Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

WARTO WIEDZIEĆ

Слово Просвіти, №26 за 2008 рік

…błogosławione, i raduj się żoną młodości twojej, — ona łanią miłą i sarną wdzięczną, jej piersi niech cię upajają w każdym czasie… Taką radę mężowi — by był wierny miłości młodości — dał król Salomon w Księdze Przysłów (5 : 18—19). Jako parzystokopytne zwierzęta przeżuwające, jelenie wraz z sarnami i łaniami uważano nie tylko za czyste (Księga Powtórzonego Prawa, 12 : 15 i 14 : 5), ale także za prestiżową zwierzynę. Tak więc wykwintną dworską kuchnię króla Salomona sprawnie zaopatrywano, oprócz wszystkiego innego, w dziczyznę (I Księga Królewska, 5 : 3). Kiedyś i łani było pod dostatkiem — od subtropikalnych lasów Bliskiego Wschodu aż po samą Skandynawię. Arystoteles, a później Pliniusz Starszy pisali o nich jako o zwierzętach powszechnych w krajach śródziemnomorskich. Łanie zdają się być stworzone dla zaspokojenia estetycznych potrzeb człowieka i jego łowieckich zabaw; w rezultacie zachowały się one jedynie w parkach, rezerwatach i gospodarstwach łowieckich. Jasnoszare, blade zimą, krótkie futro łani zwyczajnej w ciepłej porze roku staje się żółtawe, brunatne lub rudawo-cętkowane; zdarzają się czarne osobniki (melaniści) i prawie białe (albinosy). Zrozumiałe, że mała i dość monotonnie ubarwiona sarna dostąpiła mniejszej uwagi. Zauważywszy niebezpieczeństwo, łanie gwałtownie zrywają się z miejsca, jednak jelenie przewyższają je w szybkości i sile skoków. Należy odnotować macierzyńskie cechy łani, jej troskę o młode, które wszędzie biega za nią. Wszelkie drapieżne drobiazgi łania odgania od swojego dziecięcia silnymi uderzeniami przednich nóg; przed wilkiem ustępuje, podwabiając go bliżej siebie, ale jak najdalej od schronienia, gdzie przyczaiło się jej cielątko, a potem pędem ucieka, by powrócić skomplikowaną i zawiłą drogą do dziecka. Łanie mają żartobliwie-zadziorne, figlarne usposobienie. Przyrodnicy XIX wieku odnotowywali nawet ich miłość do sztuki: piękną muzyką można było wywabić te czarujące zwierzęta z leśnej gęstwiny. Do zwyczajnej łani bardzo podobna jest perska, która ma naukową nazwę mezopotamska. Prawdopodobnie właśnie ją wspominali biblijni pisarze. A poszczęściło jej się jeszcze mniej niż europejskiej: ostatnie ocalałe kilkadziesiąt osobników surowo chroni się w gajach południowego Iranu. Nie podróżując tak daleko, zwyczajne jelenie i łanie można zobaczyć w ukraińskich rezerwatach (Karpacki, Askania-Nowa) oraz ogrodach zoologicznych. …Istnieje legenda o Eustachym, wojewodzie z czasów rzymskiego cesarza Trajana (98—117 r.). Jak wszyscy poganie, lubił polowania. Pewnego razu na łowach w lesie miał wizję: piękny jeleń, pomiędzy rogami którego żarzyło się ukrzyżowanie. Wstrząśnięty tym, co zobaczył, Eustachy skłonił się ku wierze w Jedynego Boga. Kiedy stało się to wiadome, pozbawiono go wszystkich rang i przywilejów, a do tego jeszcze stracił rodzinę. Lecz zaczęła się wojna i o Eustachym sobie przypomniano. Znów stanął na czele wojska, powracają do niego bliscy, którzy ocaleli jakimś cudem; życie układa się na nowo. Ale kiedy wojenne niebezpieczeństwo minęło, prześladowcy Wiary przypomnieli sobie, że jest on chrześcijaninem. Niech, powiadają, udowodni swoją oddanie cesarzowi, złoży ofiarę rzymskim bogom. Eustachy odmówił, więc go okrutnie stracono — spalono wraz z rodziną. Pamięć św. Eustachego (Ostapa) obchodzi się 17 stycznia, 6 marca, 11 i 27 kwietnia, 10 i 11 sierpnia, 2 września, 3 października i 3 grudnia — we wszystkie pory roku. I za jego symbol uważa się jelenia. Z reguły jawor w pieśniach jest „zieloniutki” i „pochylił się”. Ten poetycki model przewiduje dla pełności konstrukcji pojawienie się kozaka (włóczęgi, kawalera, chłopca): on jest „młodziutki” i „zatroskał się”. Stoi jawor nad wodą, w wodę pochylił się; Na kozaka przygoda, kozak zatroskał się. Nie chyl się, jaworku, jeszcze żeś ty zieloniutki; Nie troszcz się, kozaczku, jeszcze żeś ty młodziutki. Czasami jawor jest świadkiem tragicznych wydarzeń, nieszczęśliwych zbiegów okoliczności: Pod jaworem zieloniutkim Leży kozak młodziutki, Postrzelany, porąbany… Albo też taka konstatacja: Straciła swój wianek Przez głupi rozumek. Pod jaworem zieloniutkim Z kozaczkiem młodziutkim. W balladach często w jawor zamienia się kozak, mąż lub zakochana para: on staje się jaworem, a ona — topolą, sosną, kaliną itp. W utworach T. Szewczenki obraz jawora jest współbrzmiący z ludowo-poetyckim. Znany męski kwartet „Jawor” symbolizuje nie smutek, a głosistość, śpiewność, serdeczność i pamięć.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn