Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

LUDOWY ZWYCZAJ

Слово Просвіти, №26 за 2007 рік

Anatolij Burtowy „Po pracy” Maluje liczko czerwoną kaliną, Maluje brwi czarną jeżyną… O obrzędach i zwyczajach związanych z koszeniem najlepiej opowiada Mychajło Maksymowycz w pracy „Dni i miesiące ukraińskiego chłopa” (Kijów, 1877). Miesiąc czerwiec (czerweć) to gorący czas, czas koszenia. Żadna praca chłopska na Ukrainie nie odbywała się w takim przepychu! Jeszcze wieczorem gospodarz lub gospodyni szli na wieś i zapraszali najlepszych parobków — krzepkich i pracowitych — na tołokę, za dzienną opłatą. Na koszenie szli wcześnie rano, przed wschodem słońca, póki rosa jeszcze nie opadła. Każdy szedł z chlebem i wódką, jak na wesele. Gospodarz musiał wieźć swoich kosiarzy na wołowych wozach na sianożęcie i z powrotem, choćby i niedaleko było od domu. Uroczyście, z pieśnią, w białych płóciennych strojach, wyruszali kosiarze wczesnym rankiem, a wracali przy zachodzie słońca. A już słońce się toczy, nam do domu chce się. A my nie idziemy — bo pana czekamy! Póki pan przyjedzie, parę koni zaprzęże, Da jeszcze osiodła, da i nas posadzi! Gospodarz musiał karmić swoich kosiarzy sytnie i smacznie cztery-pięć razy dziennie: śniadaniem, obiadem, podwieczorkiem, przekąską, kolacją. Musiał poić ich wódką do syta, podając kieliszek nie tylko podczas jedzenia do każdego dania, ale i podczas pracy, kiedy w upale kosiarz gasi pragnienie nie tylko wodą, ale i wódką. Więc na jednego kosiarza dziennie wychodziła kwarta. Zakoczyło się słoneczko za zielony gaj (2). My pojedziemy wieczerzać w bogaty kraj (2). W bogatym kraju wareniki na stole, Wareniki w maśle, wódeczka w butelce. Wareniczki zjemy, wódeczki popijemy, Pomodlimy się Bogu i pójdziemy do domu! Dobra gospodyni napiekła na koszenie wystarczająco bochenków i pierogów. Przy czym jeszcze do dziś w ludzie, kiedy ktoś ulepi duże wareniki lub pierogi, przymawiają: „Oho pieróg! Kosiarzowy!”. Jak tylko wyprawiła z domu orszak, schodziły się do niej sąsiadki — wygładzić kosiarzom drogę i pomóc gotować obiad, z którym gospodyni musiała pojawić się sama na sianożęciach i koniecznie ubrana odświętnie. Gospodarz zbierał kosiarzy tylu, ilu trzeba było, aby zakończyć koszenie w jeden dzień. Dlatego wielkość sianożętnych łąk na Ukrainie oznaczano liczbą kosiarzy — na 10, na 20 kosiarzy. Kosiarze, choćby ilu ich było, zawsze wyznaczali sobie jednego starszego — atamana i podstarszego — osauła. Ataman chodził z kosą na przedzie, zarządzając pracą. To miejsce, gdzie kosiarze stawali wozami na cały dzień, zwano koszem. Tutaj schodzili się jeść, i w tym celu za każdym razem wystawiano tyczkę wzywającą. Przy kieliszku kosiarze życzyli gospodarzowi, aby Bóg dał „na siano gnoju, a na wołki — łoju”, a kosiarzom życzyli niedźwiedziej siły. Kiedy zaś na świeże pokosy, bywa, spadnie deszczyk, który przyciemni siano, przymawiali: „Siano czarne — a zima biała, zje!”. Wesoło kosili kosiarze na łące, wesoło świeciło słoneczko, wesoło śpiewały kosy w trawie, niczym jakaś dziwna niebiańska muzyka. Kosiarzyki koszą, wietrzyk powiewa, Wietrzyk powiewa, deszczyk pokrapia. Przedniemu kosiarzowi barszczu i kaszy nawarzę, A tylnemu — żab, żeby nie lazł z tyłu! Oj poranku, poranku, schowaj się w jamkę, Słoneczko — w trawę, święty wieczór — hu! Po zachodzie słońca, pod koniec dnia koszenia, wszyscy kosiarze z atamanem stawali w rzędzie, stawiali kosy przed sobą i, naostrzywszy je trzykrotnie, czyli podostrzywszy drewnianymi łopatkami (mantaczkami), rzucali je przed siebie na ziemię, żegnali się i kładli trzy pokłony do ziemi, a wtedy mówili: „Dzięki Bogu za pomoc, dzięki i wam, panom atamanom i gospodarzom, że dzień zrobili i nikogo nie bili”. To odnosiło się do tego, że ataman miał prawo ukarać mantaczkami tego kosiarza, który uganiał się za dodatkowym kieliszkiem i przepił część dnia lub czym innym zawinił przeciwko sławie jednodniowego towarzystwa. Kiedy przyjeżdżali z koszenia na podwórze gospodarza na kolację, to gospodyni podkładała pod atamana poduszkę, a gospodarz, podawszy mu pierwszy kieliszek, oddawał mu w ręce butelkę z wódką, i ataman podczas kolacji częstował kosiarzy. A gospodarz szczególnie ugaszczał swoich sąsiadów, którzy przyszli do niego na potruszyny. Na tę kolację, zwaną kosarką, zawczasu schodziły się do gospodyni sąsiadki — łyżki myć. Miały prawo być na tej kolacji i żony wszystkich kosiarzy. Cały dzień śpiewali w polu, a wieczorem i kosa stawała się instrumentem muzycznym: zbiwszy ją z drewnianego trzonka, jeden kosiarz trzymał ją za piętkę i postukiwał w nią mantaczką, a drugi, stojąc na kolanach, chwytał ją dłońmi to wyżej, to niżej, czym wywoływano przyjemne dźwięki w rytm pieśni. Jedni kosiarze grali, wiodąc osełką po pręcie (grzbiecie) kosy. Nierzadko pod te dźwięki wesoły kosiarz wybijał tropaka, przyśpiewując: „Oj, hop!”. A już słońce nad lipą, Trzęś, panie, kaletką, Trzęś nie trzęś — Po rublu dasz! Śladem za koszeniem idzie zbieranie siana — grabienie. Grabili siano z pokosów zazwyczaj dziewczęta i młódki, a w kopki układali parobkowie. Zatem grabienie to najweselsza sprawa w gospodarstwie, na którą schodzili się jak na zabawę. Grabiarzowi za dzień płacili do czterdziestki (dziesięć kopiejek) srebrem. Na obiad warzyli im jeden kulesz, i to nie wszędzie, na podwieczorek dawali chleb i sól, tylko na kolację warzyli im w gospodarskiej chacie dobry barszcz i kaszę oraz przyszykowali wódkę. Dlatego grabiarze tak niecierpliwie czekali wieczora: Oj jak było rano, to i serduszko więdło, Jak wieczór nastał — to i weselej się stało! W wielu miejscowościach Ukrainy był zwyczaj: kończąc dzień pracy, para lub dwie grabiarzy wychodziły przed innych, im na ramiona stawiano małą dziewczynkę, która trzymała się za podniesione przez nich do góry grabie, i tak wszyscy szli z pieśniami do swojego szałasu. Skąd już tłumem szli do gospodarskiego podwórza, też z pieśniami, a w dawnych czasach i grabiarzy, jak i kosiarzy, wieziono do domu na wozach. A już słońce kółkiem, kółkiem, Nam do domu łąką, łąką, Łąką-brzegiem, Żółciutkim piaskiem. Kalinowym mostem Nam do domu prosto! Nasza pani dobra, zarżnęła bobra, I sama nie jadła, i nam nie kazała! — wesoło przyśpiewywali głodni dziewczęta i parobkowie, idąc z pola. Oj czyiż to grabiarze, dziewki i młodzieńcy — Grabie złociste, sami młodzi! Ukraińskie koszenie trwało aż do Kupały — dnia letniego przesilenia, kiedy słońce przeskakuje na zimę. Według wierzeń, tego dnia słowik „jęczmiennym kłosem dławi się” i przestaje śpiewać wtedy, gdy nadchodzą żniwa pierwszego jarego zboża — jęczmienia, a potem — i żyta.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn