Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

PIERWODRUK

Слово Просвіти, №26 за 2007 рік

Ciąg dalszy. Początek w nr 13, 15, 24 za 2007 r. Rok później opowiedziałem Jożykowi — Saszy Korolowowi — lekarzowi z pogotowia, wnukowi kompozytora Kozyckiego, kiedy kolejny raz w środku nocy wezwałem jego brygadę do leczenia mojego permanentnego dyżurnego zawału (którego oczywiście nawet w pobliżu nie było), historię o dziurze w zaświatach na bulwarze Kapucynów. Jożyk, niczym śledczy, wypytał mnie dokładnie o barwę jej głosu, bo był wnukiem kompozytora, który napisał piosenkę o Stalinie i Leninie: „Dwa sokoły jasne”, o to, jak wyglądała, do najdrobniejszych szczegółów (dziwne, ale z czasem zrozumiałem, że pamiętam nawet, iż na sukni trochę puściło obszycie i że na szyi była różowa zadrapanie, jakby kotka zostawiła ślad), nalał mi do menzurki spirytusu medycznego i powiedział tonem lekarza, który stawia ostateczną diagnozę: — Jesteś idiotą! Nie w sensie Dostojewskiego, a w sensie zdolności umysłowych. To był twój los. A ty przeszedłeś obok. Pij. Nie powiedziałem Jożykowi (tak nazywano lekarza w dzieciństwie) z pogotowia, że następnego dnia zobaczyłem swój los jeszcze raz z odległości, kiedy można w świetle dnia dostrzec każdą, jeszcze niewidoczną dla obojętnego oka, zmarszczkę pod oczami. Stała nieruchomo w tłumie przy Beaubourg, czyli centrum Pompidou, gdzie całodobowo kłębią się zaklinacze węży z Indii; medytujący jogini z Nepalu; Cyganie z obozu Kusturicy, którzy połykają ogień; czarnoskórzy atleci, którzy zaplatają miliony warkoczyków z kolorowymi wełnianymi nitkami ufnym turystkom z Amsterdamu; muzycy na dziwacznych instrumentach muzycznych-czaszkach z plemienia Voodoo; kieszonkowcy z Rostowa nad Donem itd. Tam, w kącie placu, jakiś serbski reżyser-prymitywista wystawiał krótki spektakl-performans-wyciąg z „Nędzników”. Z „Nędzników”, jak przetłumaczono na rosyjski w programie szkolnym szkoły nr 461. Wykonawców do swojego performansu Serb wyłapywał prosto z tłumu, jak mój przyjaciel sąsiad z daczy chirurg-reanimator Garik Bekalemiszew, zapalony wędkarz, wyłapywał leszcze z Cyganowej Jamy w Prochorówce. Leszcze w mig stawały się czerwone, bo u leszczy zdarzał się rybi zawał, kiedy wyciągano je w powietrze, u leszczy pękały naczynia krwionośne pod łuską. Wybaczcie, w Cyganowej Jamie leszczy nie bywa, leszcze żyją w dołach na Dnieprze. Mnie Serb wyłowił z tłumu, kiedy mini-przedstawienie już się zaczęło. Serb nie miał tylko wykonawcy roli Jeana Valjeana. Kiedy przedarłem się bliżej placu pod gołym niebem na zabytkowym paryskim bruku, razem ze swoimi czterema cyckami, od razu zaproponował mi główną rolę. Zawył na cały Paryż: — Oto sam monsieur Jean Valjean! Patrzcie! To on! Dopiero co z katorgi. Patrzcie, na jego twarzy wszystko jest napisane! Proszę, monsieur, zapraszam do nas! Poznajcie się! To Cosette. To… — dalej przedstawił mi wszystkich partnerów, którzy już byli zaangażowani w spektakl. Atut Serba polegał na tym, że wybierał do ról ludzi z tłumu, ale nie Francuzów. Tych, którzy nie znali francuskiego lub znali go słabo. Serb mówił każdą kwestię za wszystkie postacie, a przypadkowi wykonawcy mieli powtarzać te kwestie ze słuchu. Oczywiście przekręcali — wychodziło bardzo śmiesznie. Spektakle cieszyły się szalonym powodzeniem. Po zakończeniu zadowoleni widzowie garściami rzucali pod nogi artystom monety z całego świata. Zbiórka za każdym razem była pokaźna, nie mieściła się w reżyserskim kapeluszu. Kiedy Serb złożył mi propozycję zagrania bez prób, bez znajomości tekstu Jeana Valjeana, nie wahałem się ani sekundy. — Co ja, gorszy od Stupki — pomyślałem zuchwale. — Tak, jak w teatrze Franki, zagram nawet z kneblem w ustach. Do knebla w ustach mi nie nowina. — Pomyślałem jeszcze ostrzej, całkiem desperacko pomyślałem i wyszedłem na plac. Oprócz tego pomyślałem, kiedy jeszcze trafi mi się taka okazja — zagrać Jeana Valjeana w samym sercu Paryża, do tego bardzo wyraźnie pamiętałem powieść Hugo. Powieść jakby stanęła przed moimi oczami. Serb wypowiedział szybko tekst po francusku, który musiałem powtórzyć. Prawie zrozumiałem treść, ale zrobiłem tak, jakbym musiał powtórzyć głosem melodię, a nie tekst, którą egzaminator zagrał, powiedzmy, na flecie. Do tego jeszcze wtedy nie ostatecznie wyrzekłem się francuskiego, przez swoją skrajnie nieudaną miłość do Francuzki we WGIK-u. Powtórzyłem melodię bezbłędnie, jak mi się wydawało, ale tłum zarechotał z zadowolenia. Serb zaczął mnie rozpalać, nakręcać, prowokować, żebym wyprostował swój temperament na pełną skalę. — Chcesz na pełną skalę? — nakręciłem się z półobrotu, a ja właśnie tak się nakręcam. — Dostaniesz i pokwitujesz! Poniosło mnie. Co wrzeszczałem z podpowiedzi Serba, nie wiem, ale tłum zaczął tarzać się po chodniku w konwulsjach od śmiechu. Ten Serb tak dobierał zdania, że kiedy psuły je akcentem czy akcentowaniem — wychodziły wezwania do seksualnych zboczeń. I bardzo nietradycyjne propozycje seksualne. Na tamte czasy było to śmiałe nawet w Paryżu, nawet pod centrum Pompidou. Biedny Pompidou, pewnie przewracał się w grobie, jak skwarka na patelni. Tak Paryż jeszcze nigdy nie rżał. I w tym momencie zobaczyłem zagubioną twarz swojego losu, która jako jedyna nie tarzała się ze śmiechu po ziemi, a stała nieruchomo w tłumie całkiem blisko mnie i patrzyła na mnie zagubiona. Rzuciłem się do niej, ale Serb uznał, że uciekam ze sceny i uczepił się mojej ręki na śmierć. Mój zryw był tak potężny, że obaj upadliśmy. Na nas posypał się deszcz monet. Właśnie wtedy zrozumiałem słowo „monetaryzm”. Centy, franki, dolary, funty, złote, dinary, liry, piastry — cała ulewa monet. Obfity monetaryzm w Paryżu. Kiedy podniosłem się na równe nogi, tłum zaczął tak zawzięcie klaskać mi, że zgłupiałem, międzynarodowy tłum uznał, że tamten upadek — to wyższy pilotaż temperamentnego emocjonalnego aktorstwa. Tłum stał gęsto. Huczała owacja. Los zniknął, jakby go wcale nie było. Przez moje niedbalstwo zniknął, teraz wiem to ostatecznie. Serb, padalec, nie dał mi ani jednego franka honorarium. Wszystko zabrał sobie. Mi wydał jedynie certyfikat, że grałem Jeana Valjeana w Paryżu, dalej dzień, miesiąc, rok, jego, Serba, zasrana kwita. Tak zawsze ze mną, za moje arcydzieło ani grosza, tylko papierki, niszczycielskie recenzje i postanowienia KC. Czasami medale z festiwalowego złota, które zazwyczaj odlewają z

s. 9 · strona oryginału ↗

narcyzm jako główny czynnik twórczości J. Illenki”. Gogolowska polska panienka przekonała mnie całym swoim boleśnie-błyszcząco-nienagannym ciałem, że jestem głupcem. Po jakichś pół godzinie białe, jak barytowany podkład papieru fotograficznego, ciało było już ubrane. I na obcasach. Na stole zastępcy dyrektora było posprzątane. Właściwie, co tam było sprzątać, oprócz wgniecenia? Beata z arkuszem papieru, na którym jej ręką było napisane: Wniosek o scenariusz ukraińskiej bajki ludowej o Iwanie Kupały, — weszła do gabinetu Wasyla Zemlaka ze mną i dwiema filiżankami mocnej kawy. Ja niosłem do kawy butelkę ormiańskiego koniaku trzy gwiazdki. Butelka znalazła się w szafce biurka z wgnieceniem. Było ich tam wiele. Butelek, a nie wgnieceń. Oto po co tam stało biurko, dotarło do mnie. Dwie szafki, w jednej koniak, w drugiej — wódka. — Jurku, przecież ci mówiłem, że jesteś bajkopisarzem… Oto i kręć sobie bajeczki…. nie masz czego pchać się w nowoczesność… w politykę i w… sztukę… nieśmiertelną prozę niech pisze Wasyl Zemlak… Coś nie przypominam sobie w swoim dzieciństwie takiej bajki o Kupały? — To tak… u Gogola… z “Wieczorów na chutorze w pobliżu Dikańki” — próbowałem intonacyjnie obniżyć znaczenie Gogola w literaturze światowej, a może i sprowadzić go do zera. Ale na próżno, zria staralsia, jak powiedział Bieliński o Gogolu. Główny redaktor studia filmowego im. Dowżenki Wasyl Sydorowycz Zemlak, na moje szczęście, o Gogolu nic nie słyszał. A może był mądrzejszy ode mnie i od Gogola — udawał, że nic nie słyszał. Zacząłem rozkręcać wniosek Beatrycze w scenariusz od sceny chrztu Petrusia. Scena była taka: chrzci święty ojciec niemowlę, przyszłego bohatera filmu biednego Petrusia. Nazywa, oczywiście, Piotrem, bo tak u Gogola w “Wieczorze na Iwana Kupały”. Pod koniec obrzędu dodaje już od siebie, bo dziecko strasznie hałasuje w chrzcielnicy, wygląda na to, że chce uciec z chrzcielnicy — jakby protestuje przeciwko przyszłemu scenariuszowemu życiu. Święty ojciec uspokaja niemowlę: — Życie — kara niewielka — musisz odbyć. Ja tego nie wymyśliłem. Te słowa wyłowiłem z ust zastępcy przewodniczącego Rady Najwyższej USRR dwukrotnego bohatera Związku Radzieckiego tow. Sydora Kowpaka. No, tego, który partyzantował po całej Ukrainie za Niemców. Swoją drogą, Wasyl Sydorowycz Zemlak mówił, że on też z partyzantów. Kiedy Sydir Kowpak już partyzantował w Radzie Najwyższej za bolszewików, to mu przysyłali tysiącami listy z GUŁAG-u jego dawni towarzysze broni. Oni błagali o ułaskawienie. Oni wszyscy, jak jeden, pisali mniej więcej tak: “Ojcze Naczelniku Najwyższy! Za co mnie ukarano na 25 lat pozbawienia wolności? Ja przecież tylko, kiedy wróciłem z partyzantki, na tańcach w wiejskim klubie wypiłem trochę, nie więcej niż w partyzantce, i powiedziałem Nastusi, kiedy ona groziła mi, że powie swojemu ojcu, przewodniczącemu rady wiejskiej, jak ja ją krzepko macam: imyw ja twoju silradu, — tylko i powiedziałem, — razem z Radą Najwyższą, u mnie tam sam Sydir Kowpak siedzi… W rzeczywistości zaś ja nigdy nie imyw ani Nastusi, ani sowieckiej władzy, a przeciwnie, ona mnie. Zmiłuj się, Ojcze Sydirze, Obywatelu Naczelniku Najwyższy Kowpaku!” Dwukrotny Bohater Związku Radzieckiego Sydir Kowpak pisał na wszystkich bez wyjątku listach jednakowy dla wszystkich wyrok własnoręcznie: “Kara niewielka — musisz odbyć. Sydir Kowpak”. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn