Strona · s. 11strona oryginału ↗
RZEKA HERAKLITA U BRZEGÓW UŻHORODU
Слово Просвіти, №26 за 2011 рік
Dmytro DROZDOWSKIJ Wczoraj wszystko było zielone, dziś na biało zakwitło. W czasach pięknej Heleny jeszcze nie latało UFO. Byli Heraklesowie i Peryklesowie, i nie pornografia, a Parnas. Po co do wszystkiego przywykliśmy? Po co wszystko przywykło do nas?
Współczesne społeczeństwo rozwija się w atmosferze totalnego intelektualnego spamu. A czy człowiekowi potrzebna jest ta informacja, która jest jedynie odpadem produkcji informacyjnej? Czy głowa człowieka może pomieścić wszystko? Przychodzą na myśl słowa Sherlocka Holmesa, który mawiał, że jego głowa jest zbyt kosztowną rzeczą, by zrzucać tam różne śmieci. Poezja jest jedną z możliwych form takiego oczyszczenia. Spotkanie z Heraklitem musi przeżyć każdy, jednak ważne jest także, aby być gotowym na to spotkanie. Ta nowa książka Liny Wasyliwny nie potrzebuje „reklamy” czy wyjaśnień, to artefakt z materii muzycznie zabarwionego słowa, które ma szczeliny w przestrzeń bytu w jego ontologicznym przejawie, według M. Heideggera. Jeśli powieść (jak „Zapiski ukraińskiego szaleńca”) może wywołać znaczące dyskusje (bo przecież powieść, jak pisali J. Ortega y Gasset, G. Lukács i M. Bachtin, to zawsze świadomość konkretnego czasu, a zatem odzwierciedla ona społeczno-intelektualną dojrzałość pewnej wspólnoty kulturowo-historycznej) i nawet sprowokować sytuacje konfliktowe (można przypomnieć ukazanie się powieści Turgieniewa, Sartre’a, Geneta, Márqueza, Rushdiego, które w różnym czasie prowokowały niemałe dyskusje społeczne i literackie), to poezja nie ma takiego impulsu do przemian społecznych. Poezja pracuje jedynie na poziomie indywidualnym, tworzy efekt spotkania z cudem. „Chce się cudu i odrobiny wina” — pisze w jednym z wierszy L. Kostenko. Do cudu człowieka przybliża przede wszystkim poezja, pozbawiona impulsywności i ekstrawaganckiego epatowania. Mimo wszystko ukazanie się każdej książki to nie tylko zjawisko metafizyczne, ale i konkretnie widzialne, które wymaga przedstawienia przede wszystkim w kulturze narodowej. Potrzeba, aby jak najwięcej czytelników miało możliwość poczuć spojrzenie Heraklita, wejść w jego wodę niepowrotu, poczuć ogień jako wszechświatową pramaterię. Jak zaznaczono w adnotacji do książki, „cykle przyrody i ludzkiego bytu są tu powiązane w jedną całość, cykliczny czas mitologiczny i linearny czas chrześcijaństwa przecinają się ze sobą. Wiersze-olśnienia, wiersze-ostrzeżenia, wiersze-requiem i wiersze, w których triumfuje nieokiełznany żywioł ludzkich uczuć, tworzą całościowy symfoniczny „poemat” filozoficznego pojmowania Czasu. W dołączonej do książki płycie audio Lina Kostenko czyta swoją poezję o bezmiarze w człowieku i człowieku w bezmiarze”. „Rzeka Heraklita” Liny Kostenko to wydanie całkowicie mitologiczne, gdyż jawi się jako projekt synkretyczny: głos autorki dopełniają ilustracje, poetyckie słowo daje impuls do intelektualnych refleksji, które nie wyjaśniają, a pytają. Jedynie w formie pytań możliwy jest dialog z poezją. Oksana Pachlowska wystąpiła jako redaktorka „Rzeki Heraklita”. Mnie zaś przypadł zaszczyt napisania skromnego posłowia, w którym podjęto próbę wyjścia na poziom socjokulturowej analizy sytuacji, w jakiej istniała poezja od czasów Heraklita aż do dziś. W końcu ważne jest, by zrozumieć, co tworzy efekt wszechobecności w czasie w poezji, co „czyni” poezję poetycką. Zimą tego roku książka została zaprezentowana w Kijowie. Nie będzie przesadą powiedzieć, że zyskała już rezonans w odbiorze czytelniczym, jednak, niestety, okazało się, że nie do wszystkich regionów Ukrainy takie niezwykłe wydanie może łatwo znaleźć drogę. Czasem dzisiaj, w XXI wieku, w epoce poinformacyjnej świadomości, granice geograficzne (szczególnie na Ukrainie) mogą być również dość nieprzezwyciężoną siłą na drodze nie do poezji, a do jej widzialnego przedstawienia w formacie książki. Dlatego, gdy otrzymałem zaproszenie od kolegów z Zakarpacia (którzy narzekali, że w Użhorodzie książkę kupić bardzo, bardzo trudno, a w księgarniach internetowych kosztuje prawie 240—250 hrywien), od razu zgodziłem się na spotkanie. Region zakarpacki istnieje na swojej orbicie, geograficznie oddalonej od serca Ukrainy. Jednak świat Karpat, jak w jednym z wierszy powiedziała Lina Wasyliwna, to szczególna przestrzeń duchowa. Idę w Karpatach przez lecące chmury, gdzie świty słońce nadpiły, gdzie na skałach piszą wspomnienia błyskawice, stulecia i orły. Wydarzenie, które miało miejsce w Zakarpackiej Obwodowej Uniwersalnej Bibliotece Naukowej, nie było prezentacją w zwykłym tego słowa znaczeniu. Raczej próbą zapoczątkowania refleksji, skierowanej na określenie moralno-etycznych współrzędnych ukraińskiej teraźniejszości, w której estetyka zmuszona jest współistnieć z politycznym absurdem i społeczną niemoralnością przywódców państwa. Głównym celem było to, aby impulsem do rozmowy stała się poezja, a nie skrzywdzona rzeczywistość, która nie mieści się w głowie cywilizowanego człowieka. Świat mediów, jak zawsze, produkuje obraz historycznego horroru. Epizod z Jurijem Łucenką staje się coraz bardziej przerażający. I tylko słowa obecnego Prezydenta budzą odwieczny optymizm, jakby wypowiadał je z zamrożonego czasu, a samo słowo w żaden sposób nie odzwierciedla otaczającej rzeczywistości. Człowiek dzisiaj jest wyrzucony w świat samotności i moralnego zmęczenia od nowych obrotów absurdalnej politycznej kakofonii. Politycy obiecują jedno, a w rzeczywistości człowiekowi coraz trudniej powstrzymać się od ostrych ocen władzy; wyjeżdżając za granicę, znów odczuwasz wstyd z powodu posttotalitarnej traumy kolonialnej, która dzisiaj staje się piętnem nowej polityki. A czas filozofii i poezji to zawsze czas stawania się w myśli, czas poszukiwań i dialogu, zorientowanego na zrozumienie. Poezja wyostrza w człowieku poczucie rzeczywistości i uniemożliwia przyjmowanie wirusów absurdu. O czymś podobnym marzyło się przed przeprowadzeniem spotkania w Użhorodzie, które miało zgromadzić naukowców różnych kierunków. Mnie również przypadł zaszczyt być obecnym na omówieniu książki, którą do prezentacji przekazało wydawnictwo „Łybid”. W sali Biblioteki Obwodowej obecni byli historycy, językoznawcy, literaturoznawcy, kulturoznawcy, pisarze (różnych generacji i tradycji), fizycy… Publiczność bardzo niejednorodna, jednak zjednoczona wspólnym pragnieniem poczucia estetyki, dotknięcia „czarodziejskich palców etyki” przy rzece Heraklita. Wszyscy czytelnicy, niezależnie od tego, czy są fizykami, czy lirykami, stali się w ciągu dwóch godzin dyskusji jednym frontem zrozumienia, jedną linią Gniewu przeciwko cynicznej rzeczywistości, przeciwko bezprawiu i historycznemu absurdowi, które panują na Ukrainie. Rzeka Heraklita uspokaja człowieka, harmonizuje świadomość i ducha, zdejmuje bielmo, przybliża człowieka do światła estetyki. Człowiek godny doceniania sztuki nigdy nie pozostanie na uboczu polityki narodowej, zwłaszcza w najcięższym czasie. Poezja nie wzywa do walki, ona po prostu oczyszcza ludzkie serce. A czyste serce nie może nie boleć, wiedząc o tym, co dzieje się wokół. Proponuję niewielkie fragmenty z wystąpień niektórych mówców na użhorodzkim spotkaniu: Wałentyna Statieewa, językoznawczyni, doktor nauk filologicznych, profesor Użhorodzkiego Uniwersytetu Narodowego, badaczka twórczości Liny Kostenko: — Lina Kostenko powiedziała: „Wiersze piszą mnie, prozę piszę ja, a nad artykułami pracuję”. Ja należę do tych, którzy pracują nad artykułami, dlatego chciałabym powiedzieć w swoim wystąpieniu o fachowym problemie naukowym: „Język Liny Kostenko w polu widzenia lingwistów”. Dzisiaj w ukraińskim językoznawstwie istnieje ponad 130 publikacji poświęconych twórczości językowej Liny Kostenko. Z nich mamy też kilka prac doktorskich (cztery), reszta to gruntowne studia i artykuły. Słowo Liny Kostenko stało się przedmiotem ukraińskiej leksykografii. Jednak muszę zaznaczyć, wcale nie od razu. W zeszłym roku w Instytucie Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy zorganizowano konferencję naukową o „Świecie języka Liny Kostenko”. Mnie również przypadł zaszczyt bycia zaproszoną na to wydarzenie. Dzisiaj mamy już wreszcie około 800 różnych słów, epitetów, metafor, porównań, aforyzmów i innych poetyzmów Liny Kostenko, które włączono do bazy słownikowej. Twórczość autorki ma odzwierciedlenie w Antologii aforyzmów, która nie tak dawno pojawiła się w Ługańsku. Ta Antologia zawiera światową aforystykę, począwszy od Biblii, antycznych czasów grecko-rzymskich (redaktor — pan Ołeksijenko). To wydanie ma też złote perły Liny Kostenko, ponieważ aforystyczność jest najbardziej znamienną cechą językową autorki. Tutaj po raz pierwszy zamieszczono 36 aforyzmów Liny Wasyliwny. „Nie trzeba myśleć mizernie…”, „Ludzie, bądźcie wzajemnie uprzejmi…”, „Naród szuka w geniuszach siebie…”, „Jeszcze nie było epoki dla poetów…”, „Niech delikatne palce etyki dotkną wam serce…”, „Kiedy człowiek ma naród…”, „Straszne słowa, kiedy one milczą…”. Wszystkie te słowa już
Poezja nie potrzebuje interpretacji, a wszelkie schematy interpretacyjne narzucone na nią zawsze jawią się raczej jako piękna gra intelektualna niż próba zanurzenia się w jej istotę. Jednak wydaje się, że rozmowa o poezji może być użyteczna w przypadku, gdy trzeba wyznaczyć i rozstawić pewne punkty odniesienia etyczne i socjokulturowe. Poezja to filozofia a priori, przedstawiona nie w formie logicznej, lecz w systemie wieloznacznych obrazów. „Rzeka Heraklita” Liny Kostenko („Łybid”, 2011 r.) to wydanie, które ma wszelkie szanse pozostać jak najdłużej nad brzegami wiecznej rzeki ukraińskiej poezji. Ta książka na pierwszy rzut oka nie ma żadnych punktów stycznych z naszym czasem — jest wyemancypowana od konkretów teraźniejszości, która utonęła w bagnie hałaśliwej drobnostkowości i politycznych absurdalnych obietnic. Wydaje się próbą utwierdzenia w ukraińskiej kulturze czystej estetyki, pozbawionej odniesień do rzeczywistości społeczno-politycznej czy kulturowo-historycznej. Heraklit jest wieczny, może pojawiać się na horyzoncie kultury niczym prastara latarnia morska z nieziemskiego świata. I ta latarnia wskazuje drogę do zbawienia duszy, jej oczyszczenia z mułu codzienności. Każdy człowiek musi przez cały czas przechodzić „procedurę oczyszczenia”, nie tylko fizycznego, ale i moralnego, intelektualnego. Twórczość najwybitniejszych poetów światowej kultury — Dantego, Szekspira, Goethego — to poezja oczyszczenia, filozofia ratowania indywidualności za pomocą fantazji.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
