Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

NIEPOPRAWNA ORTOGRAFIA — MASOWYM NAKŁADEM?

Слово Просвіти, №26 за 2008 рік

Iwan JUSZCZUK, kierownik katedry Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego Przez stulecia wbijano nam do głów, że naszego języka „nie było, nie ma i być nie może”, że jest on nieślubnym dzieckiem i nadaje się co najwyżej do anegdot. Kiwaliśmy głowami i milcząco drapaliśmy się po czubach: i my nie my, i ja nie ja. I nie przychodzi nam do głowy, że nikt nie będzie szanował naszego bogatego, wykwintnego, śpiewnego języka, jeśli sami tego nie będziemy robić. O tym, że traktujemy go niedbale, świadczy także wydanie Pravopysu ukraińskiego (Kijów: Wydawnictwo Naukowa Dumka, 2007), które do druku zatwierdziły rady naukowe dwóch najwyższych instytucji językoznawczych. Na odwrocie strony tytułowej napisano: „Wydanie z 2007 roku ukazuje się z uściśleniami, związanymi ze zmianami w ukraińskiej gramatyce, które zaszły ostatnio”. To oświadczenie bardzo mnie zainteresowało, bo jeszcze od czasów Szewczenki przypadki, formy czasownikowe i sposoby wyrażania podmiotu i orzeczenia pozostawały niezmienione. Język, zwłaszcza jego gramatyka, jest, jak wiadomo, zjawiskiem dość konserwatywnym. Co więc stało się z naszą gramatyką w ostatnim czasie? Uważnie, słowo po słowie, zestawiłem wydanie Pravopysu z 2007 roku z jego wydaniem z 1993 roku. Zmiany można nazwać uderzającymi: był Prezes Akademii Nauk Ukrainy, teraz jest Prezes Narodowej Akademii Nauk Ukrainy; było Ministerstwo Oświaty Ukrainy, teraz jest Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy; był państwowy gospodarstwo rolne „Majak”, teraz jest spółdzielnia „Sadiwnyk”; był Cy­rich, teraz go nie ma, ale Cylinohrad pozostał aż dwukrotnie, choć teraz go już nie ma. Jednocześnie dokonałem dla siebie paradoksalnego odkrycia: nasz pravopys jest niepiśmienny! Nie będę gołosłowny, choć mogę wydać się nudny (dalej w cudzysłowie cytuję fragmenty Pravopysu ukraińskiego wydania 2007 roku). §1. 2. „W niektórych wyrazach w miejscu o przed zawsze akcentowanym a (ja) mamy w wymowie i piśmie a: bogaty… kałacz, każan, kaczan…” itd. W rzeczywistości jednak: bogacić się, kałacze, kożany, kaczany — akcent nie jest stały. § 2. b. „Zgodnie z wymową w szeregu wyrazów bez akcentu pisze się <ri>, <li>: przekręcać, wylatywać”. Tu mamy zwykłe przemiennie e z i: kłamać, latać. A także w wyrazie przekręcać to <ri> jest pod akcentem! § 8. 3. d. „O, e są obecne w zamkniętej sylabie [czyli nie przemiennie z i]: …7) …Hrabowski, Kotlarewski, Pisemski…” Ale co tu ma do rzeczy Pisemski z wstawionym e, które nie powinno przemiennie zmieniać się w i? § 9. 1. Po ż, cz, sz, szcz, j przed miękką spółgłoską, a także przed sylabami z e i y (które pochodzi od staroruskiego y) pisze się e…” A dlaczego tu nie powiedziano, że również przed spółgłoskami szumiącymi mamy takie samo przemienne: kółko — kółeczko, łóżeczko? Prawda, dalej te spółgłoski szumiące są wspomniane, ale jakoś dopiero w przypisie. § 10. 2. „e występuje w przedrostkowych morfemach czasowników dokonanych, i — w czasownikach niedokonanych: …zamieść — zamiatać, zachować — zachowywać, lecieć — latać…” Dwa ostatnie czasowniki są niedokonane. A także w poprzednich mogą występować pary z czasownikiem niedokonanym: mieść — zamiatać, bereż — zachowywać. Więc co tu ma do rzeczy aspekt czasowników? § 10. 2. E (wypadające) — Y (I) „… zamarł — zamrzyj…” zamiast ukraińskiego zamrzy. To samo zamrzeć — zamrę, zamrą, zamrzyj w przypisie do § 80. 3. b. 9. § 17. „Znak miękkości (ь) nie pisze się: ...2) po n przed… przyrostkami -stwo, -ski”. A po d, t? Przecież: Bershad — bershadski, czud — czudski, Prypeć — prypecki — miękki znak nie pisze się! W sformułowaniu w § 30, p. 3 zdarzyły się od razu cztery nieścisłości: „Przez łącznik pisze się: a) złożone przysłówki, utworzone od przymiotników i zaimków za pomocą przyimka po i zakończenia -ому lub (<к)и: po-ojcowsku… po-ojcowsku…”. Po pierwsze, te przysłówki mają jedną podstawę, zatem nie są złożone, lecz proste; po drugie, po w nich jest przedrostkiem, a nie przyimkiem (to dawny przyimek); po trzecie, <ому> to przyrostek, a nie zakończenie (to dawne zakończenie); po czwarte, podobne przysłówki występują nie tylko na (<к>)и, ale też na (<ч>)и (po-zajęczy), (<ж>)и (po-niedźwiedzie). § 33. A. 1. d. „Z czasownikami nie pisze się zawsze osobno, z wyjątkiem tych, które bez nie nie są używane: nie chcieć, nie zauważyć, nie nawidzieć, nie opamiętać się…” Tymczasem w SUM, t. IX, s. 812 widzimy: „…tylko jak się później opamiętał…”, „…po chwili się opamiętał…”, „Dopóki Sachno się opamiętała…” itd. Zatem opamiętać się jest używane także bez nie. § 44. „Ze względu na przynależność do rodzaju i według zakończeń przypadków wszystkie rzeczowniki dzielą się na cztery odmiany”. Nie wszystkie rzeczowniki, które mają rodzaj i zakończenia przypadków, należą do tych czterech odmian: kosz owy, łankowa, średnia arytmetyczna! Nieco dalej: „niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego, a także wspólnego…” Ale przecież rodzaju wspólnego nie ma, są rzeczowniki podwójnego rodzaju (zob. Współczesny ukraiński język literacki. Morfologia. — K., 1963. — s. 53). § 45. I odmiana. Grupa twarda: „…i rodzaju męskiego (nazwy osób): Mykyta, Mykoła, Sawa itd.”. A bocian, pies, które też należą do grupy twardej — czy to nazwy osób? § 45. II odmiana. Grupa twarda. Rodzaj męski. W spisie wyjątków pominięto zwierzę, komara, śnigura, a także łapówkę i przyjaciela, oraz pazur. § 45. II odmiana. Grupa miękka. Rodzaj męski. „…tu należy część rzeczowników z przyrostkami <ar, ir”. A gdzie są końcówki w rzeczownikach car, Lazar, Cezar, brovar, jantar, styr, które również należą do grupy miękkiej? § 47. A. Liczba pojedyncza. 1. b. „I (po samogłosce i apostrofie — ї)”. A po miękkim znaku: eskadryle, mantyle? I to się powtarza dalej. § 47. B. Liczba mnoga. 2. „W dopełniaczu liczby mnogiej rzeczowniki pierwszej odmiany mają końcówkę zerową lub końcówkę -iw, -ej”. I w punkcie b podano jako przykłady wyrazy: myszej, świń, rodzin, statej… Co do świń i statej jeszcze jakoś może być, ale w formie rodzin jest końcówka zerowa, a nie -ej! § 47. B. Liczba mnoga. 5. „W narzędniku liczby mnogiej rzeczowniki pierwszej odmiany mają końcówki -ami, -ami, -mi”. I dalej: „Końcówkę -mi … mają tylko nieliczne rzeczowniki: worota… kury…” Rzeczowniki mnogie worota, kury dotąd nie należały do żadnej odmiany, tym bardziej do pierwszej. § 48. 2. b. „Nazwy zwierząt i drzew: …dęba, kołka, konia…” Kołek nie jest ani zwierzęciem, ani drzewem! § 51. 3. a. „Jednak nieslowiańskie nazwiska, które kończą się na -ow, -yn, -in, mają w narzędniku liczby pojedynczej końcówkę -om”. A słowiańskie — Lytwyn, Serbyn, Wołoszyn, Karmazyn? O nich zapomniano. § 51. 3. b. Druga odmiana. „Rzeczowniki… które odmieniają się jak przymiotniki: Horoszyne…” A jaki związek te rzeczowniki mają z drugą odmianą? Nie należą one do żadnej odmiany. § 55. 1. Uwaga. „Niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego [w dopełniaczu liczby mnogiej] mają także końcówkę zerową: … tat?iw (tat)…” Tak samo można by twierdzić, że możliwe są formy batkiw i batk! Czegoś takiego w języku ukraińskim nie ma i być nie może! § 55. 3. „Końcówkę -ej mają niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego: hostej, hroszej…”. Rzeczownik mnogi hroszi nie ma rodzaju i nie należy do żadnej odmiany. Gdyby chodziło o nazwę drobnej monety hrosz, ten rzeczownik miałby formę hroszy: 10 groszy, a nie 10 groszej. To samo w § 58, pkt 2. § 89. 1. W spisie obcojęzycznych ogólnych nazw z podwojeniem liter powinno stać panno, a ktoś poprawił je na panna. I to już trafiło nawet do podręczników szkolnych. Albo w rozdziale „Najważniejsze zasady interpunkcji”. § 118. 3. „[W zdaniu prostym przecinek stawia się] między członami jednorodnymi zdania: …Choć żyjemy z pęczków, a przecież i dla nas jest miejsce w kościele… Poleciałabym do ciebie, ale skrzydeł nie mam”. Przecież to są zdania złożone, a nie proste, i nie ma w nich członów jednorodnych! § 118. 6. „[W zdaniu prostym przecinek stawia się] przed wyrazami a mianowicie, jak mianowicie, jak, które stoją w zdaniu z członami jednorodnymi po wyrazach uogólniających: Jesteśmy pewni, że …Wasze czułe serce nie minie… naszego pragnienia i żądzy — widzieć obok tak utalentowanych wykonawców „Natalki Połtawki”, jak Kropywnycki, Saksahanski, Sadowski, Zatyrkewycz, i Was, nasza gwiazdo!” Ale przecież tu nie ma wyrazu uogólniającego. Nie ma wyrazu uogólniającego także w wymyślonym zdaniu: Ukraińscy pisarze przedrewolucyjni: Szewczenko, Marko Wowczok, Panas Myrnyj, Necuj-Lewycki — wielu swoich utworów poświęcili przedstawieniu straszliwego losu narodu ukraińskiego (§ 121. 6). § 121. 10: „[Myślnik stawia się] między częściami zdania złożonego bezspójnikowego…: Jak tylko gdzieś zacznie świtać niebo — z drugiej strony zaraz wstaje czerwona mgła…” Przecież to zdanie spójnikowe, złożone podrzędnie: pierwsza część jest zdaniem podrzędnym, druga — nadrzędnym! Zdarzają się błędy interpunkcyjne (wydanie z 2007 r.): …śmiałych, ale czasem nieosiągalnych projektów… (brak przecinka); …gdzieś daleko na stepie, za sadami drży… (brak przecinka); Jak tylko jasny dzień zgaśnie I noc pokryje boski świat, i nasze nieszczęście trochę zaśnie… (brak przecinka); Tam ojciec płacząc z dziećmi (brak przecinka); w uwadze: (Płacze, całuje jej ręce). — kropkę postawiono nie tam; — U mnie, mówił do siebie dziad… (brak myślnika). Czy w poprawności (wydanie z 2007 roku) należy nadal wspominać Mao Zedonga, Kim Ir Sena, Ho Szi Mina (§ 38), jakby wśród Chińczyków, Koreańczyków, Wietnamczyków nie było godniejszych ludzi, wychwalać Tälmanna (Słuchaj, Niemcy, Tälmann mówi!!!), Kotowskiego (Kotowski rzeczywiście palił majątki obszarników…), świadomość klasową (§ 118. 1)? A to jeszcze nie wszystko. Zasady we współczesnej ukraińskiej pisowni ortograficznej ułożono chaotycznie, bezsystemowo, sformułowania są niejasne, często zagmatwane, rozwlekłe, jest mnóstwo punktów i podpunktów, uwag. Pisownia jest trudna w użyciu i sprawia wrażenie, jakby nasz język był nieudolny, choć w rzeczywistości pod względem swojego ładu gramatycznego i praw fonetycznych jest bardziej harmonijny i uporządkowany niż na przykład rosyjski czy angielski. Do tego wszystkiego trzeba dodać, że rządowej Komisji Ortograficznej obecnie nie ma, nawet takiej, jaka istniała dotąd, gdy o wszystkim decydowali historycy i politycy, a nie językoznawcy. Czy więc szanujemy siebie, nasz język i młodzież, która będzie uczyć się ukraińskiego według tak nieudolnej pisowni?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn