Strona · s. 10strona oryginału ↗
DZIECI UKRAINY
Слово Просвіти, №26 за 2007 рік
go), ależ — dla człowieka, dla Homo sapiens — to tylko jedna cząstka istoty. “Kobieta przy nadziei” — tak nazywali Ukraińcy ciężarną. Jest mnóstwo innych synonimów (ciężka, niepusta, w stanie błogosławionym, gruba), i każdy ma swoje miejsce, zależne od kontekstu, ale… “Przy nadziei” — to po prostu genialne! Jeśli zaś mówić o językowej tonacji książki Marka Hruszewskiego, to organiczne połączenie wyraźnie zaznaczonych biologicznych akcentów z właściwie ludzkimi (ponadbiologicznymi) motywami, z nadludzkimi, boskimi intonacjami czyni ją unikalną wśród dzieł etnograficznych (do których tylko formalnie należy książka) i przybliża do Biblii. Mam nadzieję, że zostanę właściwie zrozumiany; w światowej literaturze znam niewielu pisarzy, których pióro potrafiło (bez przymusu i pretensjonalności) pisać w takim stylu — Wasyl Stefanyk, Todos Ośmaczka, Andrij Płatonow, William Faulkner. Kiedy mowa o właściwie etnograficznym komponencie, musimy być wdzięczni panu Zenonowi Kuzeli (1882—1952), profesorowi Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu, za fachowy komentarz ludoznawczy do tekstów Hruszewskiego i liczne odniesienia do literatury specjalistycznej. Jednak (wydaje mi się to niezaprzeczalne) notatki subotowskiego mędrca mają przede wszystkim literackie podłoże; jeśli szukać tematycznych paraleli, warto wspomnieć przede wszystkim Stepana Wasylczenkę. 2. Kiedy zaczyna się poród, trzeba wołać babę. Najczęściej idzie po babę sam ojciec albo posyła kogoś innego, to nie obraza, że nie sam. Oto jak pisze Hruszewski: baba “tylko wejdzie do chaty, to nie wita się, a trzykrotnie mówi, przekroczywszy próg: “Chrystus zmartwychwstał” i jeden raz cicho “Bogurodzico”, a kto jest w chacie, mówią jej: “Zaprawdę zmartwychwstał”. To — zdumiewające, a zwłaszcza to “cicho” — Bogurodzicą, wychodzi na to, potajemnie nazywają położnicę. Chociaż mnie samemu baba wiązała pępowinę, ani od matki, ani od babci nie słyszałem o takim zwyczaju na Polesiu; może nie wszędzie robi się to jednakowo. Słuchajcie: “…wszyscy mężczyźni przy porodach są obecni, a przy ciężkich sami podtrzymują kobiety pod ramiona i prowadzą” — a my, nieuki, myślimy, że obecność mężczyzny to nowa moda. Zawiąże baba pępowinę “na wierzchołek od brzuszka”, a wtedy szuka dla chłopca siekiery, a dla dziewczynki grzebienia, i do tego narzędzia odcina pępowinę, “żeby każde do swojej roboty zdatne było”. Ale (śmiać się czy płakać?): “Nie słychać, żeby gdzie odcinano do książki, bo jeszcze z tego chleba nie jedzą; może to prowadzi się u popów i panów, a u ludzi nie słychać”. Chyba jednak śmiać się. Moje własne wiejskie obserwacje są o jakieś pięćdziesiąt lat późniejsze, ale — przy ironicznym stosunku do niektórych, lekkiej wagi, “książkowych” ludzi — zawsze widziałem pełen szacunku stosunek do samej książki. Wiosną 33-go głodne dzieci do ostatka chodziły do szkoły i, zdarzało się, umierały za ławką — to wiem dokładnie od mamy-nauczycielki. Oj ty, dziadku brodaty, czemuś dotąd nie żonaty? Pośród kołysanek widzimy i te, które już w naszych czasach zapisała w Subotowie pani Jarosława (prawnuczka). Człowiek, jak się rodzi, to nędzniejszy od cielęcia, dzielili się z popem swoimi myślami wieśniacy, to małe gorsze od kijanki: i nieświadome zupełnie, i słabe — wprost nic. To prawda, — ale prawdą jest i to, że u cielęcia szybko rosną nogi, a u dziecka — rozum. Więc i wyśpiewują przy nim, i przymawiają, a ono, pozornie, nic nie zapamięta… lecz w rzeczywistości nie przepuści ani jednego słówka, ani jednej intonacji, bo jednak nie kijanka, a sapiens — rozumne. Wszystko usłyszane i zobaczone, każdy zapach i każdy dotyk formują to, co kiedyś nazywać się będzie zdolnościami i charakterem, z czego powstają osobowość i indywidualność. Czterdzieści dziewięć synonimów przytacza Hruszewski na określenie dziecka w pierwszym roku życia; zaczyna się wykaz słowem “pisklę”, a kończy słowem “gaduła”. Cudowne słowo, prawda? A teraz — o strasznym. Cytuję: “… bywa, matki czy niańki przywiązują dziecko za nóżkę, na przykład do stołu, i ono pełza na sznureczku koło niego. Biedne dzieci! Jak to je przywiązują małymi, to tak przywykają, że w wieku 4—5 lat bywa, że weźmie i samo siebie przywiąże, i siedzi”. Tak wiele powstaje społeczno-politycznych skojarzeń, że nie chce się ich nawet nazywać. Samo-przywiązani, odwiążcie się! Pora już. 3. W szacie graficznej książki, o której mowa, wykorzystano pracę W. Kusznira “Nic lepszego nie ma, jak ta matka młoda z jej dzieciątkiem małym” (1969); kolekcję haftów i ażurów, zebraną przez Marię i Marka Hruszewskich na Czyhryńszczyźnie; rysunki z albumu “Ukraińskie wzory XVIII wieku” (1912). A jeszcze — zdjęcia z funduszy Ukraińskiego centrum kultury ludowej
„Muzeum Iwana Honczara”. Spójrzcie na nich — Josypa i Domachę, na trójkę ich dzieci. Dziewczynki boso, a chłopczyna, syn ojca, jednak w bucikach — oczywiście, że nie nowych, ze spadku po którejś z siostrzyczek; młodsza trzyma swoją rękę na tatusiowej, a starsza odchyliła się do tyłu, tuli się do mamy i czuje jej palce na ramieniu. Josyp, zdaje się, u mierniczych albo w leśnictwie, a Domacha przy dzieciach i gospodarstwie nie ma kiedy nawet głowy podnieść; za wyszywankę dla synka się nie brała, niech poczeka, mały jeszcze... Ile im wszystkim zostało do bolszewickiej zarazy? do kołchozów? do Hołodomoru? Czy dożyją, czy przeżyją? Czy są dzisiaj Owsijenkowie we wsi Drużnia? Niedługo po rewolucji lutowej społeczność wsi Tahancza — z inicjatywy Hruszewskiego — zorganizowała się w taki sposób, który pozwoliłby realizować własny program społeczny i kulturalny. Niewiele z tego udało się zrobić… Od jesieni 1917 r. ks. Marko wchodzi do nowo utworzonej Wszechukraińskiej Prawosławnej Rady Cerkiewnej. Latem 1918 r., przenosząc się do Kijowa, pełni obowiązki „dozorcy budynków ministerstwa wyznań”, w 1919 r. zostaje członkiem Wszechukraińskiego Związku Prawosławnych Parafii, wchodzi w skład pierwszego ukraińskiego kleru Sofii Kijowskiej, gdzie od 23 lipca 1919 r. nabożeństwa prowadzone są w języku ukraińskim. Po ogłoszeniu Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej Marko Fedorowycz zostaje jej biskupem (1921). A sowietyzm krzepnie, bolszewicy gwałcą Ukrainę, NKWD nabiera siły, zaczynają się aresztowania… W ciągu lat 1928—29 aresztowano 5 ukraińskich biskupów, na resztę wywierają nacisk — grożąc, obiecując, szantażując represjami wobec rodziny. Na początku 1930 roku Hruszewski i jeszcze sześciu biskupów zrzeka się godności, Autokefaliczna Cerkiew Prawosławna na Ukrainie faktycznie przestaje istnieć. Przez osiem lat, dorabiając to jako stróż, to jako dozorca, Marko Fedorowycz pracował w domu: pisał, pisał… Wszystkie notatki i archiwum 11 czerwca 1938 r. stały się łupem enkawudzistów; więzienie łukianowskie, „osobaja trojka”, rozstrzelanie i nieznana mogiła, prawdopodobnie — w lesie bykowniańskim. A w sprawie archiwalnej możemy przeczytać protokół przesłuchania (stylistyka tego, kto pisał): „Jeszcze przed rewolucją pracowałem przez 20 lat jako ksiądz […] ale ponieważ byłem z narodowości Ukraińcem, to zawsze zmuszano mnie do zastanowienia się nad faktem, że rząd carski uciska ludność ukraińską przy pomocy cerkwi”. Czy duszpasterz musi trzymać się tylko ortodoksyjnej dogmatyki, uważając wiernych za braci w Chrystusie i zapominając, że są oni braćmi we krwi, w języku, we łzach, w pieśni? Ojciec Marko znał odpowiedź na to pytanie. Na koniec wyznam, że książka „Dziecko w zwyczajach i wierzeniach narodu ukraińskiego” poruszyła struny mojej duszy, związane z zawodem lekarza dziecięcego (w którym rozpoczynałem karierę). A teraz słuchajcie… Maria Iwaniwna Hruszewska była nauczycielką w tej subotowskiej szkole, którą opiekował się jej mąż. I wiozła z wołosti pensję dla nauczycieli; konie poniosły, a najmłodsze dziecko urodziło się przedwcześnie. Czytamy o siedmiomiesięcznych notatki ks. Marka: „Są to takie same dzieci, jak i te drugie (urodzone w terminie. — W. W.), tylko że nie będą tak od razu wszystkiego rozróżniać i wyglądać będą tak, jakby ledwo kupy się trzymały”. Co prawda, to prawda — kupy jako tako się trzymają, ale bywają bardzo słabe. Ale babcia Paraska od starego kożucha odcięła kawałek rękawa i zrobiła z niego inkubator: z jednego końca — wody, z drugiego — świeżą pieluszkę… „A co to tam piszczy?” — zapytała Maria Iwaniwna, odzyskawszy przytomność po urazie na wozie. „A toż wasza córka, mateczko!”. Małą nazwano Tamarą i przeżyła ona 86 lat. A od niej urodziła się pani Walerija Hruszewska, która i opowiedziała mi tę historię.Tego człowieka jeszcze na świecie nie ma, jeszcze nie zrodził się on od ojca i od matki, jeszcze nie pobrali się młodzi, a o nim już tyle mowy u ludzi, tyle myśli i rozważań! A rzecz prowadzą, jakby on już był, jakby on już coś robił na świecie.Marko Hruszewski, „Dziecko w zwyczajach i wierzeniach narodu ukraińskiego”, Kijów, „Łybid”, 2006, 256 s.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
