem, swoją miłością i swoim rozumieniem utworów Ołesia Honczara, zapewne, potrafi poruszyć serca swoich słuchaczy. Podzielam Pani myśli dotyczące metodyków z Ministerstwa Oświaty oraz poszczególnych literaturoznawców, a także Pani rozważania dotyczące skomplikowanego pisarstwa niektórych młodszych prozaików, zawsze pamiętając słowa Ołesia Terentijowycza: „Myśl złożenie, pisz jasno”. Działania, które Pani wraz ze swoimi studentami przywiązuje do jubileuszu, nieobojętne podejścia badawcze do twórczości pisarza dodają mi nastroju do pracy w imię świętej pamięci niezapomnianego Ołesia, który uważał, że ciekawie jest wtedy, gdy twórczo, że porusza wtedy, gdy – z duszą. Pyta Pani o naszą rodzinę. Mamy dwoje dzieci: syna Jurija, kandydata nauk biologicznych, oraz córkę Ludmyłę, ukończyła ona filologię romańsko-germańską na Uniwersytecie Kijowskim, przez pewien czas wykładała tam język angielski, teraz tłumaczy z angielskiego na ukraiński, wyszło kilka książek. Wnuczka Łesia, chyba będzie pisać, w tych dniach w czasopiśmie „Kyjiw” nr 1-2 (1996) opublikowano jej opowiadanie, Ołes Terentijowycz pochwalał jej pracę. A jeśli chodzi o wspomnienia, to mam taki zamiar, chociaż obecne moje obciążenie nie pozwala w pełni oddać się tej pracy. Moje pozdrowienia dla Pani studentów oraz profesora Ołeksandra Hałycza. Dołączam do listu jeszcze kilka stron z zapisków dziennikowych Ołesia Terentijowycza, myślę, że nie będą Pani obojętne. Książkę wspomnień, która niedawno wyszła, na moją prośbę prześle Pani sekretarz Komisji ds. Spuścizny Ołesia Honczara Jakiw Oksjuta. Wszystkiego, wszystkiego Pani najlepszego. Serdecznie, Walentyna Danyłiwna. Odczuwało się, jaką pociechą dla żony pisarza było wszystko to, co zrobiliśmy. Cieszyłam się, że Wa- Nazywano ją Muzą Ołesia Honczara, ukochaną Kobietą, niezłomną Towarzyszką, pierwszym Czytelnikiem i Redaktorem jego utworów… I w święta, i w dni powszednie Ona ofiarnie, ale nie z poczuciem wyroku, lecz jasno i uduchowienie niosła swoją misję żony pisarza.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
społeczno-politycznym życiu Ukrainy lat 60–80. XX wieku” skłonił mnie do tego, by w rozprawie doktorskiej z dziennikarstwa zbadać publicystykę pisarza. Z czasem Walentyna Daniłiwna podarowała mi jeszcze książki „Poetyczny punktir pochodu” oraz „Katarsis” z niezapomnianymi dla mnie dedykacjami, w których znalazła szczere i serdeczne słowa skierowane do mnie, co dodawało mi pewności w moje siły twórcze, wiary w realizację planów naukowych. Nie bez powodu podałam pełne teksty listów żony pisarza. Ujawniają one wysoką kulturę ich adresata: wspaniałą znajomość języka ukraińskiego, przestrzeganie kanonów tekstu epistolarnego, talent publicysty, a ponadto są one pokrewne z listami Ołesia Honczara pod względem stylu, życzliwości treści, duchowej aury, umiejętności komunikowania się. Publicystyczne motywy przejmowania się kryzysowym stanem literatury ukraińskiej, wiary w sprawczość młodzieży w ich listach przenoszą komunikację na poziom masowego adresata. Błogosławieństwo Walentyny Daniłiwny W 2001 roku wstąpiłam do studiów doktoranckich Instytutu Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Ale przedtem spotkałam się z Walentyną Daniłiwną, chciałam poznać jej opinię odnośnie wybranego tematu. Pamiętam, że w ten pogodny majowy dzień, po rozmowie ze swoim przyszłym konsultantem naukowym profesorem W. W. Rizunem, z bukietem kwiatów spieszyłam na pierwsze spotkanie z Walentyną Daniłiwną. Bardzo się denerwowałam, wszak szłam do domu Ołesia Honczara, męczyły mnie pytania, jaka ona jest, żona pisarza, czy spodobam się jej? Drzwi otworzyła kobieta średniego wzrostu o jasnych, cierniowych oczach, przyjaźnie zaprosiła mnie do gabinetu Ołesia Terentijowycza, gdzie wszystko dla mnie pachniało świętością. Temat moich badań Walentyna Daniłiwna pochwaliła od razu, a nawet zaznaczyła, że rękopiśmienne archiwum pisarza zamierzała przekazać na przechowanie do instytucji państwowych, a teraz pozwoli mi z nim popracować. Było to prawdziwe błogosławieństwo na ciernistą drogę zdobycia stopnia naukowego doktora nauk filologicznych w specjalności „dziennikarstwo”. Nasza rozmowa została przerwana wizytą jednego z kierowników Kijowskiej miejskiej organizacji Związku Pisarzy Ukrainy. Musiał on doprecyzować poszczególne kwestie dotyczące odsłonięcia pomnika Ołesia Honczara. Walentyna Daniłiwna przedstawiła mnie jako naukowca z Ługańska, która zamierza badać działalność dziennikarską, publicystyczną i redaktorską Ołesia Honczara. Reakcja tego wizytatora była nieoczekiwana. Wykrzyknął on taką wielkomyślną frazę: „Czy jest coś wspólnego między gruszką, stołem, na którym ona leży, i krzesłem, które stoi przy stole?”, którą można porównać chyba tylko z ostatnimi słowami przed egzekucją starożytnego greckiego filozofa Sokratesa „Nie zapomnijcie oddać koguta Asklepiosowi”, której do dziś nie potrafią zinterpretować uczeni różnych krajów. Prawda, zrozumiałam, że była to reakcja na to, iż „zamachnęłam się” na „ich” pisarza. Walentyna Daniłiwna czuła się zakłopotana, a ja od razu znalazłam odpowiedź: „Gruszkę, stół i krzesło łączy gospodarz, który wyhodował gruszkę, zmajstrował stół i krzesło, tak jak i twórczość artystyczną, dziennikarską i publicystyczną Ołesia Honczara łączy autor, jego słowo, wypracowany na przestrzeni dziesięcioleci system estetyczny”. Ale wtedy przemilczałam to, wszak byłam po raz pierwszy w świetlicy Ołesia Honczara, a dyskutowanie nad tym, co wydawało się i tak zrozumiałe, było niestosowne. Już wtedy zrozumiałam, że oponentów moje badania będą miały niemało, doprawdy, znajdowali się tacy, którzy mówili: „No jakim Ołesiowi Honczarowi dziennikarzem? On jest pisarzem!”. Jak to nie dziwne, takie ultimatum rozpalały we mnie pragnienie jak najszybszego odkrycia przed światem jeszcze jednej niedostatecznie znanej strony twórczej biografii Ołesia Honczara. Dzięki aktywnej pomocy Walentyny Daniłiwny udało mi się odnaleźć 1020 tekstów dziennikarskich Ołesia Honczara, co odpowiada praktyce działalności dziennikarskiej i publicystycznej pisarzy o światowym imieniu, sprowadzić je do jednego systemu, zrekonstruować model twórczości publicystycznej Ołesia Honczara. W 2004 roku w wydawnictwie „Naukowa dumka” została opublikowana 816-stronicowa monografia „Ołeś Honczar – dziennikarz, publicysta, redaktor: ewolucja kunsztu twórczego”, za którą w 2009 roku otrzymałam nagrodę literacką imienia Ołesia Honczara. W tej monografii, nawiasem mówiąc, podaję wiele autografów utworów publicystycznych pisarza, które, jak i teksty artystyczne, naznaczone są wielką autorską korektą, obrazowo pokazującą przemyślaną, żmudną pracę Ołesia Honczara nad słowem skierowanym do masowego odbiorcy. W styczniu 2005 roku w obecności Walentyny Daniłiwny została obroniona rozprawa „Twórczość publicystyczna Ołesia Honczara: historia, poetyka, pragmatyka”. Teraz, zanurzając się w przeszłość, myślę, że gdyby wtedy, w 2001 roku, Walentyna Daniłiwna nie zostawiła w domu archiwum i nie pozwoliła mi z niego korzystać, czy zdołałabym napisać taką pracę naukową, a z czasem uporządkować publicystykę pisarza do wydania 12-tomowego zbioru jego twórczości (to 9. tom w 2 książkach, gdzie zebrano ponad 1000 stron tekstu)? Oczywiście, sprzyjało temu także komunikowanie się z Walentyną Daniłiwną, jej wspomnienia o tym, jak pisał Ołeś Honczar. Swoją drogą, kiedy Walentyna Daniłiwna dużą część archiwum utworów publicystycznych przekazała do Instytutu Rękopisów Narodowej Biblioteki Naukowej imienia W. I. Wernadskiego, stały się one niedostępne dla naukowców, ponieważ przez cztery-pięć lat leżały nieuporządkowane w wodoodpornych workach, ponieważ, jak tłumaczono moim aspirantom, brakowało kadr. A moi uczniowie owocnie skorzystali ze skopiowanych autografów tekstów publicystycznych Ołesia Honczara. Obecnie znajdują się one w moim ługańskim, póki co nieodebranym przez okupantów mieszkaniu, i los ich nie jest znany. Marzyło się, że przekażę je Chersońskiej Obwodowej Bibliotece Naukowej imienia Ołesia Honczara. W swoich wspomnieniach chciałabym ujawnić ludzkie cechy Walentyny Daniłiwny, jej działalność literaturoznawczą i społeczną. O gościnności tej kobiety nie raz wspominają w pamiętnikach ci, którym przyszło bywać w przytulnym domu Honczarów. Obdarzona mądrością i dobrocią tego pokolenia, które Walentyna Honczar oraz Walentyna Hałycz (2005 r.)
przeżyło głód, wojnę, represje, dobrze rozumiała, że osobę przeciążoną naukowymi kłopotami trzeba nakarmić, napoić herbatą. Walentyna Daniłiwna ani razu nie wypuściła mnie, nie częstując, a jakże to wszystko było stosowne (opętani nauką mnie rozumieją). Nie zapomniałam, jak podczas mojej pierwszej wizyty bardzo śpieszyłam się na pociąg, Walentyna Daniłiwna szybko przygotowała mi „prowiant” (a ja rzeczywiście od wczorajszego wieczora nie miałam w ustach nawet kropli, cały dzień biegałam po Kijowie, załatwiałam swoje sprawy), ale jej pierożków nie zjadłam wszystkich, zostawiłam dla swoich bliskich jako podarunek… od samej żony Honczara. I w czasie okupacji Ługańska przez rosyjskiego agresora, kiedy straciłam rodzinny dom i znalazłam się w statusie osoby tymczasowo przemieszczonej, ona na wszelkie sposoby wspierała mnie: i słowem, i „prezentami”. Ale najbardziej pamiętnym stał się podarowany przez nią w styczniu 2022 roku, w przededniu pełnoskalowej wojny, dzwoneczek-tronka, którego przelewami dźwięku obecnie w dniu jasnej pamięci Ołesia Honczara (3 kwietnia) zawsze kończę swoje wykłady w Międzynarodowym Uniwersytecie Ekonomiczno-Humanistycznym imienia Stepana Demianczuka, napełniając przyszłych dziennikarzy poczuciem godności narodowej i pamięci historycznej. Zaprawdę, łabędzia para! Walentyna Daniłiwna nie była tą żoną wybitnego pisarza, która cieszyła się pod parasolem jego sławy. Była jego ukochaną kobietą, zaufaną osobą, wielkim przyjacielem. Wielkoduszność i tolerancja Walentyny Daniłiwny po prostu zadziwiają. Czytając ponownie dzienniki Ołesia Honczara, uporządkowane przez jego żonę, zdziwiłam się, że zachowała wszystkie zapisy o kobietach, które pojawiały się w życiu Honczara-frontowca: i o studenckim zauroczeniu – Ludmile, z którą korespondował w latach wojny, i o niebiańskim kluczu – błękitnym kwiecie miłości młodego pisarza do Słowaczki Julii. Można by to było usunąć, mówiąc: jestem jedyna i niepowtarzalna, ale wtedy Ołes Honczar pozostałby w naszej pamięci ikonowy, nie do końca zrozumiały jako człowiek. Kiedyś podzieliłam się tymi przemyśleniami z Walentyną Daniłiwną, a ona nie uchyliła się od rozmowy i powiedziała: „To przecież było przed ślubem, a w Ołesiu Honczarze, kiedy studiował na Uniwersytecie Dniepropetrowskim, zakochiwały się wszystkie dziewczyny. Zauważyła pani, jak uduchowienie w dzienniku pisze o kobiecym pięknie?”. Obecnie, kiedy poddawane rewizji jest dziedzictwo twórcze klasyków, ujawniane są kompromitujące momenty w ich życiu osobistym. Nawet w czasach najbrudniejszych ulew na twórczość Ołesia Honczara – i pod koniec lat 60., i na początku lat 90. – nikt nie odważył się rzucić cienia na to, co było najjaśniejsze w jego losie – na życie małżeńskie z Walentyną Daniłiwną. Kryształową czystość ich relacji widzieli wszyscy! Uczeni ornitolodzy zauważają, że łabędzia wierność, opisana w pieśniach, kiedy po śmierci jednego ptaka z pary drugi, złożywszy skrzydła, spada z wysokości na ziemię, jest piękną metaforą. W rzeczywistości po śmierci jednego z łabędzi drugi przez cztery-pięć godzin chodzi wokół niego, a potem wznosi się w niebo.., żeby żyć dalej. Umrzeć z żalu jest prościej. Walentyna Daniłiwna wybrała trudniejszą drogę po tym, jak odszedł z życia jej mąż. Znalazła w sobie siły, by odrodzić się, by żyć dalej, kontynuować to, co stało się brzemieniem losu Ołesia Honczara. Ona rzeczywiście wypełniła tę niszę w kulturowej aurze Ukrainy, którą zajmował wybitny pisarz, i obecnie jest uosobieniem sumienia artysty, nie na darmo zwracały się do niej organizacje społeczne, osoby prywatne, młodzi naukowcy w poszukiwaniu wsparcia, ochrony, pocieszenia, tak, jak kiedyś zwracali się do Ołesia Terentijowycza. Zaprawdę, to – Kobieta przez wielkie K. Walentynę Daniłiwnę często zapraszano na różne wystawy, premiery, spotkania. Pewnego razu zaprosiła i mnie na wystawę malarza Teodozjusza Humeniuka. Szczególnie przyciągnęły nas jego płótna z mozaikowym stylem przedstawienia, właśnie przed nimi staliśmy długo, a Walentyna Daniłiwna wciąż zachęcała mnie, bym na głos interpretowała ich treść: „Interpretujcie, interpretujcie! Dobrze pani wychodzi!”. Walentynę Daniłiwnę rozpoznawali zwiedzający wystawę, przyjaźnie się witali, cieszyli się ze spotkania z nią. Wielbiciele twórczości Ołesia Honczara chcieli zrobić sobie zdjęcie z jego żoną. Odepchnięta przez nich, stałam skromnie z boku. Nagle rozbrzmiewa jej głos: „A gdzie moja Walentyna Mykołajiwna?”. Wszędzie, dokąd zapraszała mnie ze sobą Walentyna Daniłiwna, wzruszająco troszczyła się o mnie, bym czuła się komfortowo w kręgu jej przyjaciół, przedstawiała mnie im, próbując podkreślić coś nieprzeciętnego w mojej osobowości. Tak samo emocjonalnie nasycone było odwiedzenie premiery filmu dokumentalnego Rolana Serhijenki, poświęconego Hryhorijowi Skoworodzie, nakręconego 25 lat temu, jeszcze w czasach radzieckich i wtedy zakazanego. Na pokaz tego filmu Walentynę Daniłiwnę zaprosił sam reżyser.
Zaprawdę, wielkoduszność tej kobiety nie ma granic. Walentyna Daniłiwna posiada dobre wykształcenie filologiczne. Wspaniałe wyczucie semantycznych odcieni słowa. Ołeś Honczar wsłuchiwał się w jej rady, cenił jej pracę związaną z przepisywaniem rękopiśmiennych tekstów. Jego żona była dla niego uosobieniem wytrwałości, cierpliwości, rozwagi. Wyruszając w podróż, małżeństwo Honczarów często zabierało ze sobą pracę: coś przepisać, zredagować… Nie bez powodu, pogrążając się we wspomnieniach, pisarz odnotował w swoim dzienniku: „Można by poradzić młodym prozaikom taką metodę współpracy (ale przedtem każdemu trzeba znaleźć swoją Walę)”. Pracując z archiwum utworów publicystycznych Ołesia Honczara, zauważyłam, że wszystkie je, często w wielu wariantach, przepisywała Walentyna Daniłiwna. Rękopisy tego pisarza, te teksty palimpsestowe, kiedy w procesie autorskiej korekty na jeden wariant nakłada się inny, mogła rozczytać tylko osoba, która nie tylko znała charakter pisma autora, ale i czuła nieuchwytne poruszenia jego myśli. Mogła to zrobić tylko Walentyna Daniłiwna. W wydrukowanych wariantach można czasami zauważyć wstawione lub skreślone przez nią słowo czy zwrot. „Ołeś Honczar ufał mi jak sobie” – odpowiedziała na moje pytanie, jak pisarz odbierał ingerencję żony w tekst. Zatem słusznie Walentynę Daniłiwnę można uważać za pierwszego redaktora utworów Ołesia Honczara. Zarówno w święta, jak i w dni powszednie Walentyna Daniłiwna ofiarnie, lecz nie z poczuciem wyroku, a świetliście i uduchowienie niosła swoją misję żony pisarza. Ołeś Terentijowycz w swoim dzienniku często wypowiadał się o wysokich ludzkich przymiotach Walentyny Daniłiwny. Systematyzacja i analiza tych zapisów mogą stać się przedmiotem osobnej rozprawy. Ja zaś przytoczę tylko jedną z refleksji artysty, która zbiera wszystkie moje wspomnienia w słoneczny węzeł: „Oto kto utkany jest cały z miłości! Najwyższym tym darem – darem pełnego poświęcenia – Wala włada z natury, w tym cała jej natura, cała dusza, całe jej życie”. Trudno jednym słowem powiedzieć, kim dla mnie była i jest Walentyna Honczar. W minionym 2025 roku we wspomnieniach o moim mężu, profesorze Ołeksandrze Haliczu, w książce jego poezji „Na falach pamięci” zaznaczyła: „Przyjaźnimy się z Walentyną Mykołajiwną do dziś”. Walentyna Daniłiwna jest dla mnie prawdziwie bliską osobą. To czysty, kryształowy mostek, rozświetlony błogosławieństwem Najwyższego, między nami a twórczością wielkiego pisarza. Dziękuję losowi, że na jego rozstajach spotkałam tak uduchowionych i świetlanych ludzi, jak Ołeś Honczar i Walentyna Daniłiwna! 16.06.2026 r.
Tłumaczenie maszynowe
Kwiaty dla „Poety i Ptaka”
18 czerwca w Lovranie (Chorwacja) odbyło się znaczące wydarzenie kulturalne – otwarto Dziesiąty Ukraiński Festiwal Muzyki, Pieśni, Tańca i Sztuk Pięknych. Jego otwarcie było wypełnione świętem serca, muzyką słowa, poczuciem jedności ukraińskości na całym świecie oraz wdzięcznością za to, że jesteśmy obecni na tej feerii święta. Tutaj, w świętym miejscu, związanym z postacią wielkiego Iwana Franki. Tutaj, na brzegach pięknego Adriatyku, w przyjaznej nam Chorwacji, wśród towarzystwa przyjaciół, którzy wszędzie i zawsze czują się Ukraińcami. Inspiratorką i założycielką Festiwalu jest primadonna Kijowskiej Operetki i Opery w Rijece, artystka ludowa Ukrainy, szefowa Ukraińskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego „Dniepr”-Rijeka, Olha Kamińska. To właśnie UTKO już po raz dziesiąty organizuje Festiwal, wypełniając go ważnymi sensami i wartościami sztuki, przyjaźni i dobra. W malowniczym Lovranie przy znaku pamięci „Poeta i Ptak”, poświęconym Iwanowi France, ceremonia otwarcia wybrzmiała podniosłym akordem. Tegoroczny Festiwal odbywa się pod znakiem dwóch jubileuszy – 155. rocznicy urodzin Łesi Ukrainki oraz 170. rocznicy urodzin Iwana Franki. Uroczystości otworzyła Olha Kamińska. Następnie prowadzący, przewodniczący jury Międzynarodowego Przeglądu Poezji i Prozy „Frankowe gwiazdy”, który odbywa się w ramach Festiwalu, pisarz Ołeksandr Bałabko, udzielił głosu dyrektorowi Lwowskiego Narodowego Muzeum Literacko-Memorialnego Iwana Franki, Bohdanowi Tychołozowi, który z aparatem fotograficznym witał uczestników uroczystego pochodu przy znaku pamięci, którego jest autorem pomysłu: „Uhonorowanie pamięci Iwana Franki w Lovranie poprzez żywe ukraińskie słowo to prawdziwa misja kulturalna. Niski ukłon dla Ukraińskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego „Dniepr”-Rijeka oraz Olhi Kamińskiej za tę niesamowitą pracę. Symboliczne jest to, że Festiwal otwiera się właśnie przy znaku „Poeta i Ptak” rzeźbiarzy Wołodymyra i Wasyla Odrechiwśkych, wszak ukraińska pieśń zawsze miała skrzydła. Niech festiwalowe dni będą wypełnione inspiracją, oklaskami i ciepłem”. Następnie występowali członkowie jury Festiwalu: przewodniczący Narodowego Wszechukraińskiego Związku Muzycznego Petro Andrijczuk, przewodnicząca sekretariatu towarzystwa „Ukraina-Świat” Ałła Kendzera, poetka, dziennikarka, artystka Wałentyna Dawydenko, publicystka i pisarka, przedstawicielka jednego ze sponsorów medialnych Festiwalu, tygodnika „Słowo Proświty”, Hałyna Daciuk. „Jestem niezwykle wzruszona otwarciem naszego Festiwalu. Zwłaszcza słowami pana Bohdana Tychołoza o pieśni i skrzydłach. Takie opinie pod adresem mojej działalności społecznej z nakazu serca dają świadomość i wiarę w to, że choć „człowiek nie lata, a skrzydła – ma!” – powiedziała Olha Kamińska, artystka ludowa Ukrainy, założycielka Festiwalu. Przy znaku pamięci „Poeta i Ptak” zapłonął wieniec z żywych słoneczników w barwach ojczystej ziemi. Rozbrzmiały słowa wdzięczności dla ukraińskich żołnierzy, którzy bronili w tych chwilach nieba i ziemi Ukrainy. A uczestnicy i goście Festiwalu tymczasem pospieszyli do „Willi Laurel” na jeszcze jedno ciekawe wydarzenie.
„Ukraińskie grono w Lovranie”
Ołeksandr BAŁABKO, pisarz, przewodniczący stowarzyszenia twórczego prozaików Kijowskiej organizacji NSPU W „Willi Laurel” przez te dziesięć dni będzie rozbrzmiewać tylko ukraiński, gdyż wszystkie pokoje są zajęte przez wysłanników naszego państwa. Kiedy wraz z szefową komitetu organizacyjnego Festiwalu, artystką ludową Ukrainy Ołhą Kamińską dobieraliśmy nazwę, sprawdzaliśmy, czy słowo „grono” istnieje w języku chorwackim. Okazało się, że istnieje! Więc jeśli wyobrazić sobie, że każde nazwisko uczestników to winogrono, i ułożyć je odpowiednio – to rzeczywiście powstanie grono. Od dawna marzyłem o takim wieczorze... Wszak po ukazaniu się we wrześniu 2022 roku mojej powieści „Kimono dla Butterfly. Z życia Sołomii Kruszelnyćkiej” w czerniowieckim wydawnictwie „Bukrek” przeprowadzono szereg wieczorów i prezentacji, gdzie strony utworu pojawiały się w dialogu jego bohaterów, muzyce, śpiewie, wideo. Do „ról” Sołomii Kruszelnyćkiej zostały zaproszone znane na Ukrainie i poza jej granicami zasłużone artystki Iryna Persanowa, Karina Karasiowa, artystka ludowa Ukrainy Switłana Myrwoda, poetka Wiktorija Szeweł, pisarka i naukowczyni Hałyna Daciuk – jedna z „winogron” tego wieczoru i jego piękna prowadząca. Ale marzyłem, aby wraz ze mną w tej inscenizacji czy pierwszej powieści, czy drugiej, „Role i manekiny. Z życia Sołomii Kruszelnyćkiej”, wzięła udział Olha Kamińska, która w Rijeckiej Operze Narodowej imienia Iwana Zajca zasłynęła między innymi w repertuarze Sołomii. Tym bardziej, że Olha jest również ziomkinią Kruszelnyćkiej, z Tarnopola. I oto ona – Sołomija (weszła w rolę wspaniale!), od autora – Hałyna Daciuk, a ja – maestro choreograf Enrico Cecchetti i Serż Łyfar. A to już realizacja zamysłu powieści – połączyć dwa nazwiska artystyczne, tak drogie dla Ukrainy – Łyfara i Kruszelnyćką. Nigdzie nie ma informacji, że się spotkali, ale pisarska wyobraźnia twierdzi: a mogli przecież! Wszak drogi Kruszelnyćkiej i Cecchettiego przecinały się w Operze Warszawskiej, więc czemu by Sołomija nie miała wpaść na jego próbę do Turynu, gdzie wśród uczniów jest niedawny uciekinier z bolszewickiego Kijowa Serhijko Łyfar, który nagle przy wszystkich czyta z pamięci wiersz Tarasa Szewczenki „I bogata ja...”? A przecież w tym roku obchodzę 15 lat od czasu wydania w tym samym „Bukreku” mojego pierwszego utworu o artyście sceny operowej i baletowej – „Kijów, Irynińska, Łyfarom”, stworzonego na podstawie listów artysty. I oto taka okazja, by uczcić jubileusz, a do tego dołączyć fragment filmu „Serż Łyfar”, mojej jak dotąd jedynej pracy w telewizji (kanał „UTR”), gdzie jestem scenarzystą, prowadzącym i autorem tekstu zza kadru! Było co opowiedzieć i innym „winogronom” – poetce i malarce Wałentynie Dawydenko, naukowczyni i publicystce Natalii Tychołoz, chórmistrzowi i wykładowcy Petrowi Andrijczukowi, dziennikarce i pisarce Hałynie Daciuk, która odczytała esej ze swojej książki „Światło powraca”, poświęcony ludowemu zasłużonemu chórowi „Darnyczanka”; piosenkarce, poetce, artystce Ołdze Uhniwenko; poetce, publicystce, artystce, sekretarzowi Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy ds. pracy z młodzieżą Julii Bereżko-Kamińskiej. Najważniejsze, że hol „Willi Laurel” był wypełniony po brzegi, nikt go nie opuścił przedwcześnie, i dzięki temu, że goście wydarzenia zakupili zaprezentowane egzemplarze naszych książek oraz wydawnictw UTKO „Dniepr”-Rijeka, udało się zebrać pokaźną sumę środków dla Sił Zbrojnych Ukrainy. „Ukraińskie grono” stało się gwiazdorskim akordem potężnego początku Święta kultury ukraińskiej. A przed nami były dwa dni konkursów – „Ukraińskie solowe pieśni w Rijece” oraz Trzeci przegląd prozy i poezji „Frankowe gwiazdy”. I o tym będziemy opowiadać w kolejnych numerach tygodnika. A dzisiaj – historia jednej uczestniczki, aby nasi czytelnicy mogli sobie wyobrazić, jakie wyraziste osobistości biorą udział w Ukraińskim festiwalu pieśni, muzyki, tańca i sztuk pięknych.
Dziewczynka z jedwabnymi kokardami…
Wałentyna DAWYDENKO, pisarka, dziennikarka, artystka W muzykę wiatrów zamku Trsat w Rijece już wplotły się jedwab-
Walentyna Dawydenko i Walerija Popadyneć wykonują ukraińskie melodie pieśni historycznych i wojskowych głosem najmłodszej laureatki Grand Prix jubileuszowego Międzynarodowego ukraińskiego festiwalu pieśni, muzyki, tańca i sztuk pięknych, 13-letniej Waleriji Popadyneć z Chustu. Głosem, który zachwycił nas wszystkich, członków jury i wielką, wypełnioną salę starodawnej biblioteki. Imponującą paletę emocji, wszystkie wielobarwne rejestry tonalne, których można by oczekiwać od znacznie starszej i doświadczonej śpiewaczki, zaprezentowała dziewczynka w starodawnym stroju narodowym swojego rodzinnego regionu. I wielki dramat historii swojego własnego narodu, wyśpiewując „Pływe kacza” tak wysokim i silnym głosem, niczym niebiańsko-spowiedniczą modlitwę, od której oczy wszystkich obecnych napełniły się łzami. A o „malowanych powłokach, malowanych zamkach” i „siwym gołąbku” oraz innych pieśniach usłyszałam już sama od Waleriji, zaciekawiona tak wczesnym i wyrazistym talentem. Dziewczynka śpiewała od najmłodszych lat, jak opowiedziała jej mama, skrzypaczka Walerija Popadyneć. Ale nowe, imponujące właściwości jej głosu ujawniły się dwa lata temu. Od tego czasu jest już laureatką wielu konkursów, takich jak „Wesełkowy peredzwon”, „Zirkowe majbutnie Sribnoji zemli”, „Sowkowa kosycia”, „Czerwona ruta”, festiwali w Grecji, Albanii, Słowenii, Słowacji. Swojemu rozwojowi zawdzięcza profesjonalnym mentorom: kierowniczce Zakarpackiego Chóru Ludowego Natalii Petij-Potapczuk oraz solistce chóru Jani Sadwarij. Walerija pokazała mi nagrania wideo, na których wykonuje również podczas koncertu partię solistki słynnego chóru. Mała Ukrainka z kokardami w dwóch ciasno zaplecionych warkoczach i autentyczną ozdobą wokół czoła. Dziewczynka śpiewa codziennie, a nawet w nocy. Tak, chce wyśpiewać nowe pieśni i ciekawe modulacje. Czy trzeba dodawać, że również tańczy, bo od małego uczy się choreografii, a do tego dochodzą lekcje gry na fortepianie. I maluje portrety swoich drogich pedagogów z chóru ludowego. Wykuty kamienny lew ze starodawnym zapisem obok zamku Trsat, podobnie jak legendarny Smok, przypominają mi, że granica między baśniową a ziemską rzeczywistością staje się umowna dzięki wysokiej sztuce. Dziewczynka z jedwabnymi kokardami w ciasno zaplecionych warkoczach wplata ukraińskie pieśni w różę wiatrów chorwackiego wybrzeża... One brzmią. Wsłuchajcie się. *** Kiedy pierwsza publikacja o Ukraińskim festiwalu pieśni, muzyki, tańca i sztuk pięknych ukaże się w tygodniku „Słowo Proświty”, wydarzenie już się zakończy. I będziemy o nim opowiadać szczegółowiej w kolejnych numerach. Ale ważne jest, aby opowiedzieć o nim już teraz, póki jesteśmy w Chorwacji, aby ta wiadomość operatywnie rozprzestrzeniała się po świecie. Bo nasza gazeta jest rzetelnym sponsorem informacyjnym Festiwalu, co podkreślano nie raz. Dla nas zaszczytem jest mieć rzetelnych przyjaciół w osobie Ukraińskiego towarzystwa kulturalno-oświatowego „Dniepr”-Rijeka, kierowanego przez artystkę ludową Ukrainy Olgę Kamińską oraz działacza społecznego, przedstawiciela mniejszości narodowej w żupanii primorsko-gorskiej, członka Rady mniejszości narodowych Republiki Chorwacji Wiktora Kamińskiego. Ten Festiwal to nie tylko konkursy i zwycięstwa. To przede wszystkim miejsce spotkania, które jednoczy twórczych ludzi, towarzystwa kulturalne, przyjaciół Ukrainy z całego świata. Tutaj brzmi Ukraina i bije ukraińskie serce. Tutaj sztuka staje się źródłem naszej siły, znakiem naszej tożsamości, głosem naszej Ojczyzny, która walczy o wolność, światło i dobro. Dziękujemy za poświęcenie małżeństwu Oldze i Wiktorowi Kamińskim, którzy wkładają w organizację wielki talent organizatorów i własne serce. Festiwal jest wspierany przez Radę mniejszości narodowych Republiki Chorwacji, przedstawicielstwo mniejszości narodowych żupanii primorsko-gorskiej, Ambasadę Ukrainy w Chorwacji. Przygotowała Hałyna DACIUK, specjalna korespondentka Festiwalu, m. Rijeka (Chorwacja) Zdjęcia ze źródeł otwartych Od lewej do prawej: Ołeksandr Bałabko, Wiktor Kamiński, Olha Kamińska, Natalia Tycholoz, Bohdan Tycholoz na otwarciu Ukraińskiego festiwalu w Chorwacji, Lovran
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ukraińsko-belgijskie relacje literackie Tetiana Dobko, znana dziennikarka, w szczególności zajmująca się problematyką belgijską, Ludmyła Łukjanczenko, znaczące postacie literatury i sztuki Tetiana i Jurij Perohanyczi, Inna Kowalczuk, Karyna Kraweć, Jewhen Iljin, Witalij Biłozir, Łesia Proń oraz inni. Poruszającym przedfinałem prezentacji stały się muzyczne perły niezapomnianego klasyka ukraińskiej muzyki Wołodymyra Huby, który poświęcił poezji belgijskiej ponad 40 utworów wokalnych i instrumentalnych, dlatego też zabrzmiały utwory do wierszy Maurice’a Maeterlincka, Charles’a Van Lerberghe oraz Marcela Thiry’ego z nagrań archiwalnych Ukraińskiego Radia w wykonaniu zasłużonej artystki Ukrainy Ołeny Honczaruk, laureatów międzynarodowych konkursów Ołeny Jesypowej oraz Markijana Swiata. A w finale dział sztuki zaprezentował wielką wystawę wydań utworów Maeterlincka z różnych lat, wśród których są naprawdę rzadkie, a także wybór materiałów o twórczości wybitnego pisarza, która zainteresowała wielu. Dalsze ciepłe, długotrwałe rozmowy w unikalnym Dziale Sztuki Biblioteki Publicznej imienia Łesi Ukrainki potwierdziły, że twórczość Maurice’a Maeterlincka tego wieczoru stała się dobrym znakiem wspólnoty między Ukrainą a Belgią, więc zapowiadają się nowe poszukiwania i odkrycia, horyzont za horyzontem, na drodze do powrotu naszego Państwa do rodziny narodów europejskich, których serce bije obecnie w Brukseli... samo w sobie szuka oparcia. I jest natura. I nie ma śmierci. Są tylko różne stadia bytu. Wyjdziemy na ten poziom, gdzie nie ma śmierci przed strachem. Bo jej nie ma. Wyjdziemy na świat wołchwów, przed którymi było otwarte niebo, z którego odczytywali mądrość. Odrodzimy kozackie charakternictwo. Wyjdziemy sami na siebie i sami do siebie dorównamy. Usłyszymy głos swojej duszy i staniemy się wolni. Ukraina-świetlica będzie jasna i klarowna i będzie promieniować ideą narodową. Śmieci cudzoziemskie zostaną wymiecione, bo tak nam zapowiedział prorok Taras. I za Franką spojrzymy, “jak gospodarz domowy, Po swoim domu i po swoim polu…” Ukraina ponad wszystko! I dlatego być…
Tłumaczenie maszynowe
Jurij MOSENKIS, Honorowy akademik NAM Ukrainy. 19 czerwca w Dziale Sztuki Biblioteki Publicznej im. Łesi Ukrainki odbyło się znaczące wydarzenie – prezentacja wydania „Wybranych utworów” klasyka literatury światowej, laureata Nagrody Nobla Maurice’a Maeterlincka (Kijów: Wydawnictwo Żupanskiego, 2025) w przekładach znanego pisarza i naukowca, laureata Nagrody Federacji Walonia-Bruksela w dziedzinie przekładu literackiego, zasłużonego pracownika kultury Ukrainy Dmytra Czistiaka, przy udziale Ambasady Królestwa Belgii na Ukrainie, Instytutu Francuskiego na Ukrainie, a także znaczących postaci ukraińskiej kultury i nauki. Otwierając prezentację, kierownik Działu Sztuki, znany teatrolog, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Leonid Kryworuczko podkreślił szczególną misję projektów teatralnych w kijowskim życiu artystycznym, gdyż na deskach „Teatru na Wielkiej Żytomierskiej” z powodzeniem prezentowano utwory Yukio Mishimy i Rainera Marii Rilkego, a po nich przyszła kolej na Maurice’a Maeterlincka. W słowie powitalnym Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Ambasadora Królestwa Belgii na Ukrainie Luca Jacobsa podkreślono decydującą rolę Maurice’a Maeterlincka w kształtowaniu się literatury belgijskiej, a także znaczenie tego nazwiska w budowaniu ukraińsko-belgijskich więzi kulturowych. Należy zauważyć, że belgijscy dyplomaci szczerze wspierali różnorodne inicjatywy kulturalne przez lata: nie tylko znaczące wydania utworów François Emmanuela, Charlesa Van Lerberghe’a, Paula Willemsa, Marcela Thiry’ego, Marguerite Dmytro SEBIJ, przewodniczący Wołyńskiej organizacji obwodowej Helsińskiej Unii Ukrainy. Kiedy kozakowi wybito szablę z rąk, to Bóg posłał Ukrainie proroka Tarasa. Ukraina – to jest Boża istota. Jak mawiał Dmytro Pawłyczko, gdzie nie ma Ukrainy, tam i Pana nie ma. Naród, aby zaistnieć, musi mieć duchowy kręgosłup. Musi on służyć swojemu narodowi, a nie obsługiwać światowych pasożytów, którzy mają zamiar z naszej ziemi zrobić pastwisko dla siebie. Według Tarasa Szewczenki ukraińska nowa chata musi być wymieciona z cudzoziemskich śmieci, a „kropidłem będziemy, bracie, nową chatę wymiatać”. Yourcenar, Jacques’a De Deckera, zbiory „Srebrny wiek poezji belgijskiej”, specjalne wydania literatury belgijskiej i dramaturgii belgijskiej czasopisma „Wseswit”, ale także liczne inicjatywy naukowe, edukacyjne, artystyczne, które w naszym przełomowym czasie ukazały wielu prawdziwych przyjaciół Ukrainy w Belgii. Znana działaczka kulturalna w sferze Frankofonii Walentyna Stukałowa przekazała pozdrowienia uczestnikom prezentacji od kolegów z Instytutu Francuskiego na Ukrainie, podkreślając wsparcie Programu „Skoworoda” w przedstawieniu ukraińskiemu czytelnikowi utworów belgijskich autorów francuskojęzycznych Maurice’a Maeterlincka, François Emmanuela i Marguerite Yourcenar w przekładach niegdyś studenta Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki, a obecnie profesora katedry filologii romańskiej, kawalera Orderu Palm Akademickich od Rządu Republiki Francuskiej Dmytra Czistiaka, wspominając o latach owocnej współpracy z nadzieją na dalsze projekty twórcze. Nadzwyczajne wrażenie artystyczne na uczestnikach prezentacji wywarły fragmenty z przyszłej inscenizacji mistrzowskiego reżysera „Teatru na Wielkiej Żytomierskiej” Dmytra Kuryłowa z udziałem utalentowanych aktorów Oksany Danyłowej i Stanisława Kruszynskiego, znaczącego utworu światowej dramaturgii, dramatu Maurice’a Maeterlincka „Peleas i Melisanda”, który ukazał oryginalne, ale i organiczne zrozumienie geniuszu pisarza, gdyż współczesna dramaturgia ogarnia i przeobraża głębie oraz szczyty autorskiej wizji świata w nowe odkrycie artystyczne. Po burzliwych oklaskach dla spektaklu odbyła się ciekawa, fachowa dyskusja nad wydaniem i inscenizacją w gronie znanych naukowców i działaczy kulturalnych. Autorytatywny badacz teatru francuskojęzycznego, akademik-sekretarz wydziału teorii i historii sztuki Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, profesor Władysław Kornijenko nakreślił osiągnięcia, problemy i perspektywy współpracy na polu dyplomacji kulturalnej między Ukrainą a krajami francuskojęzycznymi, zaznaczając znaczący wkład twórczości Maeterlincka w rozwój najnowszego teatru europejskiego, a co za tym idzie aktualność jego przedstawienia ukraińskiemu czytelnikowi i widzowi. Znaczący badacz-historyk sztuki, członek korespondent Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, profesor Ołeksij Rohotczenko nakreślił głębokie związki między ukraińską a europejską sztuką doby symbolizmu i modernizmu, podkreślając wyjątkową rolę twórczości Maeterlincka w kształtowaniu ukraińskiego procesu artystycznego początku XX wieku i jej perspektywy w naszych czasach. Znany tłumacz i działacz społeczny, przewodniczący Związku Twórczego Tłumaczy Kijowskiej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Taras Marusyk podkreślił problem wzbogacania naszego języka dzięki nowym przekładom, podzielił się wspomnieniami o stażach w krajach francuskojęzycznych, w szczególności w Belgii, w celu poznania doświadczeń w sferze polityki językowej. Redaktor naczelny stuletniego czasopisma literatury zagranicznej „Wseswit”, sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Dmytro Drozdowski podzielił się wspomnieniami o latach wspólnej pracy z Dmytrem Czistiakiem nad przedstawieniem ponad 50 belgijskich autorów na łamach czasopisma, w szczególności antologii poezji, małej prozy, dramaturgii, znaczącej powieści „Przejazdem w Kijowie” Marcela Thiry’ego, etapowych utworów Maurice’a Maeterlincka „Księżniczka Malena”, „Peleas i Melisanda” oraz wyboru jego poezji, a także przypomniał o wprowadzeniu utworu „Niebieski ptak” do programu szkolnego z inicjatywy niezapomnianego akademika Dmytra Naływajki. Znany tłumacz, kawaler Orderu Literatury i Sztuki Ministerstwa Kultury Republiki Francuskiej Ołeh Żupanski opowiedział, jak przychylnie zareagował na próby przekładów belgijskich symbolistów studenta Czistiaka, a po 20 latach namówił do wydania „Wybranych utworów” Maeterlincka w kilku tomach, więc przed nami jeszcze wiele pracy... Ciepło witała gości prezentacji dyrektor Biblioteki Publicznej im. Łesi Ukrainki Olga Romaniuk, podkreślając dawną i szczerą przyjaźń między kijowskimi pisarzami a bibliotekarzami, wyrażając nadzieję na to, że międzynarodowe projekty artystyczne nabiorą tempa w naszym przełomowym czasie. Wśród uczestników prezentacji byli także przedstawiciele Departamentu Komunikacji Społecznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, kanału telewizyjnego „Kijów” i Kijówinformu, ilustratorka utworów Maeterlincka Inna Kazimirowa, współautorka indeksu bibliograficznego o zawiązali w chytry węzeł gordyjski, który nie rozwiązuje się, żebyśmy się nad nim głowili. A nad nim nie trzeba się głowić, a wziąć kozacką szablę i zrobić zamach nią. Taki zamach, jakiego jeszcze nie widział świat! I ten węzeł rozrąbać… Musimy za Skoworodą podciągnąć się wzwyż i odkryć w sobie Boga, który siebie całego włożył w nasze ciało widzialne. „To nieśmiertelne – w śmiertelnym, niewidzialne – w widzialnym, wieczne – w niewiecznym, Bóg – w ciele, ciało – w Bogu. Ale nie ciało – Bóg i Bóg – nie ciało”. Wtedy będziemy za Szewczenką tworzyć dzieła dobre i jasne. „Dzieła dobre odnowią się. Dzieła złych zapomną”. I wyjdziemy na swoją filozofię światła, którą wyraźnie wypisała Lina Kostenko: I wszystko krąży w dziwnej kręgowierci,
Tłumaczenie maszynowe
Musimy dojść do Szewczenkowskiej prawdy. On nam jasno wyłożył: Za co ż cię, świecie-bracie, W swojej dobrej, ciepłej chacie Okowano, zamurowano (Mądrego ogłupiono). Purpurami zakryto I rozpięciem dobito? Dwóch prawd nie ma. Więc dlaczego podsuwa nam się drugą prawdę, tę, która oświeciła ciemnych? Nasuwa się pytanie: „Kimże byli ci oświeciciele?” Czy nie ci, którzy wypowiedzieli wojnę wieszczom i wieszczkom, uznając ich za nieczystą siłę? Czarownikami i czarownicami… Wyłapywali i palili lub topili. Czy nie ci, którzy w 1600 roku spalili na stosie Giordana Bruna? Bożego posłańca, który został posłany przez Boga, by im objawić, że Ziemia, jak kulka, krąży wokół swojego Słońca. A my to wiedzieliśmy już za czasów Trypolu, mając znak mądrości – Swarożyca, Swastykę – wirujące niebo. Oto oświecili, tak oświecili. Aż w oczach pociemniało. Policzono, ile razy Szewczenko napisał słowo „Bóg”. Ale nikt nie odważył się powiedzieć, jak Szewczenko rozumiał Boga. I bizantyjski Saваоф Oszuka! Bóg nie oszuka, Karać i litować się nie będzie: Nie jesteśmy jego niewolnikami – jesteśmy ludźmi! Więc z jakiego prawa, wspominając Tarasa, czynimy go niewolnikiem? A czy zbyt łatwowierni nie daliśmy się owinąć w pieluchy kłamstwa, grzechu i strachu? I to wszystko związano powrozem niewoli. I
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zadane głębokie rany fizyczne i moralne. Z frontów i z zagranicy do ojczystych domów powrócą do pokojowej pracy synowie i córki Ojczyzny. Dlatego też optymistycznie twierdzi: “My wzniesiemy się feniksem z ruin” (“Matka Ukraina”). Ukraińcy to naród niezwyciężony, bo z nami jest potężna siła: miłość do wolności i do Ukrainy. “Ukraina – to niezmiennie! Ukraina – to na zawsze!”, podkreśla autorka w patriotycznym utworze “Ukraina – to na zawsze!”. Nasi rycerze, wojownicy, bohaterowie siłą woli i broni zwyciężą “państwo dzikich rzezimieszków i ordyńców” — Moskali. Jako podsumowanie: zbiór Lubow Serdunycz jest jak najbardziej na czasie, bo “jest potrzeba o czynie słowo mówić godnie”, jak pisze ona. Ta książka to swoisty hymn-pochwała dla naszego rodzimego Słowa, troska o los Matki-Ukrainy, zachwyt naszą starożytnością, rodzimymi zwyczajami, światopoglądem naszych przodków. “Szablija” – to książka adekwatnego, aktywnego odzwierciedlenia przez artystkę właściwych nam cech, wydarzeń przeszłości i teraźniejszości Ojczyzny bez romantycznego oszustwa, bez żadnych złudzeń czy zmyśleń, bez ideologicznych insynuacji. Każde słowo, wiersz, strofa niestrudzonej pracownicy są zważone przez autorkę na dokładnych wagach Prawdy i nadziei na świetlaną przyszłość Ukrainy, która jest możliwa pod warunkiem narodzin nowej, aktywnej elity, która będzie podnosić z kolan. Dlatego autorka też pisze: Los dał mi broń: nie szablę, a rylec, Więc wyszywa on, by podnosić z kolan. I jeszcze w jednym dwuwierszu: Ostre pióro i prawdziwa dusza – także broń. Los dał mi rylec – zamiast miecza (“Zamiast miecza”, rozdział “Ukraina – twierdza ducha”). Ogółem w zbiorze jest siedem rozdziałów: “Ukraina – twierdza ducha”, “Z językiem jesteśmy narodem”, “Wyszywankowy kod”, “Potrzebujemy czynu!”, “Ukraińcy – naród poetów”, “Czas miłości” (Humor i satyra), “Szablewiersze” (Katreny). Mam nadzieję, że zbiór “Szablija” nieuchronnie wywrze głębokie patriotyczne, poznawcze, moralne i estetyczne wrażenie na prawdziwych miłośnikach kultury narodowej. W końcu nam, czytelnikom, autorka szczerze podarowała kolejną swoją ważką, wspaniałą pracę, którą po raz kolejny otworzyła drzwi swojego niecodziennego talentu, dobrego, uczciwego serca i szczerej, wrażliwej duszy patriotki. Szablą Słowa – Prawdy – przesiąknięta jest kolejna (27.) wysoko-twórcza jej wysokość. Współczesna Ukraina właśnie potrzebuje nowej, sprawczej elity politycznej, zdolnej przezwyciężyć kryzysy społeczno-ekonomiczne i polityczne.
Tłumaczenie maszynowe
Bronisław SOCHACKI, doktor filozofii, m. Lwów
Ponad wszystkich starszych najstarsza prawda. Łesia Ukrainka
W wieloaspektowej twórczości Lubow Serdunycz ważne miejsce zajmują tematy związane z naświetlaniem przez nią problemów roli i znaczenia Słowa w życiu naszego narodu. Świadectwem tego jest stworzona przez nią wielka, potężna książka o intrygującym tytule: “Sza-Blija”. Samo słowo “prawda” użyte jest przez pisarkę w wąskim i szerokim znaczeniu. W pierwszym wariancie są to adekwatne prawdy, aksjomatyczna wiedza o społeczeństwie i przyrodzie; a w drugim – wolność, sprawiedliwość, równość społeczna. Obydwa warianty tego złożonego fenomenu włączają w swoją istotę obiektywne i subiektywne warunki ludzkiej egzystencji. Prototypem wspomnianego zjawiska jest społeczne bytowanie Ojczyzny. W poetyckim dorobku Lubow Serdunycz wyodrębniono główne obiektywne i subiektywne warunki, w których obecnie istnieje nasze społeczeństwo. Właśnie one posłużyły autorce jako przedmioty do stworzenia wielu postaci i obrazów w poezjach o wydźwięku obywatelskim. Bardzo uważnie rozpatrując i oceniając obecną władzę polityczną, poetka demaskuje, krytykuje bardzo poważne, niebezpieczne choroby: łapówkarstwo, korupcję, nieodpowiedzialność, samowolę, ignorancję, zdradę… Autorka oskarża też obecnie urzędującego Prezydenta państwa Zełenskiego o populizm, autorytarne zapędy. Gorliwie obiecywał wyborcom skręcić kark korupcyjnej hydrze – teraz obiema rękami trzyma się zbyt zasiedzianego prezydenckiego fotela. Nie miała autorka kredytu zaufania także do poprzednich sterników naszej władzy, wszelkiej maści wirtualnych patriotów, którzy przed wyborami nieodstępnie, słowotocznie, natarczywie powtarzali łatwowiernym masom o swojej dla nich oddaności. O tym – w takich poezjach: “Wolność”, “Majdan”, “Handlarze”, “Wasylowi Stusowi”, “Kisielowe brzegi”, “Mojżesze”, “Deputowani”, “Wirtualni patrioci”… Wyrazistym, przekonującym obrazem artystycznym w zbiorze widzimy obraz języka ukraińskiego. Moim zdaniem, każdy wolny człowiek, jego wszechstronny rozwój jest niemożliwy bez języka ojczystego i wykonywania przez niego znanych życiotwórczych funkcji. Takie prawdziwe uogólnienie spotykamy w wielu patriotycznie natchnionych wierszach Lubow Serdunycz. Np.: “Ze słowem ojczystym”, “Z językiem jesteśmy narodem”, “Najdawniejszy z języków”, “O słowo!”, “Języku przesławny”, “Ojczysta mowo”, “Ścieżka słowa” i innych. Poetka przypomina, że przez wiele stuleci język ukraiński chcieli zabić obcy i “swoi” wrogowie: obojętni małorosjanie, chochoły, mankurci. Jednak na złość wszystkim jego wrogom nasz język mimo wszystko przetrwał, nie dał się zgubić i obecnie ma w swoim składzie ponad 256 tysięcy słów. Lubow Serdunycz zdecydowanie występuje za zachowaniem arsenału językowego przed zaśmiecaniem wszelkimi surżykami, slangami, niecenzuralnymi słowami. Ta jej myśl jest zgodna z mądrą myślą świętej pamięci niezapomnianego D. Pawłyczki, który w wierszu “Mowo ojczysta, radości i trwogo” pisał, że przekleństwa – to straszniejsze od bagnetów, to w istocie jadowite węże. Charakterystyczne: Lubow Andrijiwna, będąc nosicielką ogromnego bogactwa językowego, sama tworzy nowe własne słowa. Oto niektóre z nich: szablija, wperszeń, zawkrajinieni, switłodusza, narodeć-zbrodeć, osłowytysia, szablewirsza, rozwydneń, naczworyły, aboryheńmo, czużyzna, złotobaton, zawesnytsia, wysnytsia, pereosłowliuju, perewysnuju, wirzeń, hajno, wirszoroby, nabrecha, szczasływist… Jej neologizmy – to świadectwo wysokiej erudycji, talentu, unikalnej pracowitości artystki w dość trudnej dziedzinie: literaturze pięknej. W niej, bez wątpienia, osiągnęła już poziom europejski. Jednocześnie z wielkim szacunkiem artystka odnosi się także do bogatej mądrości ludowej: przysłów. Nazywa je nieodłącznym składnikiem kultury duchowej utalentowanego narodu ukraińskiego. Czytelnikom szlachetnie proponuje przysłowia, zrymowane przez nią w rajkach (gatunek poezji) i w klasycznych wierszach: życie – nie bajka; godność – ponad wszystko; kto oczy ma – nie ciemność; kto idzie z mieczem – od miecza zginie; ze ścieżek rodzi się droga; złość rodzi złość; nienawiść przejdzie w furię; milczeć łatwiej, niż mówić; miłość – pragnienie serca; nie ma przyszłości ten, kto nie szanuje przodków; bez serca nie ma człowieka; pokoju nie ma bez miłości; dusza lata ptakiem; nocy nie ma bez dnia… Wymienione tutaj przysłowia faktycznie dotyczą treści i lejtmotywu recenzowanej przeze mnie książki. Oprócz rozważań poetki o społeczno-politycznej i ekonomicznej jakości naszego społeczeństwa, są u autorki pewne przytomne głębokie refleksje także o stanie środowiska naturalnego, naszego otoczenia. Pod względem treści i formy można je podzielić na dwa główne typy: radosny i smutny. Pierwszy – to jej myśli o takich zjawiskach przyrody, jak słońce, ziemia, woda, żyto, pszenica, jabłoń, las, trawy, pszczoły, niebo, złoża. Dają one ludziom materialną i duchową satysfakcję, jest to niezbędny warunek ludzkiej egzystencji. Drugi typ – to rozmyślania autorki o merkantylnym, nierozumnym stosunku bogaczy, oligarchów do nieograniczonych zasobów kraju, zwłaszcza do jego złóż, ziemi, zbiorników wodnych, lasów. O tym L. Serdunycz z bólem pisze w wierszu “Płyną Karpaty”: “Idą lasy na meble nam bez miary. Rąbiemy, wywozimy…”, “Dobrali się do lasów, i wód, i złóż”. W leśnym królestwie miłośniczka przyrody widzi piękno, czerpie natchnienie z melodii różnych ptaków: słowików, kukułek, wróbelków… Domorośli krezusi w szaleńczej pogoni za bezmiernymi zyskami zamienili niegdyś najbardziej zalesiony kraj Ukrainy (Karpaty) w łyse miejsca. Dobrali się oni już także do ziem i rzek. Środowisko naturalne Ukrainy, niestety, ponad 14 lat zaciekle niszczą także raszyści-faszyści, którzy wyrządzili mu szkody już na astronomiczną sumę: ponad 7 bln hrywien! W “SzaBlii” niemało powiedziano także o najcenniejszym duchowym dobru, skarbie: miłości. Ona, jak twierdzi L. Serdunycz, posiada wielką siłę wpływu na świadomość i zachowanie ludzi. Poetka wyodrębnia i wszechstronnie przemyśliwuje konkretne, utrwalone w naszym społeczeństwie takie typy miłości, jak: miłość rodziców do swoich dzieci, miłość dzieci do mamy i taty, miłość do Matki-Ukrainy, do ojcowskiej historii. W Kijowie i na Lwowszczyźnie pokazy odbyły się z udziałem pani Natalii Osmak. Zdaniem Marii Jaremczuk, najlepszy sposób, by przekształcić widza, który wcześniej nigdy nie oglądał dokumentalistyki, w konesera historycznego kina nieaktorskiego, – to osobisty kontakt na spotkaniach autorskich,
ojczyzny, przyjaciół. A także przeprowadza paralela między takimi uczuciami, jak miłość i zakochanie. Najwyższy typ miłości, jej zdaniem, to miłość matczyna. Sama zaś rola „macierzyństwa”, jak słusznie uważa, to najwyższe, najbardziej zaszczytne spośród wszystkich znanych obecnie ludzkości stanowisk. W poruszającym wierszu „Chata i kobieta” czytamy: „Chatę utrzymuje kobieta // Za trzy, mówią, węgły. Na niebie jeszcze obficie gwiazdek – // Kobieta już się krząta”. I dalej – o kręgu odwiecznych obowiązków, które wypełniają nasze niestrudzone matki i żony. Strażniczki rodziny nasi mężowie i dzieci powinni szanować i być wdzięczni za naukę, jak żyć, za ich poświęcenie, pracowitość i cierpliwość, nie nadwyrężać ich wrażliwych nerwów nikczemnymi czynami i kłótniami. Wieloma płomiennymi wierszami sławi poetka także miłość patriotyczną, czyli miłość do Ukrainy. Wymienię tylko niektóre z nich: „Szewczenkowa miłość”, „Z Czerneczej Góry”, „Ukraina – to na zawsze”, „Moje Podole”, „Mi Ukraina potrzebna!”, „Warto walczyć!”, „Służ Ukrainie!” oraz wiele innych. Ta forma ważnego, szlachetnego uczucia, podkreśla artystka, ma obecnie ogromne znaczenie w walce naszego narodu o wolność, równość, niepodległość, ojczystą kulturę. Dla Lubow Serdunycz wzorcami byli i są sławni rycerze Ukrainy: kozacy, zwycięscy wojownicy UPA, szestdziesiatnyky, bohaterowie Niebiańskiej Sotni. Ich czyny obecnie heroicznie powtarzają obrońcy na frontach współczesnej wojny moskiewsko-ukraińskiej, z których za naszą wolność zginęło już ponad 55 tysięcy żołnierzy. Szczerze wierzy autorka-patriotka w nasze nieuniknione zwycięstwo nad nieludźmi-zwyrodnialcami z „rosji”. Nazywa ich neandertalczykami, którzy potrafią jedynie grabić i zabijać. O wojnie mówi w wspaniałym wierszu „Faszystom z FR – kaput!”: „W nas ból rodzi miłość. … My pokoju pragniemy i postępu, A z raszy śmierdzi kpeersem”. Po tej krwiożerczej wojnie, mocno ma nadzieję poetka, nasz naród swoją niestrudzoną pracą i rozumem zagoi licznych prezentacjach. Studiowanie historii – to najskuteczniejszy sposób rozwoju krytycznego myślenia, uważa reżyserka, ponieważ znając, czym zakończyło się wydarzenie, możemy bezstronnie je przeanalizować. Podczas trasy zespół zawitał nie tylko do centrów obwodowych. 13 z 22 pokazów filmowych odbyło się w centrach rejonowych i niewielkich wspólnotach wiejskich, gdzie nie ma kin. „Jeśli nie będziemy aktywnie promować ukraińskiego kina wśród widza, skłaniać nie tylko do rozrywki i wypoczynku, ale także do poznawania nowego, miejsce ukraińskiego kontentu z łatwością zajmie wrogi”, – uważają autorzy filmu „nieZnani Ukraińcy. Kyryło Osmak”. „Dlatego jesteśmy wdzięczni wszystkim, którzy pomogli nam opowiedzieć historię Prezydenta UHWR widzom”, – podsumowują twórcy obrazu. Według informacji z mediów społecznościowych Lubow Serdunycz. „SzaBlija” (Poezja obywatelska. Charków: „Ukr-Publisher”, 2025, 362 s.: il.).
Tłumaczenie maszynowe
W ramach promocji, przy wsparciu Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kinematografii (Derżkino), w maju i czerwcu odbyły się pokazy dokumentalnego filmu historycznego reżyserki Marii Jaremczuk „neVidomi ukraińcy. Kyryło Osmak”, zrealizowanego przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kultury (UKF). Główna bohaterka filmu – Natalia Kyrylivna Osmak, córka Prezydenta URWP – opowiada o swojej trzydziestoletniej drodze od poszukiwania informacji o ojcu i wytrwałej pracy nad przywróceniem jego imienia do ukraińskiej historii, literatury i kultury. W ciągu dwóch miesięcy autorzy filmu przeprowadzili 22 spotkania twórcze w pięciu obwodach Ukrainy, które zgromadziły 1500 widzów. Wśród nich: młodzież, wojskowi, pedagodzy, pracownicy sfery kultury, osoby zainteresowane ukraińsko-
Tłumaczenie maszynowe
Serhij TIUTIUNNYK, Siczesławska „Proświta” Czym żyła ukraińska społeczność Jekaterynosławia w przededniu wielkich wstrząsów XX wieku? Jakie książki czytano, jakie sztuki wystawiano i jak ratowano tradycje w czasach wojny? Dokument, który przez ponad stulecie przechowywano w archiwach, stał się teraz dostępny dla każdego. Pracownicy Charkowskiej Biblioteki Naukowej im. W. Korolenki zeskanowali i udostępnili w internecie „Sprawozdanie Towarzystwa „Proświta” w Jekaterynosławiu za 1914 rok” – książkę wydrukowaną w jekaterynosławskiej drukarni K. Andruszczenki jeszcze w 1915 roku. Ta książka, licząca ponad 60 stron, jest prawdziwym kronikarskim zapisem życia ukraińskiej społeczności Jekaterynosławia w niezwykle trudnym okresie historycznym. Ze stron sprawozdania można dowiedzieć się mnóstwa szczegółów o działalności towarzystwa. Oto najciekawsze fakty. Na początku sprawozdania Rada towarzystwa dzieli się radosną nowiną: pod koniec roku znany działacz Wołodymyr Chrinnykow bezpłatnie udostępnił „Proświcie” dwa pokoje w swoim domu na rogu Prospektu i ulicy Pierwozwaniwskiej. Pozwoliło to towarzystwu przenieść się do nowego, ładnego lokalu. Pierwsza połowa roku upłynęła pod znakiem przygotowań do 100-lecia urodzin Tarasa Szewczenki. 1 marca „Proświta” przeprowadziła wspaniały wieczór z żywymi obrazami (w szczególności według poematu „Kateryna”), wielkim chórem i popiersiem Kobziarza, oświetlonym reflektorem. Sukces był nadzwyczajny, ale bardzo przestraszył władze. Zaraz po 1 marca policja zabroniła przeprowadzania jakichkolwiek dalszych świąt szewczenkowskich w mieście, a 16 marca gubernator niespodziewanie w ogóle zamknął Komitet Szewczenkowski. Wojna i „wolontariat” początku XX wieku. Latem 1914 roku rozpoczęła się I wojna światowa i działalność towarzystwa radykalnie się zmieniła. „Proświta” zaczęła aktywnie pomagać poszkodowanym. W szczególności zorganizowano wielki koncert charytatywny, z którego pieniądze przekazano miejscowemu lazaretowi. W sierpniu na Mandrykiwce otwarto tanią jadłodajnię dla rodzin wojskowych, których powołano na front. Był to kolosalny projekt: tylko w ciągu czterech miesięcy wolontariusze „Proświty” wydali 13664 porcje, nakarmiwszy prawie 17700 osób. Nawiasem mówiąc, na Boże Narodzenie jadłodajnia przygotowała dla potrzebujących bogatą i biedną kutię, szanując ukraińskie tradycje. Co czytali jekaterynosławianie? W sprawozdaniu znajduje się ciekawa statystyka biblioteki-czytelni im. T. Szewczenki. Aby przyciągnąć więcej osób, Rada zmniejszyła opłatę za czytanie do 10 kopiejek. Najczęściej czytelnicy wypożyczali utwory Borysa Hrinczenki (jego książki przeczytano 84 razy), Wołodymyra Wynnyczenki, Iwana Franki oraz Iwana Neczuja-Łewyckiego. Pomimo wojny „Proświta” nie zapominała o dzieciach. „Komisja Choinkowa” zorganizowała święta bożonarodzeniowe we wsiach (Manujliwka, Dijiwka, Kamianka). Dzieciom rozdawano cukierki i książki w specjalnych torebkach, na których bezpłatnie wydrukowano hasła: „Szanujcie rodzimy Kraj!” oraz „Wspominajcie Proświtę!”. W sprawozdaniach ze wsi pisano, że dla miejscowych dzieciaków gra na gramofonie i książki w prezencie były prawdziwym cudem. W wydaniu zamieszczono oddzielne sprawozdania filii we wsiach Pereszczepyne, Dijiwka i innych. Na początku roku aktywnie wystawiano tam ukraińskie przedstawienia (na przykład sztuki Tobilewycza i Kropywnyckiego), ale jesienią działalność zamarła. Jak smutno konstatuje sprawozdanie z Pereszczepyne: „Druga połowa roku w życiu Towarzystwa niczym się nie wyróżniała z powodu tego, że większość członków filii zabrano na wojnę”. Jeśli spojrzeć na listy członków towarzystwa na 1915 rok, zobaczymy cały kwiat ukraińskiej inteligencji regionu. Wśród członków honorowych – historyk Dmytro Jawornycki oraz rodzina Dmytra i Natalii Doroszenków. Druga (osobno ponumerowana) część książki w całości poświęcona jest pracy jubileuszowego Komitetu Szewczenkowskiego. To prawdziwy biurokratyczny kryminał o tym, jak Ukraińcy próbowali wywalczyć prawo do oficjalnego świętowania jubileuszu Kobziarza, proponując nazwanie ulicy jego imieniem lub założenie stypendiów, i jak władze stawiały temu przeszkody. Szczególnie porusza opis przemówienia Dmytra Jawornyckiego, który żywym, barwnym słowem dowodził wielkości Szewczenki jako „apostoła prawdy”. Tamże zebrano wzruszające telegramy od chłopów, robotników i studentów z całego imperium, którzy zbierali po kopiejce na wieńce i święto.
Tłumaczenie maszynowe
Dyrektorkę generalną Narodowej Biblioteki Ukrainy dla dzieci zaprosili do udziału w projekcie „Współczesna siła kobiety” w kulturalno-artystycznym hubie „NGU Sound Recovery” nasi przyjaciele i partnerzy – Główny Zarząd Gwardii Narodowej Ukrainy. W swoim wystąpieniu Alla Hordijenko przedstawiła istotę pracy biblioteki w czasie wojny, jej ważną misję zachowania pamięci, dziedzictwa kulturowego i wysokich wartości moralnych, opowiedziała o roli książki dziś oraz o ścisłej współpracy z Siłami Obronnymi Ukrainy. Szczególną uwagę skupiła na projektach i programach biblioteki o charakterze narodowo-patriotycznym oraz na partnerskim udziale NGU w nich. Serdecznie podziękowała Gwardii Narodowej Ukrainy, bezpośrednio dowódcy NGU generałowi majorowi Ołeksandrowi Piwnence oraz zastępcy dowódcy NGU generałowi brygady Walentynowi Ostryżnemu, za systematyczne wsparcie bibliotecznych inicjatyw, za wszechstronne wspieranie wzrostu świadomego narodowo młodego pokolenia. „Współczesna siła kobiety” to inicjatywa zapoczątkowana w kwietniu 2026 roku przez organizację pozarządową „Platforma Rozwoju”. Łączy ona sektor cywilny i wojskowy wokół rozwoju, wzajemnego wsparcia oraz wzmacniania odporności psychicznej kobiet, które służą w Gwardii Narodowej Ukrainy. Chodzi o ludzi, którzy potrafią wspierać jedni drugich, o zaufanie, o odbudowę i siłę, która rodzi się wtedy, gdy wojskowi i cywile łączą się we wspólnym celu. To szczere rozmowy o przywództwie, odporności, motywacji, rozwoju i odbudowie. Wiele kobiet
Tłumaczenie maszynowe
Ostatnio w Rówieńskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym odbyło się wydarzenie „Sto lat pamięci: Wołodymyr Oskiłko – bohater, buntownik czy tragiczny mąż stanu?”, poświęcone 100. rocznicy śmierci generała-chorążego Armii URL, działacza wojskowego i polityka Wołodymyra Oskiłki. Wydarzenie rozpoczęło się od pieśni patriotycznych w wykonaniu głównego specjalisty wydziału regionalnej polityki kulturalnej zarządu kultury i turystyki Rówieńskiej Obwodowej Administracji Państwowej Nazara Wołoszcuka. Otwierając spotkanie, dyrektor muzeum Ałła Żyżkewycz podkreśliła, że Wołodymyr Oskiłko jest jedną z najbardziej wyrazistych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych postaci ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. Zaprosiła zebranych do refleksji i dyskusji nad pytaniem: kim właściwie był Wołodymyr Oskiłko – bohaterem, buntownikiem czy tragicznym mężem stanu? Starszy pracownik naukowy muzeum, moderator wydarzenia Ołeksandr Bułyha, przedstawił materiały archiwalne oraz mało znane karty biografii Wołodymyra Oskiłki. Szczególną uwagę poświęcił formowaniu Północnej Grupy Wojsk Dyrektoriatu URL, walce z wojskami bolszewickimi oraz konfliktowi z Symonem Petlurą, który zakończył się wystąpieniem w Równem 29 kwietnia 1919 roku. Kandydat nauk historycznych Ołeksandr Krupka uzupełnił wystąpienie Ołeksandra Bułyhy, zaznaczając talent Oskiłki jako dowódcy wojskowego oraz jego rolę w jednym z najbardziej kontrowersyjnych wystąpień politycznych doby Rewolucji Ukraińskiej. Krajoznawca Mykoła Fedoryszyn opowiedział o upamiętnieniu Wołodymyra Oskiłki na Rówieńszczyźnie, postawieniu pierwszego pomnika na jego grobie oraz wznowieniu ważnych źródeł historycznych, w szczególności książki Wołodymyra Tymoszewskiego „Droga do katastrofy” oraz wspomnień samego Oskiłki „Między dwoma światami”. W ożywionej dyskusji wzięli udział naukowcy, muzealnicy, działacze Proświty oraz krajoznawcy. Oni omówili działalność wojskową i polityczną Wołodymyra Oskiłki, jego rolę w walce narodowowyzwoleńczej, dowodzenie Północną Grupą Wojsk Armii URL oraz działalność społeczną na Wołyniu. Wśród uczestników dyskusji byli: Bohdan Jaskiw, Wałerij Skocyk, Ołeh Kaszuba, Mykoła Wełhus, Jarosław Semeniuk i inni. Poruszające było wystąpienie dziennikarki Ludmyły Marczuk – matki poległego ukraińskiego żołnierza. Przekazała ona muzeum w darze swoją książkę „Żyję, mamo” i przeprowadziła paralele między współczesną walką Ukrainy o niepodległość a wydarzeniami sprzed stu lat, kiedy żył i działał Wołodymyr Oskiłko. Podsumowując wydarzenie, jego uczestnicy zaznaczyli, że postać Wołodymyra Oskiłki do dziś pozostaje jedną z najbardziej dyskusyjnych w ukraińskiej historii. Mimo kontrowersyjności ocen, jego życie i działalność stanowią ważny składnik historii Rówieńszczyzny i ukraińskiej walki o państwowość. Jak zaznaczyła dyrektor Rówieńskiej Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej Wałentyna Jaroszczuk, obecna impreza stała się udaną okazją do przemyślenia skomplikowanych kart naszej przeszłości oraz ożywionej dyskusji o wydarzeniach historycznych. Według informacji Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego
Tłumaczenie maszynowe
Bronisław Zaleski (1820–1880) – polski działacz społeczny, dziennikarz, historyk i malarz amator. Należał do kręgu polskich zesłańców politycznych. Z Tarasem Szewczenką poznał się i zaprzyjaźnił w latach 1849–1850 w Orenburgu, pomagając mu opracowywać materiały ekspedycji opisowej na Morze Aralskie. Według jego słów, „od tego czasu zawiązały się u mnie bliskie z nim stosunki”. Podczas ekspedycji do Karatau latem 1851 roku Taras Hryhorowycz, który wtedy dużo malował, mieszkał z Zaleskim w kazachskiej kibitce i uwiecznił go na rysunku „Wśród towarzyszy”: „Szewczenko rysował i czuł się swobodny”. Otrzymał stopień oficera, zwolnił się ze służby w 1856 roku i powrócił w rodzinne strony, do rodowego majątku Raczkiewicze w powiecie słuckim guberni mińskiej. Zaleski wspierał materialnie Szewczenkę, sprzyjając nielegalnej sprzedaży jego rysunków. Ich szczera przyjaźń i wzruszająco bliskie relacje, wzajemne zaufanie zostały uwiecznione w bogatej i niezwykle interesującej korespondencji z lat 1853–1860: zachowało się 16 listów Szewczenki do Zaleskiego i 11 jego listów do poety. Oczywiście, rozmowa z Tarasem Szewczenką jest wyimaginowana, ale teksty poety są realne, prawdziwe, nie dotknięte niczyim „żadnym słowem”.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki
– Drogi Tarasie Hryhorowyczu, wszechstronnie badając pańskie relacje z Agatą Uskową – żoną komendanta Twierdzy Nowopietrowskiej Iraklija Uskowa, doszedłem do wniosku, że tylko w listach do Bronisława Zaleskiego pozwolił pan sobie w pełni wyrazić swój zachwyt nią oraz uczucie wdzięczności dla tej kobiety za szczęśliwe chwile spędzone razem… – Ta piękna kobieta jest dla mnie prawdziwą łaską Bożą. To jedyne stworzenie, którym zachwycam się czasami nawet do poezji. Otóż jestem mniej lub bardziej szczęśliwy, można powiedzieć, że jestem całkowicie szczęśliwy, a czy może być inaczej w obecności wysokomoralnej i fizycznie pięknej kobiety? – To zdumiewające, niewiarygodne wyznanie wyrwało się z głębi pańskiego szczerego serca w październiku 1854 roku, czyli półtora roku po poznaniu Uskowej, a cztery miesiące później znów nie powstrzymał pan uczuć, które pana przepełniały… – Jakie cudowne, dziwne stworzenie, nieskalana kobieta! To najjaśniejsza perła w wieńcu stworzeń. Gdyby nie to jedyne, bliskie mojemu sercu, nie wiedziałbym, co ze sobą zrobić. Pokochałem ją wzniośle, czysto, całym sercem i całą moją wdzięczną duszą. Nie dopuszczaj, przyjacielu mój, nawet cienia czegoś nieczystego w mojej nieskalanej miłości. – Tutaj trzeba potwierdzić – rzeczywiście Agata Uskowa zeznała: „Rozmowy o jego uczuciach sercowych u nas nigdy nie było: mąż mój był człowiekiem poważnym, Szewczenko takich rozmów nie prowadził ani z nim, ani ze mną”. Jednak wkrótce w liście do Bronisława Zaleskiego w kwietniu 1855 roku pojawiły się zupełnie inne charakterystyki „pięknej kobiety” w kontekście całkowitego krachu nadziei Szewczenki na amnestię dla zesłańców politycznych, która go nie objęła… – Przez osiem lat, zdaje się, można było przyzwyczaić się do wszystkich niepowodzeń i nieszczęść – nic z tego. Prawdziwy smutek tak strasznie mną wstrząsnął, że ledwo panowałem nad sobą. Do tej pory jeszcze nie mogę dojść do siebie. W takich przypadkach serce potrzebuje najszczerszego, najbardziej bezinteresownego przyjaciela. Półśrodki nie mają tu miejsca, są gorsze od zimnego egoizmu… – Ale okazało się, że Agata Uskowa nie była gotowa nieść krzyża bezinteresownego przyjaciela, co więcej, prawdę mówiąc, żona komendanta nie powinna była i nie mogła tego robić. Niezależnie od tego, jakie cechy charakteru faktycznie posiadała, czy od tego, jakimi cechami pan ją sam obdarzył… – Agata, moja moralna podpora, moja jedyna podpora, i ta zachwiała się i nagle stała się pusta i bezżyciowa. Karciana graczką, nic więcej. Albo mi się tak wydaje, albo rzeczywiście tak jest… – Ale dlaczego karciana graczką? – Wieczorami zimą grała w karty i była w strasznym nastroju, kiedy nie udawało jej się złożyć partii… Obrzydliwie widzieć młodą piękną kobietę przy takim bezsensownym zajęciu. Wtedy całkowicie się rozczarowałem… – Swoją drogą, właśnie w liście do Bronisława Zaleskiego w czerwcu 1856 roku poufnie poinformował pan o innej, naprawdę ważnej przyczynie, można by rzec, duchowego zerwania z Agatą Uskową… – A czy wiesz, że zdarzyło nam się małe spięcie? Agata miała nieostrożność wypomnieć mi swoje dobrodziejstwa, a ja strząsnąłem proch z nóg moich i powtarzam słowa wielkiego florenckiego wygnańca Dantego: Gorzki jest chleb jałmużny i twarde stopnie cudzego progu. Wydarzenie nieprzyjemne. Ale teraz czuję się znacznie spokojniej i swobodniej niż pod opieką tych, w gruncie rzeczy, dobrych ludzi. – Mówiąc słowami pańskiego znanego biografa Pawła Zajcewa, Szewczenko „swoją „moralną podporę” stracił… Romans platoniczny się skończył”. Nie mamy możliwości szczegółowo ujawniać szczegółów tego spięcia, bo umówiliśmy się mówić tylko o wyznaniach powierzonych Zaleskiemu. Proszę tylko, dumny i miłujący wolność panie Tarasie, potwierdzić, że w rzeczywistości pozostawał pan w przyjaznych stosunkach z Agatą Uskową i jej rodziną aż do samego wyjazdu z Twierdzy Nowopietrowskiej, o czym jest nawet bezpośredni zapis w Dzienniku… – W ogrodzie warzywnym lub w sadzie – letnia rezydencja naszej komendantowej, cały wolny czas teraz spędzam w jej rodzinie; ma dwoje ślicznych dzieci, Nataszeńkę i Nadijkę, i to jest mój jedyny odpoczynek w tej obrzydliwej głuszy… – Wiem, że w drodze z zesłania w listach do Iraklija Uskowa pan, dobry i wdzięczny Człowieku, niezmiennie pozdrawiał ich wszystkich, powiedzmy, w listopadzie pisał pan z Niżnego Nowogrodu… – Czy wesoło u Was? Czy zdrowa Agafia Omelianowna? Czy zdrowi moi wielcy przyjaciele Nataszeńka i Nadijka?.. Świadczę mój najgłębszy szacunek Agafii Omelianownie. I pozostaję wdzięczny wam Taras Szewczenko… – A jeszcze tak samo pełen szacunku już z Petersburga – 4 lipca 1858 roku… – Jak to wy tam żyjecie?... Świadczę mój najgłębszy szacunek Agafii Omelianownie… – Z tymi słowami niech pozostaną w naszej pamięci nieskalane stosunki Tarasa Hryhorowycza z Agafią Omelianowną. Podziękujmy kobiecie za szczęśliwe chwile, które podarowała panu już samą swoją obecnością. Teraz proszę pana, najdroższy rozmówco, przejść do następnych historii, które w liście do Bronisława Zaleskiego w lutym 1857 roku nazwał pan „poematami” lub „zamkami na lodzie”. Są one związane z powrotem z zesłania i pięknymi marzeniami o wspólnym studiowaniu w Akademii Sztuk Pięknych.
– Pierwszy, albo pierwszy poemat. Introductio: rozstanie z pustynią, w której tyle lat cierpiałem… Potem pauza do Moskwy. Potem Moskwa… Potem, potem… oto jaki finał. Zamiast petersburskiej drogi żelaznej, wybieram prostą drogę pocztową, smoleńską albo wileńską, i przyjeżdżam prosto do Raczkiewicz. Tutaj zaczyna się druga część poematu. Spotykam się z tobą, płaczę i całuję ręce twojej szczęśliwej matki, całuję twojego szczęśliwego ojca, siostry… Odpocząwszy od tej pełnej radości, prawie siłą zabieram cię z objęć twojej szczęśliwej matki i pewnego pięknego ranka modlimy się z tobą przed obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Wilno jest tak samo drogie moim wspomnieniom, jak i twoim. Z litewskiej stolicy szosą warszawską lecimy prosto do Akademii Sztuk Pięknych i dopełniamy nasze i tak już pełne szczęście dwoma latami studenckiego, pustelniczego życia. A ile radości w tym pustelniczym życiu! Ta radość i to szczęście są zrozumiałe tylko dla tego, kto kocha boską sztukę tak, jak my z tobą ją kochamy. Czyż nie prawda, piękny, przepyszny i nie do końca powietrzny zamek? Fundament prawie ręczy za jego wykonalność i trwałość. – Jaka niezwykła, romantyczna, radosna, piękna, boska, fantastyczna marzenie! Tak, i wy sami, niezłomny zesłańcu, genialny Poeto, zaznaczyliście w tym samym liście, że był to „wyższy stopień mojej serdecznej fantazji”. Bo nadzieja w tamtym czasie była na szybką wieść o przyszłym uwolnieniu, która wkrótce przecież przyszła, a wtedy… – Poczta przyszła 14 lutego i nie przyniosła mi niczego takiego, na czym mógłbym się opierając, kontynuować swoje przypuszczenia. Przeczucie, wiara, nadzieja. I nic więcej. – To było niemało i pozwoliło wam stworzyć drugi powietrzny zamek albo poemat… – Drugi powietrzny zamek albo poemat na ten sam temat. Wstęp ten sam. Scena w Moskwie ta sama. Ale zamiast drogi smoleńskiej wybrana petersburska żelazna, i ja w Petersburgu, w skromnym mieszkaniu z dwóch pokoi studiuję sztukę grawerowania akwatintą i czekam na ciebie, mojego szczerego przyjaciela. Przyjechałeś. Żyjemy z tobą skromnie, prawie biednie, w małych pokoikach, niestrudzenie pracujemy, uczymy się i cieszymy swoją nauką. Dwa lata przelatują niepostrzeżenie nad nami, i my, jeśli nie pełni, to przynajmniej świadomi artyści, przez Wilno i Słuck wracamy do Raczkiewicz, całujemy twoją szczęśliwą matkę, ojca, siostry… – Niewiarygodne, jak w twórczej, obrazowej wyobraźni wy, niedościgniony Artysto, stworzyliście realny, życiowy, żywy, ziemski obraz upragnionej wspólnej nauki z Zaleskim… – Mój drugi poemat jest trochę prozaiczny, ale w istocie pełniejszy od pierwszego. Tak czy inaczej, a ty powinieneś być w Akademii Sztuk Pięknych, bo pozostanie szczelina, niezaszyta dziura w twoim i moim życiu. Niedostatecznie jest widzieć, zachwycać się pięknym, rozumnym, dobrym czołem człowieka, koniecznie trzeba namalować je na papierze i zachwycać się nim, jak stworzeniem żywego Boga. Oto co jest potrzebne dla pełni naszej radości. Dla pełni naszego życia… Pragnę widzieć i całować mojego przyjaciela doskonałego, a dla twojej doskonałości niezbędna jest Akademia Sztuk Pięknych. Bez świadomego rozumienia piękna człowiek nie zobaczy wszechmogącego Boga w małym listku najmniejszej rośliny… – Słucham was, wielki marzycielu i zdumiewający realisto, z zapartym tchem i wspominam, jak radziliście Zaleskiemu… – Zapomniałem ci powiedzieć, żebyś chodził w wolnym czasie do parku albo w gaj i robił etiudy malowniczych drzew… – Nie wychodzi z pamięci wasz list do Zaleskiego w listopadzie 1856 roku, w którym wy, starszy wiekiem przyjaciel, wprost, bezpośrednio pytaliście go… – Jak zamierzasz rozporządzić swoją przyszłością. Kogo zamierzasz z siebie zrobić – artystę czy urzędnika? I na tym, i na tamtym polu serdecznie życzę ci sukcesu. Ale szczerze chciałbym, żebyś wybrał pole artysty… – Zatem, najważniejsze w „powietrznych zamkach” – szczere życzenie artyście-amatorowi Zaleskiemu ukończenia Akademii Sztuk Pięknych i radosne dążenie do pracy z nim w tej twórczej dziedzinie. Niestety, właśnie to się nie stało, lecz w perspektywie historycznej znaczenie ma tylko to, że wy, wielki Artysto, nauczyliście nas tworzyć „powietrzne zamki”… – Dla dusz, które współczują i kochają, powietrzne zamki są trwalsze i piękniejsze od materialnych pałaców.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
egoisty. Ta psychologiczna prawda była niezrozumiała dla ludzi porządnych. Żałosni są ci porządni ludzie. Nie znają najpełniejszego, najwiekszego szczęścia na ziemi, oni, zaślepieni egoizmem, są go pozbawieni. Niewolnicy, pozbawieni wolności! I nic więcej. – Co odpowiedział wam Bronisław Zaleski? – Ach, twoja poemat, przyjacielu mój!.. Jeszcze dotąd nie mogę się opamiętać i czasami pytam samego siebie, czy to wszystko nie jest snem?.. Kiedy pisałeś do mnie i tworzyłeś cudowny, serdeczny poemat… z wysoka spłynęło na ciebie natchnienie… Matka moja, ta święta kobieta, nie mogła powstrzymać łez, i nawet ojciec – oni ciebie błogosławią… – Charakterystyczne, że pierwszy list, który wy, drogi Tarasie Hrehorowyczu, napisaliście, uwolniwszy się z fortecy Nowopetrowskiej, był adresowany do Bronisława Zaleskiego i w nim wczorajszy zesłaniec znów wspomniał o „zamkach na lodzie”… – Piętnastego sierpnia zabierze mnie parowiec z Astrachania do Niżnego Nowogrodu, a stamtąd dyliżans do Moskwy, a z Moskwy pociąg do Petersburga. Wesoło, przyjacielu mój jedyny, niewymownie wesoło, gdy nasze czarowne zamki na lodzie zaczynają stawać się namacalne… – I tu już nie ma znaczenia, że z Astrachania wy, drogi Tarasie Hrehorowyczu, wyjechaliście tydzień później, a w Niżnym Nowogrodzie musieliście przez ponad pięć miesięcy czekać na zezwolenie na wjazd do stolic cesarstwa – najważniejsze, że tym razem trasa powrotu z zesłania się spełniła… Oczywiście, że natychmiast powiadomiliście swojego przyjaciela o potrzebie spotkania z nim… – Równie jak ty wierzę całkowicie i bez reszty, że się z tobą spotkamy, lecz kiedy i gdzie nie wiem… Do widzenia, mój jedyny przyjacielu, nie zapominaj swojego szczerego przyjaciela i teraz wolnego artysty Tarasa Szewczenki… – Wolny artysta! Oto podstawowe nawiązanie do przyjaciela, z którym wy, Kobzarzu, na szczęście spotykaliście się w latach 1859–1860 w Petersburgu, gdy on jako członek-ekspert komisji redakcyjnych do przeprowadzenia reformy chłopskiej przebywał w mieście: „Kwestia chłopska sprowadziła mnie do Petersburga, i on był nią żywo zajęty – wtedy często się spotykaliśmy”. Na zakończenie wyrażam przekonanie, że na zawsze zapamiętaliście serdeczne słowa Bronisława Zaleskiego z listu, który wysłał w sierpniu 1857 roku z Rączkiewiczów, zaraz po dowiedzeniu się o waszym uwolnieniu… – Nie zapominaj mnie – otoczą cię teraz wielu najmądrzejszych i najlepszych ludzi – dej Boże! Ale wierz, drogi mój przyjacielu, że mało kto szczerzej ode mnie będzie cię kochał. – Do ziemi ukłon wam, jedyny Kobzarzu, za niezrównaną naukę człowieczeństwa i przyjaźni, za jasne i czyste myśli, za mądre i dalekowzroczne myśli.
______
1 Zob. Melnyczenko W. Szczegóły życia Szewczenki. K., 2021. S. 213–222.
2 Szewczenkoznawczyni Marietta Szahinian swego czasu zauważyła, że „w listach z zesłania Szewczenko bardzo rzadko i tylko bardzo bliskim wyznawał, kiedy bywał szczęśliwy…”
3 Ciekawe, że już drugiego dnia prowadzenia Dziennika – 13 czerwca 1857 roku – zesłaniec zapisał swoje marzenie właśnie w Rączkiewiczach: „obejmując swojego przyjaciela i towarzysza uwięzienia Bronisława Zaleskiego, przez Wilno przejechać do Petersburga”.
4 Taras Szewczenko mieszkał w Wilnie jako kozaczek u ziemianina Pawła Engelhardta od jesieni 1829 roku do lata 1831-go.
5 Po czterech i pół miesiąca Szewczenko zapisał w Dzienniku: „A ja myślę poświęcić się w całości grafice akwatincie”.
6 Pamiętajmy, że słowo „artysta” oznacza osobę, która zajmuje się działalnością twórczą w dziedzinie sztuki.
Ale opowieść autorowi udaje się dotrzeć do głębi dziecięcych serc, które, biorąc bezpośredni udział w urzeczywistnianiu idei utworów podczas pierwszych w życiu występów scenicznych i pojawień się przed rówieśnikami, utrwalają w nich naturalną dumę z przynależności do narodu, który skutecznie broni swojej woli i wolności”. W niektórych utworach pisarza bajka jakby schodzi na drugi plan; dotyczy to przede wszystkim powieści-bajek „Michajlik-Nasmichajlik”, „Tajemnica Smerekowego zamku”, „Zabawne przygody Andrijka-Niezgody” (z rzeczywistym dokumentalnym bohaterem, wybitnym zakarpackim folklorystą Iwanem Chlantą), „Czupakabra”, powieści-fantasy „O Wasylku, Marsijanie i NLO”. Interesujące w dorobku autora są utwory przygodowo-fantasy, detektywistyczne i autobiograficzne: powieść-detektyw „Bitanha”, zakarpacki detektyw „Górski żywiczek na kontrabandzkiej ranie”, przygodowa powieść-bajka „Żytije Zajączka-Kontrabandysty”, autobiograficzna powieść „Niebezpieczne piękno” (i tu przedstawiono ważną rolę zbieracza ludowych pieśni i bajek Iwana Chlanty w kształtowaniu się pisarza-bajkopisarza, uważnego na język ludowy i folklor). Choć mówi się, że o gustach i smaku nie ma co dyskutować, to jednak lakoniczność, intryga fabularna (nawet przy przewidywalnym zakończeniu) powieści „Bitanha” świadczą o twórczym sukcesie Wasyla Szkiri. Potwierdzają to także wymowne fakty uznania: za książkę „Bitanha” pisarz został uhonorowany dwiema ogólnoukraińskimi nagrodami literackimi: im. Jurija Janowskiego i im. Wasyla Juchymowycza. Jedno z najnowszych wydań „Choć nie jestem czarodziejem, bez mnie ranek nie nadchodzi” z 2025 roku zostało wyróżnione ogólnoukraińską nagrodą im. Wasyla Skuratiwskiego. Utworom Wasyla Szkiri właściwe jest bogactwo językowe (zwłaszcza frazeologiczne, trafne przysłowia i powiedzenia niemal w każdym dialogu); przedstawienie współczesnych osiągnięć cywilizacji – przedmiotów, mechanizmów, sprzętu (limuzyna, telewizor, komputer, smartfon), z których korzystają bohaterowie-zwierzęta; nowe słownictwo współczesnej codzienności (internet, optymalizacja, trend, hajp). Czasem przydaje się też zagadka ludowa: „Co każdy chciałby osiągnąć, a po osiągnięciu – nie cieszy się?” (odpowiedź: „Starości”) – sztuka „Na tydzień przed wiosną”. Zatem w osobie Wasyla Szkiri mamy doświadczonego mistrza słowa, którego utwory zasługują na uwagę szerokiego kręgu czytelników-dzieci, a także nie pozostawią obojętnymi dorosłych, bo bajka to duchowy chleb na całe życie.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła DMYTRENKO, doktor filologii, profesor, pisarz, Kijów
W dzisiejszym niespokojnym świecie, w warunkach stanu wojennego, szczególnego znaczenia nabiera mistrzowskie pisarskie słowo, skierowane nie tylko do dorosłych, ale także do dzieci. Jest to słowo poznawcze, rozrywkowe, lecznicze. Nasza literatura dziecięca (literatura dla dzieci) jest bogata w talenty. Niedawno odeszli do lepszych światów Wsewołod Nestajko, Hanna Czubacz, Wołodymyr Rutkiwskyj; owocnie i oryginalnie pracują Halina Malik, Iwan Andrusiak, Zirka Menzatiuk, Maryna Pawlenko, Wiktor Wasylczuk, Lesia Mowczun, Saszko Lirnyk, młoda Marusia Szczerbyna. Do grona znaczących autorów należy także twórca bajek z Irszawy na Zakarpaciu Wasyl Szkirja. Jego utwory są znane młodemu i dorosłemu czytelnikowi. To ponad dwadzieścia wydań książkowych, w tym: „Łza bociana” (1991), „Jak Osioł ukrył ogień” (1992), „25 bajeczek dla maleńkich dzieciątek” (1994), „Trzy życzenia”, „Wózek bajek” (1998), „Iwan Syła i bracia-zbójcy” (2005), „Mistrz Niech” (2008), „Czupakabra” (2013), „Bitanha” (2020), „Przygody Pszczółki Dżawelinki i jej przyjaciół” (2023), „Choć nie jestem czarodziejem, to bez mnie ranek nie nadchodzi” (2024). Wasyl Szkirja zupełnie nie przypadkowo chwycił za pióro: dorastał w środowisku folklorystycznym, gdzie panował wyidealizowany obraz życia pracownika poprzez obrzędy i zwyczaje, pieśni, legendy, rodzinne podania, a przede wszystkim – ludowe bajki. Usłyszane od rodaków bajki, czytanie bajek, opowieści mitologicznych, legend, podań w zapisach Wołodymyra Hnatiuka, Fedora Potuszniaka, Petra Lintura, Petra Pojdy, Iwana Sieńka, Iwana Chłanty i innych zbieraczy oraz badaczy folkloru, liczne utwory literackie autorów ukraińskich i zagranicznych pobudzały dziecięco-młodzieńczą wyobraźnię, pociągały do pisania fantastyczno-metaforycznych fabuł, do zrozumienia dawnej i dzisiejszej mu rzeczywistości, do obrazowego ucieleśnienia tego, co zobaczone, przeczytane, przeżyte.
Literat urodził się 21 maja 1958 roku we wsi Zahattia w rejonie irszawskim na Zakarpaciu. Po 8. klasie miejscowej szkoły średniej chłopak wstąpił na wydział reżyserski Chuścieńskiego Kulturalno-Oświatowego Technikum, choć studiował tam krótko. Następnie zdobył specjalność zootechnika, a po służbie w wojsku (wojska rakietowe) ukończył zaocznie wydział dziennikarstwa Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu im. Iwana Franki. Od wiosny 1980 roku pracował jako korespondent, a przez ponad cztery dziesięciolecia – jako redaktor irszawskiej gazety rejonowej „Nowe życie”. Gruntownie poznał świat flory i fauny rodzinnego kraju, ludzi różnych zawodów, a stąd ze znajomością rzeczy napisał dziesiątki utworów różnych gatunków o naszych młodszych braciach – zwierzętach, a także o dzieciach i dorosłych. W dorobku twórczym pisarza przeważają bajki, przypowieści, opowieści-bajki, sztuki-bajki. Osobliwością tych utworów jest połączenie fantastycznego z realistycznym, wyobrażonego, zmyślonego z rzeczywistym. A to rzeczywiste – przede wszystkim aktualna współczesność z szeregiem problemów życia, walki i przetrwania. Tradycyjni bohaterowie-zwierzęta żyją i działają w dzisiejszych warunkach wojny rosyjsko-ukraińskiej. Na przykład przypowieść „Pszczółka Dżawelinka” – o Brunatnym i Białym Misiu. W królestwie Brunatnego – „wszelkiego dobra: beczki miodu, miodowina, grzyby, orzechy, malina, owoce, jagody, świeża ryba… Na krańcu polarnego królestwa nie tylko zimno, ale i głodno. Ostatnio stosunki Białego i Brunatnego Misia znacznie się pogorszyły. A winien temu zawsze jest sam polarny kulawy: nie gardzi niczym, sięga po cudze. To przywłaszczy coś, to zniszczy, to kogoś obmówi. Zabrał półwysep, odgryzł spory kawałek terytorium dwóch wschodnich obwodów. Jeszcze i z zadowoleniem się uśmiecha, że niby od wieków to jego ziemia. Ostatnio postanowił rozszerzyć swoje władztwo kosztem sąsiada. I ruszył helikopterami, czołgami, transporterami i rakietami”. W obronie rodzinnego kraju stanęli Brunatny Miś, leśne zwierzęta i Pszczółka Dżawelinka z licznymi koleżankami. W końcu przepędzili niezaproszonego bezczelnego najeźdźcę. Białego Misia jako agresora i okupanta przedstawiono również w sztuce-bajce „Wszystko będzie dobrze, Ranku!”. Tutaj domowe zwierzęta, broniąc rodzinnego obejścia, pokonują obcych zdobywców. Motyw patriotyczny, ukrainocentryzm, rodocentryzm – to cechy właściwe utworom pisarza. Jego zwierzęta-bohaterowie, postacie – to jasne siły, które walczą z siłami zła, ciemności i zwyciężają. We wstępnym słowie „Irszawski czarodziej” do książki „Szarkań” Jewhen Baran zauważył, że bajki i powieści-fantasy Wasyla Szkiri „czyta się lekko, prosto. Nic zbędnego, nic nadmiernie skomplikowanego. Fabuła rozpoznawalna – o naszym życiu, nie na Marsie; o zarobkowaniu za granicą; o kryzysach ekonomicznych i nieszczęściach; o dzieciach, które wychowują samotne babcie, podczas gdy ich rodzice zaczepili się w pracy „po zagranicach” i zarabiają dolary… O Czupakabrze. Ale co właściwie przyciąga uwagę w utworach Szkiri? Jego dobra znajomość informacji, znajomość konkretów życia codziennego, uwaga do detalu społeczno-bytowego; jakaś ludowa dydaktyka, nienarzucająca się, ale po chłopsku mądra i wieczna, rozlana na kartach jego książki”. Rzeczywiście, bajki Wasyla Szkiri są dostępne dla dziecięcego odbioru, choć zawierają elementy całkiem dorosłych problemów społeczno-politycznych (w tym batalii wyborczych – talk-show „Demokracja w gęstwinie”), przestrzegają przed katastrofami ekologicznymi, przetrwaniem ludzkości (sztuki „Leśne zbiegowisko”, „Przygody Kowidyka”), wyborem moralno-etycznym i prognozowaniem przyszłości itp. Borys Kusznir, redaktor naczelny wydawnictwa „Karpaty”, w którym ukazało się nie jedna książka Wasyla Szkiri, zauważył: „Naturalnie, że właśnie przez teatralizowa-
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Szot. Zdjęcia autora. „TOBEŻ” spod pióra serbskiego dramaturga wyszedł niemal sto lat temu. Ale tematy, które poruszył w swoim utworze, i dziś są na czasie. Przede wszystkim wyjaśnię czytelnikowi, że „TOBEŻ” to nie kolejne słowo, które obecnie bez końca wyciąga się z różnych, głównie angielskiego, języków, aby poświadczyć swoją „wielką uczoność”. „TOBEŻ” to akronim oznaczający „Towarzystwo Belgradzkich Emancypowanych Żon”. Ponad tuzin pań zebrało się w tej organizacji. Wykonawczyni roli przewodniczącej tej struktury – pani Lazić – studentka Nika Soroka, być może nieco zbyt ostro, ale jednocześnie prosto określiła sens zebrań uczestniczek „TOBEŻu” oraz temat samego dzieła dramatycznego: „To sztuka o 12 idiotkach, które nie zamierzają nic robić w domu, nie opiekują się dziećmi, nie dążą do budowania i utrzymania silnej rodziny, a jedynie zajmują się rzekomo pożytecznymi sprawami, w rzeczywistości zaś zbierają się i plotkują”. Na ucho usłyszałem, że kiedy studentom zaproponowano jako pracę roczną przygotowanie właśnie „TOBEŻu”, przyjęli ten zamysł bez entuzjazmu. Wśród przyczyn – trzeba włożyć wiele pracy aktorskiej, a i zasobów. Przecież trzeba było zadbać o zakup lub uszycie kostiumów, sukien, innego rekwizytu. Ale już po premierze, kiedy w pełni poczuli synergię, która wzmocniła zarówno grę młodych aktorów, jak i szczery odbiór widzów, przekonali się, że sprawa warta jest wystawienia. Powiem od siebie: inscenizację odebrałem na jednym oddechu. Wygląda na to, że studenci świetnie popracowali, każdy „wrósł” w swoją rolę, starał się przekazać ją ogółowi widzów prawdziwie, tak jak rozumie kłopoty, troski, wykręty, naiwność i jeszcze niemało problemów oraz emocji swoich postaci. „Staraliśmy się dodać do wizerunku postaci coś z własnego życia lub tych ludzi, których widzimy wokół siebie” – zaznaczył wykonawca roli pana Lazicia Swiatosław Toporiwski. Tymczasem reżyser-inscenizator, profesor Wiaczesław Chimiak jest przekonany, że oglądając spektakl, widz „musi i głęboko zastanowić się nad problemami, które poruszają postacie, i przejąć się, włączyć emocje, gdzieś nawet zapłakać czy pośmiać się”. Więc rozumiem teraz, dlaczego wybór Wiaczesława Antonowycza padł właśnie na „TOBEŻ”. W końcu ta sztuka B. Nusicia zachwyciła go nie tylko swoim tematem społecznym, ale i bogactwem ról charakterystycznych. Tutaj jest cały ich bukiet. I rzeczywiście, którą panią czy pana z postaci nie wziąć, każdy pozostaje czymś pamiętny dla widza i ciężką, ale znaczącą sprawą twórczą dla młodego aktora czy aktorki. Gatunek tego spektaklu wykonawcy określili jako komedia, właściwie za autorem. Chociaż Wiaczesław Antonowycz mówi, że w zależności od punktu widzenia reżysera, można ją wystawić „jako głęboki dramat z sarkazmem, jako farsę, komedię satyryczną”. On zaś postanowił balansować i połączył w swojej komedii dramat i satyrę. Od słów autora starał się nie odchodzić, chyba że widzowi chciało się zaśpiewać razem z bohaterami współczesną wesołą i żartobliwą piosenkę „Kiedyś miałam chłopców rotę”. A oto wśród trzeciorocznych studentów, którzy przedstawili „TOBEŻ” jako swoją pracę roczną, chłopców nie to że roty nie ma, nawet oddziału nie da się zebrać. Dokładniej, jest ich na roku tylko trzech dzielnych młodzieńców. Swiatosław Toporiwski zagrał pana Lazicia – męża przewodniczącej towarzystwa „TOBEŻ”, Stanisław Korżewski – pana Susicia, a Ihor Nowikow – pana Markowicza. Losy ich bohaterów? Aby zrozumieć, warto tylko jako przykład przytoczyć jedną scenę. Oto ktoś dzwoni, pan Lazić podnosi słuchawkę i mówi: „Żony nie ma w domu. Kiedy będzie? Skąd mam wiedzieć. Czasami wpada, czasami nie. Przedwczoraj ją, zdaje się, widziałem”. Taki stan rzeczy doprowadził do tego, że ich córka zaszła w ciążę, urodziła dziecko, a oni nawet nie wiedzieli o tym przez długie miesiące, za to aktywnie zajmowali się własnymi sprawami. Tymczasem pan Markowicz również poszukuje żony, która wczoraj wyszła i nie wróciła. Z czasem dowiaduje się, że znalazła się aż we Lwowie. Pan Susić kłopoty też ma nie lada – żona ciągle obraduje w towarzystwie i zapomina swojemu dwumiesięcznemu dziecku „zostawić pierś”. Więc on, „Sima Susić, naczelnik państwowego arbitrażu, zobowiązany jest wozić dziecięcy wózek zielonymi ulicami słonecznego Belgradu”. I wiecie, czego pragnie przez własną bezradność, nieudane próby zmiany złego stanu rzeczy? „Chcę, żeby na mnie wszyscy wskazywali palcem, chcę stać się miejskim szaleńcem, ulicznym widmem, chcę, żeby gazety roiły się od moich zdjęć” – wyznaje w towarzystwie mężczyzn. Grupa kobiet, oczywiście, żyje swoim życiem – w większości z zazdrością przejmuje się strojami, wyjazdami uczestniczek towarzystwa, nie ma nic przeciwko temu, by obrobić komuś tyłek, poplotkować itp. Wyrazistymi, zapalczywymi, władczymi, silnymi w rolach takich kobiet zapamiętały mi się lub wydały przede wszystkim studentki Nika Soroka, Kateryna Szełudko, Tamara Woszczyło, Sofija Juźkiw, Marija Bojko i inne. Spektakl tworzyli zespołowo, grupą. I nie tylko siłami trzeciorocznych studentów. Przecież ich po prostu ilościowo nie wystarcza, aby wyprowadzić wszystkie postacie „TOBEŻu” na scenę. Więc w niektórych rolach byli zaangażowani także studenci pierwszego roku, a postać Duszka wcielił czwartoroczny student Władysław Newhad. „Jesteśmy dumni z ich zgrania, wzajemnego wsparcia, gotowości do pomagania sobie nawzajem oraz z tej przyjaznej, twórczej atmosfery, która panuje na naszej katedrze” – przeczytałem na stronie katedry sztuki teatralnej w jednej z sieci społecznościowych. Inscenizację, czy też pracę roczną, z wielką przyjemnością obejrzał-sprawdził także rektor TNUP im. W. Hnatiuka, profesor, członek korespondent NAPN Ukrainy Bohdan Bujak. „Praca roczna była świetna – zaznaczył Bohdan Bohdanowycz. – W sztuce i spektaklu jest wiele tematów przecinających się ze współczesnością. Dlatego inscenizacja jest aktualna również dla naszych czasów. Studenci odzwierciedlili te wieczne problemy bardzo trafnie”.
nie tylko zawodem, ale sposobem myślenia, częścią ich duszy. Niezapomniane wrażenie pozostawia również Muzeum-Zagroda garncarza Wasyla Omelianenki – jednego z najjaśniejszych mistrzów ukraińskiej rzeźby glinianej. Zachowano tam rzeczy osobiste mistrza, jego narzędzia, przedmioty codziennego użytku oraz liczne dzieła. Obecnie w procesie tworzenia znajdują się jeszcze trzy zagrody: Muzeum-Zagroda artystki-ceramiczki Natalii Kormeliuk (Muzeum ceramiki ukraińskiej diaspory), Muzeum-Zagroda mistycyzmu garncarskiego Andrija Iljińskiego oraz Muzeum-Zagroda garncarza-charakternika Serhija Radźka. Po wizycie w Narodowym muzeum-rezerwacie ukraińskiego garncarstwa pojawia się proste, ale bardzo silne odczucie: chce się tu wrócić jeszcze raz. Ponieważ to nie tylko muzealne zagrody. To żywe historie ludzi, którzy zamienili glinę w sztukę, a swoje życie – w część dziedzictwa kulturowego Ukrainy. Nie minęło nawet 12 lat, jak w Tarnopolu w scenicznym widowisku już po raz drugi zwrócono się do spuścizny dramaturgicznej znanego serbskiego autora-klasyka Branislava Nušicia. W latach 80. XIX wieku napisał on między innymi satyryczną komedię „Narodni poslanik”, czyli „Poseł ludowy”. I ze stron tego utworu ciemne sprawki kampanii wyborczej „wypłynęły” w komedii, a dokładniej w satyrze politycznej pod tytułem „Poseł ludowy”, którą wystawił w Tarnopolskim akademickim teatrze dramatycznym im. Tarasa Szewczenki ludowy artysta Ukrainy Wiaczesław Żyła. Teraz bohaterów Nušicia na deski sceny wyprowadzili przyszli zawodowi aktorzy, obecnie studenci trzeciego roku wydziału sztuki (katedra sztuki teatralnej) Tarnopolskiego narodowego uniwersytetu pedagogicznego imienia Wołodymyra Hnatiuka. Chłopcy i dziewczęta zagrali w inscenizacji ludowego artysty Ukrainy, profesora Wiaczesława Chimjaka „TOBEŻ”. Studenci-aktorzy zabrali się po spektaklu do gratulowania sukcesu reżyserowi-inscenizatorowi „TOBEŻu”, ludowemu artyście Ukrainy, profesorowi Wiaczesławowi Chimjakowi. Od lewej do prawej: Stanisław Korżewski w roli pana Susicia, Swiatosław Toporiwski – pana Lazicia, Ihor Nowikow – pana Markowicia.
Tłumaczenie maszynowe
Muzea-zagrody jako przestrzeń żywej pamięci i twórczej energii, których dotykały jego ręce. Właśnie dlatego takie miejsca dają możliwość głębszego zrozumienia osobowości artysty i poczucia źródeł jego inspiracji. Jaskrawym przykładem takiego podejścia jest sieć muzeów-zagród Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa w Opisznem – znanej Stolicy ukraińskiego garncarstwa. Tam zachowano domostwa ludzi, którzy swoim talentem, pracą i światopoglądem ukształtowali kulturowy obraz tego unikalnego ośrodka. Szczególne miejsce zajmuje Memoriałowe Muzeum-Zagroda garncarskiej rodziny Poszywajłów. Właśnie tam można poczuć atmosferę tradycyjnego rodzinnego garncarstwa, które przekazywane było z pokolenia na pokolenie. Zagroda opowiada nie tylko o mistrzostwie poszczególnych artystów, ale także o wartościach rodzinnych, bez których niemożliwe jest zachowanie ludowych tradycji. Szczególny świat wyłania się przed zwiedzającymi w Memoriałowym Muzeum-Zagrodzie garncarki Ołeksandry Sełuczenko. Jej twórczość stała się unikalnym zjawiskiem ukraińskiej kultury ludowej. Stworzone przez mistrzynię obrazy emanują szczerością, dobrocią i ludową mądrością. W jej domostwie łatwo wyobrazić sobie, jak z grudki gliny rodziły się zadziwiające postacie, które dziś zachwycają miłośników sztuki daleko poza granicami Ukrainy. Nie mniej ważnym jest Memoriałowe Muzeum-Zagroda filozofa i kolekcjonera opiszniańskiej ceramiki Leonida Smorża. To miejsce przypomina, że kultura żyje nie tylko dzięki twórcom, ale także dzięki tym, którzy ją badają, przemyśliwują i zachowują dla przyszłych pokoleń. W tej przestrzeni szczególnie odczuwa się siłę myśli, intelektualnego poszukiwania oraz miłości do ukraińskiej kultury. Wnętrze Memoriałowego Muzeum-Zagrody garncarza Wasyla Omeljanenki. W Memoriałowym Muzeum-Zagrodzie garncarza Mykoły Poszywajła zwiedzający trafia do świata prawdziwego ludowego mistrza. Wszystko wokół przemawia o nierozerwalnym związku twórczości z codziennym życiem. Tutaj szczególnie wyraźnie przejawia się to, że garncarstwo dla mieszkańców Opisznego było
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zasłużonej artystki Ukrainy Wiry Synjeok. Do procesu inscenizacyjnego przyłączyli się także Andrij Diemeszczuk i Ludmyła Stachnyk. Ponieważ każda nasza inscenizacja jest wspólną pracą całego zespołu, zawsze jesteśmy otwarci na twórcze inicjatywy uczestników. Na przykład tańce Leśnych strachów zostały uzupełnione elementami hip-hopu, które zaproponowała i wystawiła studentka 4. roku Kateryna Ilczenko. Zawsze wspieramy dążenia artystów i uczestników, by jak najpełniej ujawniać swój potencjał twórczy i urzeczywistniać własne pomysły. Do realizacji operowej inscenizacji zaangażowano wszystkich artystów zespołu „Błahowist”, którzy ucieleśnili wielowymiarowy świat mitologicznych postaci opery. W działaniu scenicznym wykonywali role rusałek i leśnych strachów, tworząc spójny obraz zaświatowego świata, który jest jednym z kluczowych elementów dramaturgii utworu. Centralną postać kobiecą – Nową Rusałkę, która zgodnie z fabułą ratuje kozaka przed zgubą i staje się przewodniczką między światem ludzi a siłami nadprzyrodzonymi – ucieleśniła zasłużona artystka Ukrainy Olena Kumanowska. Rolę Kozaka wykonał Wiaczesław Kryżanowski, przekonująco oddając obraz bohatera, który znajduje się na granicy świata rzeczywistego i mistycznego. Interakcja tych postaci tworzy główną linię fabularną opery i odsłania jej liryczną oraz filozoficzną treść. Zasłużona artystka Ukrainy Wira Synjeok z niezwykłą charyzmą ucieleśniła obraz Wiedźmy. Jej wykonanie wyróżniało się umiejętnością organicznego połączenia akademickiej tradycji operowej z żywą energią folkloru – dwa światy, które w jej interpretacji stopiły się w jedną całość artystyczną. Doskonale poradziły sobie ze swoimi rolami wykonawczynie partii Pierwszej Rusałki – Alina Serdeka oraz Drugiej Rusałki – Jana Sadowa, które oczarowały widzów wyrazistością i paletą barwy głosu. Duet Denysa Pieczenenka i Oleny Starodub stworzył naprawdę dramatycznie nasycone postaci, które nie pozostawiły widzów obojętnymi. Szczególnie warto wyróżnić Ksenię Hach, która wykonała jedną z kluczowych ról – rolę Wybranki. Jest to dziewczyna, którą co roku wybierała społeczność, aby stawała się główną rusałką – przewodniczką między światem żywych a zaświatami. Artyści zespołu „Kalina” wraz із солістами i tancerzami baletu całkowicie zanurzyli widza w żywiole folkloru, wypełniając scenę autentycznym brzmieniem i wyrazistą choreografią. Szczególnej uwagi zasługuje praca artystki-reżyserki Mariji Duka, która zdołała głęboko odczuć ideowy zamysł spektaklu i przekonująco urzeczywistnić go środkami scenografii oraz sztuki wideo. Stworzone przez nią obrazy wideo nie tylko uzupełniały działanie sceniczne, lecz także poszerzały przestrzeń artystyczną inscenizacji, wzmacniając atmosferę tajemniczości, właściwą światu ludowej demonologii i wyobrażeń mitologicznych. Istotnym elementem inscenizacji były także kostiumy, w całości zaprojektowane i uszyte przez rzemieślników zespołu специально для tego projektu. Zespół twórczy świadomie zrezygnował z przywiązania do konkretnej epoki historycznej czy lokalnej tradycji etnograficznej. Zamiast tego stworzono spójny obraz artystyczny, łączący cechy słowiańskiej estetyki folklorystyczno-mitologicznej, archetypiczne symbole oraz motywy ludowej wyobraźni. Takie rozwiązanie pozwoliło stworzyć ponadczasowy świat, w którym harmonijnie współistnieją historyczna pamięć, tradycja folklorystyczna i autorska wizja artystyczna. Właśnie dzięki połączeniu muzyki, działania scenicznego, wideografii i oryginalnego rozwiązania kostiumowego inscenizacja nabrała spójności i wyrazistości, otwierając przed współczesnym widzem bogaty i mało zbadany świat ukraińskiej kultury mitologicznej. Mimo że zespół po raz trzeci sięga po tę inscenizację, obecna wersja stała się zupełnie nowa – zarówno pod względem reżyserskim, jak i kompozycyjnym. Po raz pierwszy dokonano tak organicznego połączenia składowych operowej i folklorystycznej, a to doświadczenie otwiera nowe horyzonty twórcze. Planujemy nadal udoskonalać tę koncepcję i włączyć inscenizację „Rusałczyne łąki” do przyszłego repertuaru. Wśród naszych najbliższych planów twórczych – tournée męskiego baletu „Kaliny” wspólnie z teatrem im. Iwana Franki do Iwano-Frankiwska, gdzie widzowie będą mogli zobaczyć spektakl „Trojaństwo”. Ta współpraca odzwierciedla nasze dążenie do nowych partnerstw i poszerzania geografii artystycznej, aby podarować ukraińskiej publiczności wyjątkowe wrażenia sceniczne.
Tłumaczenie maszynowe
Ukraiński Akademicki Folklorystyczno-Etnograficzny Zespół „Kalina” wspólnie z Katedrą Choreografii Kijowskiego Stołecznego Uniwersytetu im. Borysa Hrinczenki przedstawił na scenie „Kijowskiej Opery” folk-operę-balet „Rusałczyne łąki” na motywach opery Mykoły Leontowycza „Na rusałczy Wielkanoc”.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia dostarczył Ukraiński Akademicki Folklorystyczno-Etnograficzny Zespół „Kalina”
„Русалчині луки” – fołkopera-balet z prologiem i epilogiem. Podstawą inscenizacji są ludowe wierzenia o Tygodniu Rusalnym: siedmiu tajemniczych dniach po Zielonych Świątkach, kiedy, według dawnego przekonania, między światem żywych a zaświatami cienka staje się niewidzialna granica, a rusałki – dusze tych, którzy zginęli przedwcześnie lub śmiercią nienaturalną – wychodzą z wody na ziemię. Centralną część spektaklu zajmuje liryczno-fantastyczna opera Mykoły Leontowycza „Na rusalczyn Wielkdzień”, której muzyka przesiąknięta jest duchem ukraińskiego melosu. Opera jest obramowana prologiem i epilogiem, które zostały stworzone na podstawie obrzędów w oryginalnym opracowaniu Anastasiji Komlikowej, tworząc spójny i fantastyczny świat oparty na głębokich ukraińskich wierzeniach. O pracy nad spektaklem poprosiliśmy o opowiedzenie generalną dyrektorkę UAFEA „Kalina” Anastasiję Komlikową. – Opera Mykoły Leontowycza „Na rusalczyn Wielkdzień”, stworzona na motywach noweli o tym samym tytule Borysa Hrinczenki, od wielu lat była już w repertuarze UAFEA „Kalina” w redakcji Myrosława Skoryka. W podstawie utworu leży fabuła o spotkaniu kozaka z rusałkami na brzegach Dniepru podczas Tygodnia Rusalnego – szczególnego okresu kalendarzowego, który w tradycji ludowej wiązał się z przebudzeniem sił zaświatowych i dusz zmarłych. To okres tzw. Zielonych Świąt, trwający tydzień po Zielonych Świątkach. Literacka podstawa utworu ściśle splata się z tradycyjnymi mitologicznymi wyobrażeniami Ukraińców. Obrazy rusałek związane są z motywem przejścia granicznego między światem ludzkim a nadprzyrodzonym. Dzięki temu opera wykracza poza zwykłą literacką interpretację i odtwarza spójny świat artystyczny, ukształtowany na przecięciu autorskiego zamysłu Borysa Hrinczenki i wielowiekowej tradycji folklorystycznej. Dlatego jako zespół folklorystyczno-etnograficzny postawiliśmy sobie za cel połączyć na scenie tradycyjne ludowe wierzenia ze sztuką operową. Aby zrealizować tę ideę, połączyliśmy siły twórcze z katedrą choreografii Kijowskiego Stołecznego Uniwersytetu im. Borysa Hrinczenki i stworzyliśmy ukraińskie fantasy muzyczne „Русалчині луки”. Przez wiele lat nasza tożsamość narodowa była celowo niszczona. Jednak to właśnie tradycje folklorystyczne dają nam dziś najgłębsze zrozumienie tego, kim jesteśmy i skąd pochodzi nasze dziedzictwo kulturowe. Mamy możliwość opowiadania o tych tradycjach szerokiemu gronu widzów ze sceny i uważamy to za swoją ważną misję. Naszą teraźniejszością jest straszliwa wojna. W tradycji ukraińskiej rusałkami nazywano dusze tych, którzy odeszli z życia przedwcześnie lub zginęli śmiercią nienaturalną. Dlatego szczególnie ważne jest pamiętanie o wszystkich, których nie ma już obok nas, zachowanie pamięci o nich i oddanie im należnego szacunku. Prolog i epilog do opery zostały stworzone w całości na podstawie materiału folklorystycznego. Folklorystka Alla Pustowit opracowała zapisy etnograficzne i prace naukowe badaczy folkloru, wybierając najlepsze wzory pieśni rusalnych. Naszym zadaniem było scenicznie odtworzyć obrzęd możliwie wiernie, a zarazem organicznie połączyć go z główną akcją operową. I udało nam się to. Znaczącą rolę odegrały tu aranżacje materiału folklorystycznego zasłużonej artystki Ukrainy Anastasiji Komlikowej, która mistrzowsko podkreśliła i wzbogaciła autentyczne brzmienie muzyczne. Główny baletmistrz-reżyser, zasłużony artysta Ukrainy Andrij Diemeszczuk, w twórczym tandemie z choreografką-reżyserką, zasłużoną pracownicą kultury Ukrainy Ludmiłą Stachnyk, zastosowali nowatorskie podejście do ludowo-scenicznej choreografii. Wyłącznie środkami tańca odtworzyli złożone czynności obrzędowe, w tym karmienie parą rusałek oraz rytualne ognisko. Ważnym składnikiem spektaklu stała się orkiestra instrumentów ludowych pod batutą dyrygentki Innyi Huk. Aby osiągnąć ostateczny rezultat, dyrygentka wykonała żmudną pracę nad partyturą Leontowycza-Skoryka, która dotychczas istniała jedynie w rękopisie. Z kolei, aby jeszcze głębiej zanurzyć widza w tradycyjną kulturę, chórmistrz „Kaliny” Nazarij Tarasenko w pracy z chórem dążył do zachowania autentycznej manery wykonawczej i prawdziwego folklorystycznego brzmienia pieśni rusalnych. Każda nowa inscenizacja to nowe wyzwanie. Właśnie w takich projektach najjaśniej przejawiają się twórczość, współdziałanie zespołowe i synergia wszystkich uczestników zespołu. Sam zamysł to bowiem za mało – do jego realizacji niezbędne są zaangażowanie, odpowiedzialność i wspólna praca każdego. W naszym zespole każdy uczestnik czuje swój udział we wspólnej sprawie i uświadamia sobie własne znaczenie, i właśnie dlatego stale się rozwijamy i realizujemy nowe projekty twórcze. Po obejrzeniu spektaklu szczególnie zauważano to, co udało nam się osiągnąć na poziomie dramaturgii: część folklorystyczna i operowa nie istniały równolegle, lecz zostały organicznie połączone fabularnie i treściowo. Prolog, część baletowa i operowa stworzyły jedną spójną całość, mimo że muzyka należy do dwóch zupełnie różnych kompozytorów i różnych epok. Właśnie w tym tkwi wyjątkowość naszej inscenizacji – w zdolności połączenia tradycji folklorystycznej i sztuki operowej w jedną wypowiedź artystyczną, tworząc spójne i oryginalne dzieło sceniczne. Opera to zupełnie inny materiał stylistyczny. Dlatego inscenizacją części operowej zajmowały się reżyserka Ljubow Kaniuka oraz kierowniczka artystyczna zespołu solistów „Błahowist”, ludowa artystka Ukrainy Tetiana Kumanowska. Opierały się na fabule liryczno-fantastycznej opery Mykoły Leontowycza „Na rusalczyn Wielkdzień” – klasycznym wzorze dramaturgii operowej. Specyfika części baletowej polega na tym, że do inscenizacji zaangażowano studentów katedry choreografii Wydziału Sztuki Muzycznej i Choreografii Kijowskiego Stołecznego Uniwersytetu im. Borysa Hrinczenki pod kierunkiem baletmistrzów-reżyserów – doktora filozofii w specjalności „Choreografia” Kostiantyna Kaliєwskiego oraz
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
nopola, Drohobycza. Następnie przez 15 lat pracował jako główny scenograf Czerkaskiego Obwodowego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. Tarasa Szewczenki, przygotował scenografię do ponad 250 spektakli. „Czerwoną nicią” w twórczości D. Narbuta było odtwarzanie ukraińskiej tożsamości – duch heroicznego eposu, dumy kozackie, pieśni ludowe. Wiele prac poświęcił historii Rusi Kijowskiej, przedstawieniu ukraińskich świąt i obrzędów, postaciom historycznym. Arcydziełem w spuściźnie artysty stała się cała galeria portretów ukraińskich hetmanów i pułkowników. Za serię portretów „Współtowarzysze Bohdana Chmielnickiego”, „Hetmani Ukrainy”, a także za płótna „Sąd Ostateczny”, „Opieka Najświętszej Bogurodzicy” artysta otrzymał Nagrodę im. Szewczenki. Ostatnią serią jego wspaniałych prac były „Kwiaty Ukrainy”, o których powiedział tak: „…to nie są po prostu kwiaty. Kwiatem może być dziewczyna, kobieta, a kwiatem może być także żołnierz…”. Właściwie w tej serii wyróżniają się dwa typy wizerunków – młode kobiety i starsi ludzie. Do „młodych” zaliczają się obrazy „Maki”, „Podole. Malwy”, „Mniszek lekarski. Wiosna” – jako afirmacja życia i rozkwitu młodości. Do „starszych” – „Matka”, „Babcia Luśka”, „Dziadek Kornij” – praobrazy życiowej mądrości. I choć artysta romantyzuje swoje postacie, dla widza są one proste i przystępne. Niedokończoną jego pracą pozostała ikona „Wszyscy święci Ukrainy”.
Tłumaczenie maszynowe
Myrosława OLIJNYK (BUCZKIWSKA) Jego życie było jak błysk jasnej gwiazdy: przeżywszy 34 lata, gwiazda nie zgasła, ona świeci. Nazywano go „ojcem ukraińskich pieniędzy”. Jest on jednym z założycieli i rektorów Ukraińskiej Akademii Sztuk Pięknych, w okresie Hetmanatu Pawła Skoropadskiego opracował projekt herbu i pieczęci Państwa Ukraińskiego. Urodził się 25 lutego (9 marca) 1886 roku na chutorze Narbutiwka w guberni czernihowskiej (obecnie obwód sumski), w rodzinie drobnego urzędnika. Od wczesnego dzieciństwa przejawiały się naturalne zdolności chłopca. „Od małych lat, odkąd siebie pamiętam, wabiło mnie malarstwo. Z braku farb, których nie widziałem, dopóki nie trafiłem do gimnazjum, oraz ołówków, używałem kolorowego papieru: wycinałem nożyczkami i kleiłem klejem mącznym” (H. Narbut). Tak podstawową edukację artystyczną zdobył samodzielnie. W wieku 10 lat chłopiec wstąpił do Głuchowskiego Gimnazjum Męskiego, które ukończył w 1906 roku. Pewnego razu nauczyciel przyniósł do klasy kopię Ewangeliarza Ostromira, a Heorhij, zafascynowany pisanymi literami cyrylicy, przerysował je wszystkie. Następnie, nie słuchając ojca, wyrusza do Petersburga. Tam doskonali swój kunszt – u znanych artystów Iwana Bilibina i Mścisława Dobużyńskiego. W 1909 roku jedzie do Niemiec i kontynuuje szlifowanie swojego talentu w szkole Simona Hollósy’ego. Podróżując po świecie, Heorhij Narbut nie zdradza swojej tożsamości. Przeciwnie, w jego dziełach coraz częściej pojawiają się ukraińskie motywy. Podróżuje Narbut także po Ukrainie. Dlatego śmiało można nazwać go znawcą dawnej sztuki i heraldyki. Na koncie dorobku twórczego ma wiele herbów, ilustracji i opracowań graficznych, na przykład Małorosyjskiego herbarza, „Herbów hetmanów Małorosji”, „Dawnej architektury Galicji”, „Dawnych posiadłości guberni charkowskiej” i in. Rysował ilustracje do baśni Andersena i bajek Kryłowa. W 1910 roku artysta opracował serię dziecięcych książek-zeszytów na zamówienie wydawcy I. Knebla. Heorhij Narbut nie po prostu rysował – on tworzył obraz młodej Ukrainy. Stworzone przez niego herby, banknoty czy znaczki pocztowe stawały się częścią nowej ukraińskiej tożsamości. I to była nie tylko praca – to była miłość i oddanie idei narodowej. Każda litera czy znak jakby ożywały w rękach mistrza i cieszyły oko. Międzynarodowe uznanie przyszło do niego w 1914 roku – na Światowej Wystawie Książki w Lipsku otrzymał złoty medal i dyplom. Podczas I wojny światowej Heorhij Narbut przebywał w służbie wojskowej w Carskim Siole. Jego pracę „Róże w kielichu” kupiła rodzina carska za 800 złotych. W 1915 roku, z rekomendacji Łukomskiego (znany ukraiński i rosyjski historyk, heraldyk i genealog), został zaproszony do służby w Wydziale Herbowym Senatu, gdzie zajmował się odrodzeniem tradycji heraldycznych. W 1917 roku artysta powraca do Kijowa. W tym samym roku zostaje profesorem grafiki nowo powstałej Ukraińskiej Akademii Sztuk Pięknych, a później – jej rektorem. Zamieszkał przy Złotych Wrotach, a z okien mieszkania widać było Sofię Kijowską i bramę Zaborowskiego. Przykro, że Narbut wypowiedział takie słowa: „Pod tą bramą i umrzeć można”. Słowa okazały się prorocze: w wieku 34 lat odszedł z życia. Wiele jeszcze można napisać o wielkim Mistrzu. Na przykład „łabędzim śpiewem” nazywają napisaną przez niego „Ukraińską abecadło”. To graficzne arcydzieło (1917–1919) sztuki. „Abecadło” Narbuta uważane jest za wzorzec narodowego kroju pisma i ilustracji, łącząc motywy ukraińskiego baroku, twórczości ludowej i modernizmu. Pracuje także nad opracowaniem okładek do książek. Utalentowanym okazał się także syn Danyło (1916–1998) – znany malarz, scenograf, ludowy artysta Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, członek UNA–UNSO. W tym roku przypada także jego jubileusz – 110 lat od dnia urodzin. Miał zaledwie cztery lata, kiedy zmarł ojciec. Oprócz matki, Danyło był otoczony troskliwą opieką wybitnego artysty-kolorysty Fedora Kryczewskiego oraz artysty-grafika i etnografa Antona Seredy. W wieku siedmiu lat chłopiec zaczął uczęszczać do prywatnej pracowni artysty Juchyma Mychajłowa. Równolegle uczył się malarstwa u profesora Wasyla Kryczewskiego. A od 4 klasy zajmował się w dziecięcej pracowni przy Kijowskim Instytucie Artystycznym. Później artysta zatrudnił się w Kijowskim Teatrze Operowym, w którym w latach 1932–1933 pracował jako dekorator w pracowni – tak wiąże swoje życie z teatrem. Tutaj kształtują się u niego poglądy nacjonalistyczne, na co szczególny wpływ miało aresztowanie przez NKWD nauczycielki szkolnej Marii Tobilewycz – córki Iwana Karpenki-Karego. Dalsze życie Danyła Narbuta można nazwać nie tylko skomplikowanym, ale i dramatycznym. Aresztowanie i zesłanie na budowę Kanału Białomorsko-Bałtyckiego, udział w wojnie fińskiej, mobilizacja w 1941 roku, niewola i uwięzienie w nazistowskich obozach. Ale w 1945 roku udało mu się uniknąć radzieckich represji. Po wojnie spełniło się marzenie o zostaniu scenografem teatralnym – opracowywał spektakle w teatrach Czerniowiec, Ługańska, Iwano-Frankiwska, Kołomyi, Tarnopola. TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” imienia TARASA SZEWCZENKI Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. W tym roku mija 140 lat od dnia urodzin Heorhija Narbuta, artysty-grafika, ilustratora, autora pierwszych ukraińskich znaków państwowych, banknotów i znaczków pocztowych Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to ważny wkład w ukraińską sprawę. Podajemy zatem Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Szef redakcji Pawło MOWCZAN Główny redaktor Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FIŁIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe