Strona · s. 11strona oryginału ↗
PRAGNIENIE POWIEDZENIA PRAWDY
Слово Просвіти, №26 за 2008 рік
Ulana HLIBCZUK Znana krytyczka literacka Roksana Charchuk długo dążyła do wydania swojej książki. Wcześniej „Współczesna proza ukraińska. Okres postmodernistyczny” hartowała się w licznych artykułach, rozprawach literackich, a później także na wykładach, które Roksana prowadzi w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. W adnotacji zaznaczono, że jest to podręcznik dla studentów wyższych uczelni. Komuś taki ruch mógłby wydać się dziwny. Jeszcze jak, oddać na pastwę podręcznika tak popularne pod względem stylu i oryginalne pod względem myśli literaturoznawstwo? Ale wydaje mi się, że uchwyciłam tok myślenia autorki. Nie chodziło jej o jakieś wyniosłe wydanie w serii „wysoka półka”. Nie dlatego, że nie docenia własnego dorobku, a dlatego, że jest zbyt niskiego zdania o ukraińskim procesie literackim. „Pacjent jest raczej żywy niż martwy” — mniej więcej tak odczuwa się współczesny puls literatury. W tych okolicznościach książkę Roksany Charchuk przeczytałoby wąskie grono wtajemniczonych. A tak publiczność, jakby nie patrzeć, rozszerza się kosztem chętnych do gryzienia nauki… Kilka słów o strukturze książki. Autorka wyodrębniła siedem podrozdziałów. Zaczęła od „Ukraińskiego wariantu postmodernizmu”, w którym dokonała ekskursu w historię nowego literaturoznawstwa. Jeszcze od lat dziewięćdziesiątych w rodzimej krytyce rozgorzała dość poważna dyskusja o tym, czy współczesnej ukraińskiej prozie właściwy jest postmodernizm. Czy pasuje on do kopyta, które wyznaczył I. Hassan: otwarta forma, dadaizm lub parafizyka, gra, wyczerpanie lub milczenie, happening lub performans, brak rozproszenia, tekst lub intertekst, retoryka, metonimia, pismo, ironia, immanencja, androgyniczność, schizofrenia… W książce te cechy postmodernizmu podano jako opozycję binarną i antytezę modernizmu. Autorka nie do końca zgadza się z teoretykami ukraińskiego postmodernizmu. Najwyraźniej nie dla przekory… Nie, imponuje jej pogląd przedstawiciela diaspory Marka Pawłyszyna, zgodnie z którym postmodernizm umożliwia zniesienie opozycji „Rosja—Ukraina” oraz „Proświta—Europa”, zastępując ją bardziej elastyczną formułą: i Wasyl Symonenko, i Ihor Kałyneć. Ale Roksana Charchuk nie jest pewna, Switłana KORONENKO W powieści Romana Kolisnyka „Ostatni strzał” — ani krzty romantyzmu, do którego przyuczała nas ukraińska literatura radziecka o wojnie. Żadnej retoryki, żadnych supermanów, którzy żyją od wyczynu do wyczynu. Tutaj wojna jest jak wojna. I wszystko, co w utworze się dzieje, — to, co powinno być na wojnie: zabijają. Tam chodzą strach, niewiadoma, niepokój, zniewaga ludzkiej natury. Tam rozstrzelano młodość pięknych idealistów z galicyjskich wsi i miasteczek, którzy jeszcze wczoraj byli gimnazjalistami i studentami. Oni założyli cudzoziemskie mundury, żeby walczyć za Ukrainę. Nie mieli pojęcia o tym, że po II wojnie światowej komunistyczni ideolodzy będą wbijali do głów ukraińskiej ludności, że dywizyjni to złośliwi faszystowscy kolaboranci. Jak wiadomo, historię piszą zwycięzcy — dla siebie i o sobie. Ale to będzie później. Obecnie zaś bohaterowie Kolisnyka rozumieją: zwycięzcami oni nie będą. Wszystko układa się przeciwko nim. Ale służba jest służbą, ze wszystkimi jej rutynowymi składnikami. Wszystko to z realistyczną dokładnością, przesypując swoją opowieść ironicznymi i humorystycznymi detalami, opisuje Roman Kolisnyk. Charakterystyczne, że ta opowieść nie jest patetyczna, autor nie heroizuje swoich postaci. Oni dla niego — to czarni robotnicy wojny. A jednak w ich duszach świeci idea: Ukraina. Podkreślę ważny epizod. Obersturmbannführer że na ukraińską kulturę należy patrzeć przez postmodernistyczne okulary w celu zszagrenowania jej tragicznej przestrzeni. „Jeśli postmodernizm — to rzeczywistość, z której niemożliwe jest zrezygnować, to jak można zrezygnować z innych rzeczywistości, w szczególności tragiczności ukraińskiej kultury czy jej chłopskiego charakteru? I czy taka rezygnacja jest potrzebna? Może właśnie chłopski, tragiczny charakter ukraińskiej literatury nadaje jej niepowtarzalność, oryginalność? Rodzima krytyka próbuje unieważnić ten „chłopski” masyw, nazywając go narodnictwem. Taktycznie takie środki są uzasadnione, ponieważ krytyka próbuje zmodernizować ukraińską literaturę. Jednak strategicznie — nie, bo po to, by być interesującą, literatura musi stać się przede wszystkim profesjonalną. Właśnie kwestia profesjonalizmu literata, jego wykształcenia, czyli intelektualnej zdolności, musi znajdować się w centrum uwagi współczesnego krytyka…” Nie na darmo przytoczyłam tak obszerny cytat. To jaskrawy detal i potwierdzenie bardzo cennej cechy krytyczki Roksany Charchuk. Nazwałabym ją poczuciem sprawiedliwości. Zastrzegę: mimo wszystkich dobrych intencji takie poczucie bardziej należy do rzeczywistości subiektywnej niż obiektywnej. Wszak inni krytycy też, zapewne, pragną sprawiedliwości. Każdy swojej. Ale… Co formuje krytyka literackiego, co go prowadzi? Przede wszystkim estetyczny, literacki, artystyczny smak. Jednak to kij o dwóch końcach, dlatego że smak prowokuje ideologię albo na odwrót. Większość ukraińskich krytyków zajęła konserwatywną pozycję w ocenianiu postmodernizmu. Dla Oksany Pachlowskiej współczesna literatura przestała być opozycją i nie stawia oporu „wielkim Kranc pochwalił się: po zakończeniu tej wojny, którą, jak wciąż uważa, Niemcy wygrają, im, dzielnym wojakom, dadzą ziemię na Ukrainie jako nagrodę. „Tam będą przygotowane wielkie gospodarstwa na naszą wieczną własność, dobre posady — każdemu według jego zasługi”. I na to otrzymuje odpowiedź od jednego z ukraińskich dywizyjnych: zapomnieliście, kim my jesteśmy. My — nie esesy (czyli nie esesmani), my — ukraińscy wojacy z ukraińskiej dywizji, którzy podjęli się walczyć za Ukrainę. Niemiec nalegał: wy, powiada, tylko Galicjanie, coś na poziomie folksdojczów. Ale wszyscy dywizyjni chórem mu mówią: tak, my —
systemami”. Jewhen Baran wystąpił z pozycji zachowania czystości ukraińskiej tradycji. Serhij Kwit broni „wysokiej” sztuki z nacjonalistycznego punktu widzenia. Ihor Bondar-Tereszczenko, którego Charczuk nazwała „ojcem-nieudacznikiem ukraińskiego postmodernizmu”, moim zdaniem jest „człowiekiem bez właściwości”, który napięcie swojej agresywnej oryginalności doprowadził nawet nie do absurdu, a do martwoty. Oczywiście, że każdy ze wspomnianych krytyków ma własne pole literackie, własne duchowo-emocjonalne priorytety. Najwyraźniej Roksana Charczuk nie jest wyjątkiem. Przyciąga ją erudycyjny tekst. Nie na darmo Charczuk podkreśla, że w centrum uwagi krytyka powinna być intelektualna sprawność literata. Stąd też szczególna przychylność do twórczości Jurija Andruchowycza, do jego inteligentnej erudycji. Mimo że Charczuk dobrała dość ironiczny kluczyk do odczytania prozy przedstawiciela „fenomenu stanisławowskiego”, nazywając ją „orfeistyczną”, twórczość Andruchowycza uważa za najbardziej jakościową. Ciekawe, że w „Współczesnej ukraińskiej prozie” Charczuk dość śmiało interpretuje związek osobowości pisarza i jego twórczości. Autorka sarkastycznie odnosi się do tych twórców, którzy produkują fałszywe prawdy. Twórczość Serhija Żadana krytyk określiła jako „nastoletnio-dziecięcą alternatywę literacką”. W końcu to drobnostka, bo w tej samej niszy znaleźli się Karpa, Deresz i Malarczuk… Krytykę dziwi zarówno sztuczny anarchizm Żadana, jak i jego cyniczne pasożytowanie na radzieckiej symbolice. Mówiąc krótko, źle, gdy słowo nie jest potwierdzane czynem. I jeśli już jesteś takim twardym anarchistą-machnowcem, jak deklarujesz swoją twórczością, to wstydź się promować we wszystkich możliwych środkach masowego przekazu, niczym ostatnia pop-gwiazda… Dostało się też Uljanence, Paszkowskiemu i Medwedowi. „Podobnie jak Je. Paszkowski, O. Uljanenko w swoich powieściach nie stoi w bezpośredniej, otwartej opozycji do ukraińskiej władzy, w szczególności kuczmyzmu. Zamiast opozycji wybiera proroctwo”. W twórczości Uljanenki krytyk zauważa pewne światopoglądowe wahania. Jego liryczny bohater to raz chrześcijański moralista, to znów wojowniczy anarchista. „W wywiadzie autor tłumaczy swój anarchizm tym, że nie zadowala go żadne społeczeństwo. Jednak zaraz potem mówi o swojej lojalności wobec państwa, które nagrodziło go Małą Nagrodą Szewczenki…” Nie jestem pewna, czy w tym przypadku Charczuk nakreśliła wyraźny związek między anarchizmem, lojalnością a Nagrodą Szewczenki, ale imponuje zasada moralno-etycznego roszczenia wobec pisarstwa. Osobowość twórcy nie jest świętą krową, a otwartym koniunkturalistą, jeśli nawet zaśpiewa uroczyście pieśń wolności, to obowiązkowo w jakimś miejscu „da plamę”. Jeśli chodzi o kobiety, to w rozdziale „Dyskurs feministyczny” A we wszystkim innym uwagę autora całkowicie pochłonęła krwawa faktografia walk. R. Kolisnyk wyznaje poetykę swoistego neorealizmu. Oto bohater powieści biegnie na niewidzialnego wroga, który wypuszcza mu naprzeciw śmiercionośne kule. Przed oczami ma trupa czerwonoarmisty. Wyciąga z kieszeni czerwonoarmisty ebonitową rurkę, z której wypada zwinięty papierek z imieniem i nazwiskiem. To ten chłopak, z którym chodzili do gimnazjum. Niedaleko – jeszcze jeden martwy, już dywizyjnik. W kieszeni ma list ukochanej dziewczyny, która opowiada mu o swojej rodzinie,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
