Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

NAOCZNY ŚWIADEK I KRONIKARZ ODWROTUJĄC, NISZCZYLI LUDZI (Prawda o pierwszych dniach wojny)

Слово Просвіти, №26 за 2008 рік

Wspomina Wasyl Morajko: „Nasz 144 pułk strzelecki był rozrzucony na budowach obiektów wojskowych w obwodzie stanisławowskim jeszcze od 1939 roku. Całą zimę 1941 roku uczniowie szkoły zawodowej budowali lotnisko wojskowe. Zamarzniętą ziemię rozgrzewaliśmy benzyną i drewnem, a potem my, żołnierze, wylewaliśmy beton, który zamarzał. Do 1 maja 1941 roku dowództwo zameldowało o gotowości obiektu. Prawda, milczeli o tym, że kilkadziesiąt dzieci z powodu przeziębienia i niedożywienia samowolnie opuszczało koszary, za co je skazano. Po tygodniu przysłano myśliwce IS-3 z drewnianymi kabinami, ciągnęliśmy je przez lotnisko. Młodzi lotnicy prawie nie latali, bo większość samolotów była niekompletna, a na lotnisku nie było jeszcze składu paliwa. Naszą kompanię przerzucono do Kołomyi, gdzie rozładowywaliśmy wagony z amunicją, a miejscowi chłopi wieźli skrzynie do garnizonów. Tutaj zastała nas wojna. Niemieckie samoloty zwiadowcze oblatywały miasto, zrzucały ulotki, które kazano nam zbierać i palić. W czerwcową noc 1941 roku obudziły nas wybuchy. Stację w Kołomyi oświetlały rakiety na spadochronach. Dobrze było widać rozbite magazyny, płonęły cysterny. Uzbrojono nas w karabiny z 1891 roku, dano po pięć naboi i cztery karabiny maszynowe – „diechtiare” na całą kompanię. W wagonach towarowych przywieziono nas do Stanisławowa, gdzie na lotnisku odciągaliśmy spalone IS-3, żeby zwolnić pas startowy. Ale wszystkie samoloty były spalone, zrzucaliśmy je do jeziorka, żeby nie było widać tej hańby, bo żaden samolot tak i nie wzbił- LISTY Z SEWASTOPOLA Wołodymyr PROCENKO, Krym Ciąg dalszy. Pocz. w nr 20 z 2008 r. Te wydarzenia szczegółowo opisuje aktywna członkini OUN, krymczanka Nina Kołesnyk. Z protokołu jej przesłuchania stało się wiadomo o rozpoczęciu pracy Grup Pochodnych na Krymie: „Pod koniec listopada 1941 roku ojciec przyprowadził do domu dwóch mężczyzn. Jeden nazwał się Tesla, a drugi Wołczak. Zaczęli systematycznie do nas przychodzić. W styczniu 1942 roku w rozmowie z Teslą zapoznałam się z historią walki wyzwoleńczej narodu ukraińskiego przeciwko kolonialnemu niewolnictwu. Po rozmowach Tesla przyniósł nacjonalistyczne broszury w języku ukraińskim. Nie znałam zbyt dobrze języka, a Tesla pomagał mi go opanować. Po miesiącu nauczyłam się pisać i czytać. Tesla i Wołczak regularnie dawali mi literaturę nacjonalistyczną „Idea i czyn”, „Gdzie szukać naszych tradycji” i opowiadali o różnicy między nacjonalistami Melnyka i Bandery, dlaczego organizacja ma dwa kierunki. Na początku października 1942 roku Wołczak załatwił mi pracę w sklepie „Konsul” jako sprzedawczyni, od tego czasu świadomie zaczęłam pracować w OUN. Wołczak przyniósł maszynę do pisania i nauczyłam się pisać. Pierwsza ulotka była o poległych w Dżankoju członkach organizacji. Od 1942 roku pełniłam rolę łączniczki, nie raz wychodziłam na kontakt z przywódcami OUN, którzy przybywali do Symferopola. Pamiętam, że w marcu 1943 roku do mnie na mieszkanie przyszedł Wołczak z nową przewodniczącą „Olgą”. Przenocowała, a potem zebrała kierownictwo organizacji: Wołczaka, Janczyszyna, Teslę, Szarafana. Podczas rozmowy nie byłam obecna. U mnie na mieszkaniu „Olga” jeszcze trzy razy spotykała się z Wołczakiem i Szarafanem. Ukrywając się przed mobilizacją do przymusowej pracy w Niemczech, na lato pojechałam pracować na wieś, a w listopadzie 1943 roku wróciłam do domu. Powiedziano mi, że Teslę aresztowało gestapo. Przez miesiąc Ołeksandra Kałynowska i Wołczak opracowywali plan uwolnienia Tesli z aresztu. Potem Kałynowska poinformowała, że Marija Trubacz pomoże go uwolnić, ale ona zniknęła. Tesli nie udało się wyzwolić. Gestapo go rozstrzelało”. Teraz wiadomo, że od maja do 22 września 1943 roku okręgowym krymskim przewodnikiem była Kateryna Jakiwna Meszko, ona też – Ozerska lub Wereszczak, a na Krymie – Olha Prudnik. się w niebo. Jak opowiadali żołnierze, we wsi Bowszów też wszystko spłonęło, ale kilka samolotów wzbiło się, a nawet młody lotnik Łeonid Butelin staranował niemiecki myśliwiec. 22 czerwca. W Jamnicy płonęły składy amunicji. W nocy przywieziono nas do Jaremcza na umocnienie rejonu we wsi Jamna. Most przez Prut wysadzono i przechodziliśmy rzekę wpław. Oficerowie przeklinali, bo ten rejon umocniony był tylko na papierze – ani okopów, ani bunkrów. Niemieckie samoloty zapędziły nas do lasu. W nocy 24 czerwca byliśmy w Chryplinie. Tutaj zebrało się wielu żołnierzy ze Stryja i Sambora. Brakowało wody, produktów. Czekaliśmy na wagony, żeby się wycofać. Żołnierze ze składów przynieśli worek kaszy jęczmiennej, gotowali kaszę. Wywiązała się bójka pijanych żołnierzy, a zampolit z pełnomocnikiem w ramach samosądu rozstrzelali kilku, których nazywali „panikarzami”, i wrzucili w żyto. Zebrało się wielu chłopów, którzy ciężko przeżywali los żołnierzy, wszak tysiące Galicjan było w armii. Zeszłoroczne zbiory u chłopów skonfiskowano, więc żywili się ziemniakami, które po drodze do Horodenki zabierały wycofujące się oddziały. Wagonów nie było i szliśmy pieszo. Wyprzedzali nas artylerzyści: haubice ciągnęły traktory, a mniejsze armaty – konie. Czołgi tak zniszczyły drogi, że rwała się uprząż i konie ledwo ciągnęły żelastwo. W 1941 roku mój ojciec we Lwowie ładował do wagonów ziarno, które czerwona Moskwa na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku sprzedawała faszystom. A ile eszelonów z paliwem, metalami kolorowymi szło przez Stryj do Niemiec! Do 26 czerwca w mieście nie było już ani jednego radzieckiego żołnierza. Wysadzono mosty przez Bystrzycę i Dniestr. Ludzie biegli do stanisławowskiego więzienia, bo jeszcze poprzedniego dnia słyszeli tu krzyki i strzały. Ale tego, co zobaczyli, nie oczekiwał nikt. Tysiące zamordowanych więźniów (gimnazjaliści, studenci, seminarzyści, aktywiści „Proświty”, członkowie „Płastu”, „Sokołów”, inteligencja, duchowieństwo – słowem ci, którzy zajmowali się oświatą), ściany, sufit, podłoga w celach więzienia – we krwi. Kobiety z rozprutymi brzuchami, inni powieszeni za nogi. Ludzie szukali swoich bliskich… Wozami wywożono trupy i chowano z księżmi w zbiorowej mogile na cmentarzu za współczesnym teatrem. Teraz jest tam pomnik zamęczonych – krzyż z drutem kolczastym. Taki sam krzyż ustawiono w Demianowym Łazie, gdzie odkopano szczątki ponad 560 osób, w Pawłowskim lesie, w rejonach, gdzie było NKWD. 26 czerwca do miasta weszli Węgrzy, wszędzie były surowe rozkazy zdania broni, zarejestrowania partii. Ale tutaj stało się coś niesłychanego. 30 czerwca we Lwowie ogłoszono Ukraińskie Niezależne Państwo. Dziesiątki tysięcy ludzi z niebiesko-żółtymi flagami wyszły na ulice. Powstała ukraińska policja. Po dwóch tygodniach państwo ukraińskie zlikwidowano. Węgrzy rzekomo przestrzegali neutralności, ale wkrótce pojawili się Niemcy, zakazali istnienia państwa, aresztowali członków OUN i innych organizacji politycznych. Ludzie rozumieli, że okupant zmienił okupanta. Chłopi rąbali las, który wywożono do Niemiec. Pod Tarnopolem dogoniliśmy wiele porzuconych czołgów, haubic, półciężarówek. Oficerowie przebierali się w żołnierskie gimnastiorki. Niedaleko Kamieńca Podolskiego Niemcy zrobili kocioł. Tysiącom z nas, już bezbronnym żołnierzom, postawiono numer na ręce, pędzono w kierunku Lwowa do obozu janowskiego. Gdyby nie zakonnice, umarlibyśmy z głodu i pragnienia, przez trzy dni kropli wody w ustach nie było. A potem wywieźli do Wrocławia (Niemcy), gdzie pracowaliśmy w kamieniołomach, w cementowniach. W obozach było wielu jeńców wojennych, ale takimi nas nie uznawał Hitler. Niemcy puszczali nagranie z wystąpienia Stalina, w którym powiedział: nie mam jeńców wojennych, „to zdrajcy”. I miliony młodych ludzi pozbawiono pomocy Czerwonego Krzyża, którą otrzymywali jeńcy francuscy czy holenderscy. Latem 1945 roku zwolniono nas z obozu, skierowano do batalionów karnych na terytorium Związku. Tam nas gruntownie przesłuchiwano, dlaczego i jak trafiliśmy do niewoli, dlaczego nie stawialiśmy oporu ani nie prowadziliśmy sabotażu. Wielu oficerów skazano. Rozczarowani ludzie popełniali samobójstwo. Czego myśmy tylko nie wycierpieli od jednych i od drugich okupantów. Teraz mamy państwo, więc rozbudowujmy i brońmy go, żeby znowu komuś nie zachciało się nas zniewolić”. Zapisał Stepan BOJKO, m. Iwano-Frankiwsk ryka” w 1943 roku mianowano dowódcą sotni UPA „Bojci”, która działała w obwodzie odeskim. Można wymienić wielu rewolucyjnych ukraińskich działaczy, którzy hartowali się na Krymie. Kateryna Meszko urodziła się w 1910 roku w miasteczku Stari Sanżary pod Połtawą w niezamożnej rodzinie chłopskiej. Ojca rozstrzelano jako zakładnika, gdy miała dziesięć lat, za niewykonanie w włości podatku w naturze. Kuzyna rozstrzelano „za agitację”. Stryja wywieziono nie wiadomo dokąd jako członka Związku Więźniów Politycznych. Rodzonego brata Jewhena, członka „Proświty”, zabili „wiejscy aktywiści”. Represji doznali inni członkowie rodziny. Kateryna znalazła się w Dniepropietrowsku, pracowała w zakładach metalurgicznych im. Pietrowskiego, uczyła się na rabfaku. W 1937 roku wyjechała z przygnębionej terrorem Ukrainy do Moskwy. Tam ukończyła instytut elektromechaniczny i w 1941 roku wróciła w rodzinne strony. Kiedy Niemcy zajęli Dniepropietrowsk, weszła na drogę walki z okupantami, wstępując do OUN. Wołodymyr Antonowycz Szarafan („Usacz”, „Druż-Sza”) urodził się w 1908 roku w Kijowie. Wychowanek Nowo-Starodubskiego domu dziecka w obwodzie dniepropietrowskim. Od 1927 roku uczył się w Kirowohradzkim technikum pedagogicznym, a od 1933 — student Symferopolskiego instytutu pedagogicznego. Od stycznia do maja 1942 roku przebywał w OUN melnykowskiej, od lipca 1942 roku — członek OUN (r), należał do roju Petra Mykytenki. Od maja 1943 roku — okręgowy referent ds. propagandy, a od 15 października 1943 roku — krymski okręgowy prowidnyk. Zastępca kierownika nacjonalistycznego komitetu rewolucyjnego ds. przygotowania zbrojnego powstania na Krymie przeciwko Niemcom i Rosjanom. Brał aktywny udział w rozszerzaniu sieci OUN, stworzył ukraińską szkołę początkową. W odróżnieniu od innych, miał kontakty z radzieckim podziemiem i był znajomy z członkami czekistowskiej grupy „Sokił”, którym przekazywał dane wywiadowcze o dyslokacji wojsk niemieckich, składów broni i paliwa, obiektów strategicznych oraz listę czterech sługusów gestapo. Mimo to, został aresztowany przez NKWD 26 lipca 1944 roku. Według materiałów sprawy karnej, nie wydał żadnego członka OUN, o których nie wiedzieli śledczy NKWD. Na stronach 69 i 71 sprawy są brązowe plamy, przypominające krew i wypalenia od papierosów, co daje powód, by wyobrazić sobie metody wpływu na oskarżonego i jedną z przyczyn wydania przez trójkę wyroku śmierci 4 grudnia 1944 roku, który wykonano 13 lutego 1945 roku. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn