Strona · s. 13strona oryginału ↗
Z «IMPRESJI I MEDYTACJI» O poecie-rówieśniku
Слово Просвіти, №26 за 2007 рік
Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ, Kijów
Groza przyzwyczajenia do tymczasowości. Prokrustowej miary długości odmierzonej drogi. Jest on zagoniony w głąb istoty. Zastępują go kłopoty. Musimy być im wdzięczni. One są ratunkiem przed natrętnością myśli, zafiksowanie na której nieuchronnie doprowadziłoby do obłędu. Dzięki nim istnieje pozór naszej ciągłości w czasie. Lecz oto rozwijasz na chybił trafił książkę poety i wpadasz pod zimny prysznic nieuchronnego: Tymczasowe wszystko, tymczasowe, w piasek zbutwieje granit, na granicie wykute słowo na piasku kreśli znów neofita. Tymczasowy pochyli się wiatr, przeczyta owe pisma i rozwieje po białym świecie i miłości, i słów ziarna. Groza, wypuszczona na wolność, materializuje się w postaci liczb. Z tych, które nazywają okrągłymi. Księga ksiąg o tym milczy. Tam święta liczba 7 podawana jest bez zera. Faktycznie przeszli obok okrągłych liczb (dat) i pitagorejczycy. Kult i symbolika okrągłej liczby — dlaczego ich myśl nie poruszała się w tym kierunku? Może odstraszało ich zero (0) jako znak zamknięcia, nieodwracalności, upadku w próżnię? Co tylko nie przyjdzie do głowy, gdy tylko pozwolisz sobie na rozluźnienie. A wszystko dlatego, że okrągłe liczby w tym przypadku są spersonalizowane. Przywiązane do autora cytowanych wersów Wałerija Hużwy. 20 lat temu odniosłem się do książki jego wyborów „Ozero” (Jezioro). Wyszła ona na 50-lecie poety jako podsumowanie 20-letniej pracy. I oto nowa książka — „Wertohrad”. Poeta ma 70 lat. 40 lat obecności w poezji. Ile w prozie — niech powiedzą inni. Ciężkie liczby, a pamięć jest czepna, odbija się: to przecież było tak niedawno. Iluzjon. Przewrotny wybieg rozumu. Bo liczby te nadciągają i na ciebie, gołąbku… 20 lat temu rzuciłem frazę, że on, Hużwa, pozostał „niezmienny na wyścigach lat”. Z pełnym do tego prawem mógłbym powtórzyć ją i teraz. Tym bardziej, że potwierdza to sam poeta: „Autor miał pokusę postawić pod wierszami daty, ale zrezygnował z tej zachcianki, bo przez bardzo długi czas jego twórcze orientacje, jak się okazało, nie zmieniały się”. To z adnotacji książki. Ale dobrze czy źle, że „nie zmieniały się”, zważywszy na to, że zmieniły się epoki, zderzyły się czołami i rozminęły wieki, że czerwony ryj cenzury stał się zielonym, a wstrząsy polityczne i społeczne wzburzyły i wstrząsy w literaturze, gdzie zbiorowa pogoń za nowym obróciła się nie tylko pozytywem, ale i samozniszczeniem talentu, syndromami barbaryzacji jako składowej rozpasania chamokracji i bezprawia? Ani dobrze, ani źle. Dane w postaci całościowego charakteru i zdrowego konserwatyzmu. Niepodległość nie rozwiązała gordyjskich węzłów ukraińskości, a najtragiczniejsze z nich jeszcze i zaciągnęła. Do starych anomalii dołączyły nowe. Upadek, niefunkcjonalność stały się normą. Literacki bunt w granicach rezerwatu dał impuls do rozwoju korony ogrodu boskich pieśni, ale nie rozwiązał i nie mógł rozwiązać problemu podciętych korzeni. Ucieczka od problemu stała się i ucieczką w odosobnienie. Donorstwo kosztem cudzego doprowadziło do rozukraińczenia talentu. Pocieszanie się „zgniłym słowem” (Jan Chryzostom), globalizacja w jej miejscowym wariancie stwarzały pozór absolutnej wolności. W rzeczywistości zaś wszystko to obróciło się niewolą, własnoręcznie narzuconymi na siebie kajdanami. Ruch tylko w tym kierunku nieuchronnie musiał zakończyć się ślepym zaułkiem. Tak też się stało. Jak tylko fala samozaślepienia częściowo opadła, nagie skały istnienia w jego obecnym wariancie stały się jeszcze bardziej ponure. Winowajców, po prawdzie, nie ma. Są ofiary. Procesy w literaturze były nieuchronne, jak w społeczeństwie. I tak samo zagrażające. Ale każdy negatyw ma swój pozytyw. I tutaj jest jedna ciekawostka. Wyjaśniło się, że w kontekście świeżego doświadczenia podział na nowatorów i konserwatystów jeśli nawet nie traci celowości, to przynajmniej wymaga pewnego przesunięcia akcentów. Poważny poeta skłania do poważnych rozmyślań. Może przesadzam, ale konserwatyzm (nie tylko etyczny, ale i estetyczny) W. Hużwy i takich poetów jak on, właśnie jest nowacją w warunkach, kiedy wszystkim chce się „zadraw sztany, bieżat’ za komsomołom”. To nie sofistyka i nie przesunięcie pojęć. Bo jeśli barbaryzacja — w jej klasycznym tłumaczeniu — to podmienianie wyższych form artystycznych niższymi, to właśnie on staje się wybawicielem tych pierwszych od barbarzyńców, którymi mogą okazać się nowatorzy. Dokończenie niszczenia tradycji w niemal zdenacjonalizowanym, kulturowo i moralnie wyczerpanym społeczeństwie — to niszczenie ostatnich odłamków tożsamości, a więc i samozniszczenie. Literatura upodabnia się do skorpiona: zabija sama siebie. I już nie ma znaczenia jak ona to robi: nieudolnie czy utalentowanie. Bo przy tym ginie coś niezmiernie większego od niej. Jeśli postawić pytanie, wydawałoby się, absurdalne: konserwatyzm jako nowatorstwo, to „Wertohrad” zmusza do przemyślenia fenotypu autora. On naprawdę nie zmieniał ani orientacji, ani pisma. To pismo męża, pewnego swej racji, który w wodach czasu próbuje złowić rybę najcenniejszego gatunku — prawdę. Tak było w epoce „Jeziora”, tak jest w epoce „Wertohradu”. To inna sprawa, że rybołówstwo w upaństwowionych jeziorach było, jak wiadomo, ograniczone. Mówiąc prościej, różnice między wierszami starymi i nowymi jeśli nawet są widoczne, to tylko dla rówieśników autora. Jak w przypadku kilku monologów, przywiązanych do znanych osobistości, kiedy poeta, który niemal zawsze mówi wprost, ucieka się do aluzji. Ważny niuans. Dzisiaj aluzje — przede wszystkim środek estetycznego wpływu, nierzadko zaprogramowany, ponieważ wolno mówić o wszystkim, a w dobie dębowej cenzury była to jedna z niewielu możliwości, by choć pośrednio donieść do rozwiniętego słuchu odrobinę prawdy. Niedoścignionym mistrzem historycznych aluzji, doprowadzonych do najwyższego stopnia doskonałości, była i pozostaje, o czym już kiedyś mówiłem, Lina Kostenko. Czytam Hużwę, cieszę się starym, rozpoznawalnym, raduję się nowym, nieznanym i znanym z periodyków i myślę: wszystko ta sama powściągliwa męska siła, ten sam, z minimum dekoracji tekst — prosty i twardy, jak uścisk jego dłoni.
nazwał czas trywialnym. A jakże świeże jest to jego zestawienie z popem bez szat… Związek między charakterem poety a jego poezją… Czasem jest on na powierzchni, częściej — zepchnięty w głąb i potrzebny jest powód, by ta zależność stała się widoczna lub domyślna. Coś nie od razu uchwytnego już w młodości wyróżniało tego poetę spośród rówieśników, przeważnie wczorajszych wieśniaków. Powściągliwy, skupiony, podkreślenie uważny, skłonny do ocen precyzyjnych i dość ostrych, gdy chodziło o ludzkie negacje, potrafił bez mrugania patrzeć w oczy, jakby próbując zrozumieć, kto jest kim. Nieprzypadkowo, być może, udają mu się wiersze portretowe, fabularne, narracyjne. W „Wertohradzie” są to: „Lwica”, „Historia teatralna”, „W płaszczyku z minionego stulecia” — szereg można kontynuować. Gustownie ubrany, wysportowany, z demokratycznie rozluźnionym węzłem krawata, swobodny w gestach i słowie — takim zapamiętał się z przelotnych spotkań w wydawnictwie „Mołodź”. Takim, z poprawką na czas, pozostał i teraz. Ani kawalerskiego niechlujstwa i niezdarności, ani sentymentalności, ani spoufalania się i przypochlebiania się w nim nie zauważano. Zauważano skupienie, niespieszną rzeczowość, za którymi domyślano się przyzwoitości i inteligencji. To wrażenie potwierdzało się także jego poezją z jej kulturowym anturażem i miejskimi realiami, wyraźną urbanistyczną nutą na tle wierszy masowego wyrobu o wsi. Jedna z książek poety tak właśnie się nazywała „Miasto”. Tytuł kierował ku Pidmohylnemu, mnie słyszał się w nim ukryty polemiczny przytyk. Przypuszczam, że wszystko to w sumie, jak i jego ogłada mieszczanina — nawet papierosa wyjmował z paczki i zapalał z jakimś organicznym artyzmem — zniechęcało do niego niektórych kolegów, byłe dzieci wsi. To — odnośnie związku. Wpatrując się w żywe rysy twarzy autora „Wertohradu”, jakby wnika się i w jego poezję. U rozumnego (właśnie tak!) i kult-jeden szczęśliwy wyjątek — artykuł M. Słaboszpyckiego. Z rejestrów literackiego kozactwa wypadło niejedno znaczone znakiem indywidualności imię. Z reguły są to ludzie oddaleni od literackiej i politycznej towarzystwa, którzy niespiesznie robią swoje. I kiedy słyszę, jak pod wrażeniem gazetowego wyboru wierszy mówią: „Ty spójrz, jaki dobry poeta Huzwa…” — pozostaje tylko rozłożyć ręce: on był dobry i wcześniej. W „Wertohradzie” blok wierszy poświęcony jest destrukcji, nabytej wraz z Niepodległością. Wiersze te są precyzyjne w diagnostyce i charakterystykach. Huzwa — liryko-epik, racjonalista, ironista, który od czasu do czasu ucieka się i do sarkazmu, modeluje ten dekadencki świat według tych samych prawideł logizmu i surowego pisania, co kiedyś, tyle że pojawiły się nowe wydźwięki i uwydatniła się nuta protestu. W każdym razie, stare i nowe, jak już zauważono, idą u niego w parze, przyciągając przede wszystkim aforystycznością, ironizmami, akcentem znaczeniowym: „Sztuce idzie na zmianę rzemiosło”, „Wszyscy my — podświadomie — chłopi pańszczyźniani i nami popychają engelhardty”. „A grafomanom śnią się honoraria, obfite, niczym ulewy w Honolulu”, „Prorok wczorajszy dzisiaj już śmieszny, ślepi niedawni bałwochwalcy. Ci, co kiedyś wtykali w słońce nóż, rybaczą w państwowej przerębli”. Zauważasz skłonność do obalania, wydawałoby się, aksjomatycznego:
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
