Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

W ŚWIĄTYNI — Z KRZYŻEM, NA WYKOPKACH — Z ŁOPATĄ

Слово Просвіти, №26 за 2008 рік

Według utrwalonej tradycji chrześcijańskiej księdzu nie przystoi być archeologiem — by nie mącić spokoju dusz. Pierwszym, który „oficjalnie” na ukraińskich terenach złamał ten dawny postulat, był Jurij Szumowski, urodzony we wsi Myrohoszcza w powiecie dubieńskim. Po usilnych przekonywaniach kościelnych dygnitarzy, że archeologia to nie bezczeszczenie, a wręcz przeciwnie, poznawanie prawdy o ludzkim bycie, otrzymał on od metropolity Dionizego zgodę na wykopaliska na Wołyniu. I tak się nimi zafascynował, że stał się jednym z najbardziej znanych badaczy historii, i to nie tylko wołyńskiej. Jego działalność wykroczyła daleko poza granice Ukrainy: Jurij Szumowski pracował nawet na kontynencie afrykańskim. Tam natrafił na ślad dawnego plemienia, które ma związek z Mojżeszem. Był dyrektorem muzeum w Bamako, wydał książkę „Pod gorącym słońcem Afryki”. I często żałował, że nie może przysłużyć się Ukrainie, z którą musiał się rozstać, gdyż władza radziecka zaczęła go prześladować za przekonania nacjonalistyczne. Wszystko to działo się w ubiegłym stuleciu, a obecnie mija 100 lat od dnia urodzin profesora, magistra teologii, autora wielu książek historycznych Jurija Szumowskiego, który nie dożył tej daty zaledwie o cztery lata. Zmarł w mieście Savannah (USA). Tam też został pochowany. Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński. „CHRZEST BOJOWY” Jurij Szumowski urodził się w 1908 roku w rodzinie księdza. Jego ojciec, ks. Fedir, był nie tylko znanym duchownym, ale i politykiem, gdyż reprezentował wołyńskie tereny w Dumie Państwowej. Marzył, by jego syn kontynuował rodzinną tradycję pasterską. Ostatecznie to marzenie się spełniło. Chłopak ukończył Krzemienieckie Seminarium Duchowne, wydział teologiczny Uniwersytetu Warszawskiego. I… pochłonęło go krajoznawstwo. Został pracownikiem naukowym, a potem — dyrektorem Muzeum Rówieńskiego. „Chrzest bojowy” naukowiec otrzymał podczas ekspedycji we wsi Ostrożec w rejonie młynowskim i już podczas tych wykopalisk natrafił na kilka monet z różnych epok. Jedna z monet — z wizerunkiem króla Dawida — jest unikatowa. Pierwsza ekspedycja zafascynowała Jurija Szumowskiego i postanowił jeszcze raz przekopać ostrożeckie kurhany. Archeolog jakby czuł, że niechybnie natrafi na coś niezwykle ważnego i rzadkiego. Własnoręcznie Jurij Fedorowycz znalazł jeszcze jedną monetę, której wcześniej na Wołyniu nie spotykano i której nie udało się odnaleźć żadnemu z archeologów. Unikatowość monety polega na tym, że wykonali ją pierwsi chrześcijanie. Miedziak w kształcie jajka z jednej strony miał wizerunek Jezusa Chrystusa na tronie, a na odwrocie był wytłoczony napis „Iisus Basileus Car Iudei”. Szumowski udowodnił, że znaleziona moneta to dzieło bizantyjskich mistrzów. Naukowiec przekazał bizantyjski grosz do przechowania do muzeum obwodowego w Równem. Placówkę tę na początku lat 40. XX wieku dopiero tworzono i moneta stała się jednym z jej głównych eksponatów. „TO PRZECIEŻ WRÓG LUDU. TRZEBA GO NA SYBIR WYSŁAĆ…” Właśnie w przededniu wojny Jurija Szumowskiego zapisano do politycznie niepewnych. Wtedy, pracując dodatkowo jako nauczyciel w gimnazjum, Jurij Fedorowycz niespodziewanie dla samego siebie otrzymał oficjalny list od głównego zarządu oświaty ludowej obwodu. Zaznaczono w nim między innymi: „W związku z tym, że był pan księdzem i nauczycielem religii w szkołach, zostaje pan pozbawiony prawa nauczania w radzieckich szkołach obwodu wołyńskiego i zostaje pan zwolniony z pracy 1 kwietnia 1940 r.”. Pod zarzutem, że Szumowski wykazuje przychylność wobec tradycji narodowych, historii i literatury, w jego mieszkaniu przeprowadzono rewizję. „Pokoju nie można było poznać — pisał we wspomnieniach Jurij Fedorowycz — wszystko przewrócili. Nawet pościel przeglądali i znaleźli u mnie pod poduszką kilka egzemplarzy ukraińskiej gazety „Dzwin”. Znaleźli w mieszkaniu J. Szumowskiego także odezwy ukraińskiego komitetu. Takie dokumentalne oskarżenie wróżyło Szumowskiemu dalszy gorzki los. „Pierwszej nocy, kiedy wróciliśmy do Równego z Ostrożca — pisze w kronice rodzinnej J. Szumowski — przyszło NKWD i zabrało z naszego domu księdza protojereja Mychajła Jakowlewa oraz wiele innych osób z rówieńskiej inteligencji. Wszystkich ich rozstrzelano za Równem… Ich rodziny wywieziono do Kazachstanu. W tamtej chwili i ja byłem przerażony, że przyjdą po mnie. A po kilku dniach zaczęła się wojna. Niemcy mocno bombardowali Równe. Aby zapobiec aresztowaniu przez NKWD, poradzono mi, bym się gdzieś ukrył na ten niebezpieczny czas. Jednak przeczytawszy rozkaz rządu o rejestracji wszystkich osób z mojego rocznika, postanowiłem działać, jak przystało na obywatela — stawić się w komendanturze wojskowej. W listach mojego nazwiska nie było. Było w innym, czarnym spisie. Przez szparę w drzwiach usłyszałem, jak major wypowiada się pod moim adresem: „To przecież wróg ludu. Trzeba go do samurajów albo na Sybir wysłać…”. Jak wyszedł z komendantury, Szumowski nie pamięta. Jednak rozumiał, że nie ma innego wyjścia, jak się ukryć. Pomógł mu ks. Danyło Punder, protodiakon rówieńskiego soboru, zamykając go w wielkiej skrzyni z niedopałkami świec. Tak minęły trzy dni. Czwartego dnia Szumowski wyszedł z kryjówki na wolność, choć była ona umowna — do Równego wchodziły oddziały hitlerowskie. KSIĄŻKI WYRWANE Z OGNIA Poświęcenie Jurija Szumowskiego w tworzeniu i utrwalaniu Muzeum Rówieńskiego jest unikatowe. Interesowało go wszystko, co dotyczyło Wołynia. Przywiązywał wagę zarówno do drobiazgów, jak i do relikwii. Jurij Szumowski bardzo się martwił, że zebranym w muzeum książkom coraz bardziej natarczywą uwagę zaczęło poświęcać niemieckie dowództwo wojskowe, zwłaszcza po tym, jak w Równem (i jednocześnie w muzeum) przebywał wysokiej rangi nazistowski urzędnik, minister Alfred Rosenberg razem z samym Goebbelsem. Bardzo dokładnie przejrzeli katalogi i rozkazali, by wszystkie zakazane przez rząd książki oddano na makulaturę, czyli do fabryki przerobu papieru. Kiedy Szumowski zaczął protestować, tamci przerwali dyrektorowi. Potem podali mu listę zakazanych książek i powiedzieli, że już jutro wszystko zabiorą. Niestety, w obronie Szumowskiego nie stanęło rówieńskie dowództwo wojskowe. „Dlatego — wspomina Jurij Fedorowycz — musiałem oddać prawie wszystkie książki, które były na liście: dzieła Sienkiewicza, rodowód polskiej szlachty, ukraińską literaturę nacjonalistyczną, encyklopedię radziecką, dzieła Lenina, Stalina, Marksa i innych komunistów. Jednak ja na własny strach i ryzyko zostawiłem w archiwum po jednym egzemplarzu każdego z tych dzieł dla badań naukowych i studiów. Pracownicy o tym wiedzieli i obiecali trzymać wszystko w tajemnicy. Słowa swego nie złamali aż do ostatniego dnia mojego pobytu w muzeum”. Wiele z tych książek, na szczęście, zachowało się. Pożegnanie z Równem dla Jurija Fedorowycza było szybkie. Wtedy niemiecka policja zaczęła masowo aresztować znanych przedstawicieli ukraińskiej inteligencji. Na tę listę miał trafić również „Myrolub” (pseudonim Szumowskiego), gdyż współpracował z gazetą „Wołyń”, kontaktował się z Ulasem Samczukiem, w publikacjach i przemówieniach otwarcie opowiadał się za niepodległością państwa ukraińskiego. O. Jurija (oprócz dyrektorowania i wykopalisk, odprawiał nabożeństwa w cerkwiach w Omelanie i Basowym Kucie) zawczasu powiadomiono o zagrożeniu. Uciekając, Szumowski zabrał ze sobą tylko pieczęć i klucze do muzeum. A w czasach powojennych ksiądz musiał uciekać przed władzą radziecką, która przypisała mu jeszcze więcej „grzechów”. Długi czas spędził za granicą — w Europie, Afryce, Ameryce, odbył dziesiątki ekspedycji, wzbogacił muzea tysiącami znalezionych eksponatów. A także pracował jako misjonarz ONZ, korespondent gazety „Swoboda”, drukował artykuły naukowe w najbardziej prestiżowych wydawnictwach. Jego wkład w światową naukę jest znaczący. W 100. rocznicę urodzin Jurija Szumowskiego w Dubnie przeprowadzono konferencję naukowo-teoretyczną, poświęconą sławnemu krajanowi. i rozpocząć zakrojone na szeroką skalę badania archeologiczne z późniejszą konserwacją pozostałości soboru lub nawet jego odtworzeniem. Przecież chodzi o wybitny zabytek historii ukraińskiej. Niestety, teren nie został jeszcze zwolniony pod badania. — Co może Pan powiedzieć o tempie prac restauratorskich w Baturynie? — Są niewystarczające. Oczywiście, obecnie tempo prac jest przyspieszane, ale nie dość w stosunku do tego, ile czasu stracono. W pałacu Rozumowskiego jeszcze nawet z zewnątrz nie zrobiono wszystkiego: należy wymienić kolumny fasady. — A wewnątrz prac jest zapewne jeszcze więcej. Więc na otwarcie tutaj Muzeum Państwowości Ukraińskiej przyjdzie poczekać? — Mamy jeszcze prawie pół roku i prace zapewne zostaną przyspieszone. Ale nie chciałbym, żeby odbiło się to na jakości, jak było z restauracją monasteru Przemienienia Pańskiego w Nowogrodzie Siewierskim, która odbywała się pod patronatem Leonida Kuczmy. Wtedy robiono w pośpiechu i wkrótce wszystko zaczęło się sypać. Chciałbym, aby w Baturynie jakość prac była wysoka. Jeden z najaktywniejszych badaczy i propagatorów twórczości Jurija Szumowskiego, pisarz, starszy pracownik naukowy Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego w Dubnie Mykoła Pszenycznyj

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn