Strona · s. 8strona oryginału ↗
NIEUSŁYSZANE GŁOSY 1941 ROKU
Слово Просвіти, №26 за 2011 рік
Iryna OLIJNYK Zdjęcia autorki
Cóż ty, tak długo, przeznaczony, wciąż do domu nie wracasz? Borys Olijnyk
70 lat minęło od początku Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, jednak do dziś jej wydarzenia dla różnych współczesnych obozów politycznych są przedmiotem sporów, zwłaszcza przed wyborami. Trudno być obiektywnym, kiedy z każdym rokiem ubywa uczestników, a nawet po prostu naocznych świadków. Jednak tym, którzy chcieliby poznać realia tamtych dni, warto byłoby przejść „Drogą wojny” Memoriałowego Kompleksu Historii Wielkiej Wojny Ojczyźnianej 1941—1945 lat. Ekspozycja „Droga wojny” (autor ludowy artysta Anatolij Hajdamaka) — to osobny świat, w którym poprzez realne relikwie tamtych czasów odbywa się pojmowanie wydarzeń i ludzkich losów na dystansie czasowym. Głębinowe warstwy czasu stają się realne na tej drodze i zrozumiałe bez słów, bo każdy z nas ma w sercu swoją „wojnę”, własne skojarzenia poprzez pożółkłe zdjęcia, pieśni wojennych lat, wspomnienia bliskich. Do 70-lecia czerwcowych wydarzeń na „Drodze” pojawiło się kilka niespodziewanych, wcale niepatetycznych, a przejmująco wzruszających akcentów. W pierwszej sali witają nas czarne ławki, nakryte żałobnym tiulem — kompozycja „A jutro będzie wojna” — ostatnia ławka spalona, jak samo życie. To niespodziewany zwrot losu całego pokolenia, które w jednej chwili zmieniło suknie balowe i garnitury na mundur wojskowy, to przypomnienie o tym, że pierwszymi przyjęły na siebie uderzenie praktycznie
Kompozycja „A jutro będzie wojna...”
Fragment kompozycji „Strażnicy pamięci”
dzieci, z których — a to już nowa kompozycja ostatniej sali „Strażnicy pamięci” — pozostało wśród żywych tylko 3 %. Zamiast twarzy i postaci — płaszcze-namioty. Troje góruje niemym wyrzutem nad bojowymi orderami, skonfiskowanymi przez służbę celną podczas próby wywiezienia za granicę, i rozpiłowaną złotą Gwiazdą Bohatera, odrestaurowaną przez kolekcjonera O. Szeremietiewa. Komentarze są zbędne. A przez 97 % przerasta pszenica, chabry i rumianki, maki. Kwiaty — to jedyne nierelikwialne eksponaty teraźniejszości, w które, zapewne, przeszła siła i młodość żołnierzy z 1941 roku. Obecnie „Droga” jeszcze przemówiła, przy czym bardzo przekonująco. Po raz pierwszy eksponuje się 400 jednostek dokumentów z 1941 r. z centralnych i obwodowych archiwów Ukrainy, funduszy Memoriałowego Kompleksu, archiwów Federacji Rosyjskiej, Służby Wywiadu Zagranicznego Ukrainy, Czernihowskiego Obwodowego Muzeum Historycznego im. W. W. Tarnowskiego, które odtwarzają realny obraz pierwszych dni wojny. Wstrząsają zapiski w dziennikach przeciętnych obywateli, datowane na 22 czerwca 1941 roku, które są bardziej wymowne niż oficjalne papiery, bo są krzykiem duszy tych, którzy niespodziewanie znaleźli się w wirze wojny. Jednak najbardziej wzruszającymi i najbardziej realistycznymi dokumentami są „Nieprzeczytane listy 41-go”. To 1208 listów, datowanych na czerwiec—lipiec 1941 r., które zostały wywiezione przez inspektora łączności telegraficznej przy Generalnym komisarzu pocztowym komisariatu Rzeszy Ukraina doktorem Gustawem Olschlegerem z Kamieńca Podolskiego do Wiedeńskiego Muzeum Poczty. Celem tego, jak dla mnie, moralnego wandalizmu było badanie nastrojów społecznych pierwszych dni wojny na Ukrainie. A listy — to bezcenzuralne lustro duszy, to rachuba na odpowiedniego adresata, w którym czyta się realność sytuacji. Po raz pierwszy te spowiedzi w kopertach zostały rozpieczętowane przez naukowców Memoriału po 70 latach od ich wysłania, kiedy dzięki procesom restytucyjnym korespondencja powróciła na Ukrainę. Od tego czasu zaczęło się nowe życie listów: one przemówiły, ożyli adresaci i nadawcy oraz ich uczucia. 80 % listów — a nadawcy — to żołnierze pierwszego poboru, studenci instytutu pedagogicznego, cywilni mieszkańcy, węgierscy wojskowi — to zupełnie apolityczne nastroje ludzi — codzienne, liryczne. Pracownicy Memoriału wzięli na siebie zadanie nie tylko usystematyzowania materiału, zaczęli desperacko poszukiwać adresatów i nadawców. Do wszystkich obwodów Ukrainy zostały rozesłane zidentyfikowane listy i adresy, zeskanowano koperty (aby po charakterze pisma można było rozpoznać bliską osobę), informacje również opublikowano na stronie internetowej Memoriału. Aktywnie dołączył program telewizyjny „Czekaj na mnie”, dzięki któremu znaleziono 100 adresatów, nie pozostali obojętni dziennikarze, poszukiwacze, wolontariusze. Różne losy przemawiają z kopert. Z 1208 na dzień dzisiejszy opracowano 400.
charakterów pisma, błędów ortograficznych, dialektyzmów, surżyku, skrótów. W trójkącikach i samodzielnie wykonanych kopertach zdjęcia, pieniądze, los na loterię, zasuszone rumianki, chabry, maki. Poprzez skąpe wersy przebija uogólniony obraz człowieka początku wojny: „Mam karabin, jak żonę — takie czasy”... Oto poszczególne wersy tamtych dalekich wypowiedzi, które pukają w nasze piersi: „...22 czerwca o godz. 4.45 niemieckie bombowce napadły na nas. Tak zaczęła się wojna...”. Besarabia. 29.06.1941 r. List wojskowego W. S. KOSTINA — do matki. „...List do Ojczyzny! Kiedy byłem mały, opowiadaliście mi o wojnie, wiele wojen widziałem w kinie, ale ona nie jest taka, jaką widzę i czuję ją teraz...”. 01.07.1941 r. List wojskowego S. W. POLANINA — do rodziców.
„...30 czerwca nasze miasto bombardowały niemieckie samoloty, ale były one pod naszą marką (gwiazdy na skrzydłach). O godz. 6 dziesięć bombowców w eskorcie czterech myśliwców cicho podleciało do miasta. W mieście nawet nie ogłoszono alarmu lotniczego. Ich celami było centrum, a główne — most, który łączy stare i nowe miasto...” m. Kamieniec Podolski. 03.07.1941 r. Nazwiska i losy adresatów nieustalone.
„...Od lipca wróg zrzucił na miasto ponad 50 bomb. Wiele zniszczeń na ulicach Róży Luksemburg, Puszkina, Lenina, w centrum miasta oraz na Polskich Folwarkach. Ponad 200 osób zabitych, 150 rannych...” 03.07.1941 r. Nazwiska i losy adresatów nieustalone.
„...Mam teraz egzaminy, możecie sobie wyobrazić, co to za egzaminy, kiedy w każdej chwili nasłuchujesz, czy nie leci niemiecki bombowiec. Ale dla swojej Ojczyzny trzeba przezwyciężyć wszystko...” 02.07.1941 r. List H. P. KORNIŁOWEJ, studentki Kamieniecko-Podolskiego Instytutu Nauczycielskiego — do brata.
...Proście Boga i módlcie się, może ja kiedyś wrócę”...
Poszukiwania trwają. Możliwe, że i wśród czytelników „Słowa Proświty” są adresaci tamtych listów z 1941 r. Wejdźcie na stronę www.warmuseum.Kiev.ua. Nieprzeczytane listy 41-go. Obecnie trwa korespondencja naukowców Memoriału z rodzinami tych, którzy otrzymali niespodziewaną wiadomość z przeszłości. „...Niski Wam ukłon za list ojca, adresowany do mojej mamy w dalekim 1941-ym. Bardzo wzruszająco jest trzymać w rękach tę relikwię ze znanym charakterem pisma, znanymi wyrażeniami bliskiej osoby...” (M. O. Paraszczuk, 2010 r. Jego ojciec — szeregowy O. Paraszczuk zaginął bez wieści w maju 1944 r. Ostatni list do rodziny napisał 3 maja 1944 r. na kilka dni przed śmiercią).
Autor kompozycji „Strażnicy pamięci” A. Hajdamaka
Nieprzeczytany list z 1941 roku (fragment ekspozycji)
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
