Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

PORTRET KRAINY ZAPOWIETNEJ

Слово Просвіти, №26 за 2011 рік

Ludmiła ILJENKO Talent pani Anastazji rozkwitł pod niebem obczyzny, po tym jak przymusowo wywieziono ją do Niemiec w 1942 roku, właśnie tam otrzymała pierwsze uznanie jako artystka. Uwięziona w Karlsruhe pod Frankfurtem, wymieniała na chleb swoje prace, dzięki czemu przeżyła. Właśnie tam talent Ukrainki zauważono i wsparto. Anastazja Rak w głównej mierze oparła swoją twórczość na opracowywaniu różnych wariantów kanonicznych tematów obrazu ludowego. W jej dorobku są zarówno kiczowate „rynkowe” warianty malarstwa, jak i prace, których źródłem stał się ukraiński folklor („Kozak i dziewczyna przy studni”), popularne dramatyczne inscenizacje utworów literackich („Natalka Połtawka” I. P. Kotlarewskiego), „bezimienne” dzieła malarskie („Kozak Mamaj”). Ukraiński koloryt jej obrazów podkreślony jest zabawkową jaskrawością formy i niewysłowionym spokojem, który panuje w aurze jej prac. Taki brak dramatyzmu i zdumiewająca równowaga kompozycji są charakterystyczne dla dziecięcego rysunku. Jej prace są głęboko konceptualne, naznaczone obowiązkową symboliką. Na przykład kozak prawie zawsze przedstawiony jest na koniu (symbol męstwa), a dziewczyna — przy studni, bo woda jest symbolem kobiecości. Los symbolizuje łódź, duszę — ptaszek, życie — wielkie kwiaty. Martwe natury obowiązkowo z arbuzem. Uderzający żałobny efekt odciętej kromki arbuza w obrazie pod tytułem „Nie płaczcie, kiedy mnie nie stanie”. Niebo jej obrazów przedstawione jest zawsze bardzo nisko, jakby obecne w kompozycji, a bywa nawet pomylone miejscami z innymi przedmiotami, niczym postać dramatu. Anastazja Rak uwielbia żółtopomarańczowe, pomarańczowe kolory, jej prace są bardzo jaskrawe, jasne i dzięki swojej szczerości, autentyczności przekazywanych uczuć oraz niewymownie żywej kolorystyce mają ogromną siłę przyciągania. Ile w nich szczerości i liryzmu, jak na przykład w pracy „Kiedy ja astry podlewałam”, gdzie przedstawieni są zakochani, albo „Anioł Stróż” z dzieckiem na rękach. Urodziła się Anastazja Trochymiwna Dychtiar 27 listopada 1922 r. we wsi Wasylky w rejonie łochwickim na Połtawszczyźnie. Rysować zaczęła od dzieciństwa, zafascynowana malarstwem ludowym na papierze, płótnie, drewnie, szkle, którego niemało widziała we wnętrzach chat rodzinnej wsi oraz na jarmarkach. Językiem malarstwa ucieleśniała ulubione wiosenne pieśni. W 1941 roku wiejska dziewczyna Anastazja jest studentką Łubieńskiego Instytutu Pedagogicznego. Lecz jej naukę i życie studenckie po roku przerwała wojna i trafia do ostarbeiterów. Przebywając w niewoli, niespodziewanie zaczęła twórczo się samorealizować. W 1945 roku po zakończeniu wojny artystka wraca na Ojczyznę. Kończy Łochwickie Studium Pedagogiczne, zostaje nauczycielką młodszych klas, zbiera i studiuje obrazy ludowe. Po II wojnie światowej maluje rzadko: to na papierze, to na sklejce, to na płótnie. Wychodzi za mąż, zostaje matką trojga dzieci. Razem z mężem Wasylem Iwanowyczem Rakiem stale zmienia miejsce zamieszkania. Dziesięć lat mieszka na Dalekim Wschodzie. W latach 60. XX w. wraca na Ukrainę — do Krzywego Rogu. W Związku Radzieckim Anastazja Trochymiwna przepracowała jako wychowawczyni w przedszkolach dwadzieścia pięć lat. Dopiero w 1989 roku dzieci znów skierowały ją ku malarstwu na szkle w technice prymitywizmu. Niestety, dzisiaj Anastazja Trochymiwna ze względu na stan zdrowia nie udziela już wywiadów, więc porozmawialiśmy z jej synem, artystą, kierownikiem działu konserwacji Muzeum Iwana Honczara, Wołodymyrem Wasylowyczem Rakiem. „Na Ukrainie istnieją trzy typy ludowego myślenia artystycznego. Prymaczenkowski — to linia malarstwa dekoracyjno-użytkowego z wykorzystaniem dawnego systemu znakowo-religijnego: ściany, skrzynie, ręczniki, koszule. Drugi — linia Biłokur. Ona reprezentuje akademicki system profesjonalny. Ale był jeszcze trzeci, zakazany przez komunistów. To sztalugowy obraz ludowy ukraińskiego bazaru. Który, nawiasem mówiąc, zawsze znajdował swojego nabywcę, inaczej by go nie tworzono. Niestety, na Anastazji Rak tradycja takiego malarstwa się kończy. A sekret jego tkwi w tym, by minimalnymi środkami przekazać głębokie, ważne dla każdego człowieka rzeczy. U nas mało kto dzisiaj to rozumie. A oto, na przykład, we Francji, gdzie ogólnie w sztuce zwyciężył modernizm — kultura konceptualna rozumu, bardzo cenią sztukę, która coś mówi sercu. Moja matka — to człowiek, któremu w systemie radzieckim nie udało się zrealizować swojego talentu. W rzeczywistości, gdzieś głęboko w duszy bardzo przeżywała z tego powodu, marzyła o jakichś szczytach. Ale dzisiaj przychodzi do niej wielu historyków sztuki, artystów, którzy przyznają, że jej rysunek jest o wiele ciekawszy od akademickiego. Marzeniem każdego artysty, na urzeczywistnienie którego idą dziesięciolecia, jest odnalezienie własnej stylistyki. U mamy jest ona wrodzona. Główną jej cechą jest naturalność rysowania. To jak samo życie, zwyczajne jego działania. I dzieci, i artyści ludowi orientują się w rysowaniu na własne uczucia, własne reakcje. W takim malarstwie odrzuca się jakąkolwiek ideologię, ujawnia się natura człowieka. Prawdziwa sztuka jest zawsze półreligijna. W nas samych czy nad nami istnieje jakaś informacja, która materializuje pragnienia naszej duszy i pomaga znaleźć środki wyrazu, takie jak kolor. Każda osoba twórcza pragnie w rzeczywistości jednego — zharmonizować otaczający chaos. Ukraińcy u podstaw tego procesu kładą myślenie sercem i rozumienie piękna. Trzeba nie tylko patrzeć na świat, ale i coś widzieć — oto co wyniosłem z rodzinnej filozofii. Takie jest powołanie naszego narodu. Przecież my nie jesteśmy wojownikami, my jesteśmy artystami. I właśnie takimi środkami przywykliśmy walczyć o siebie. My z mamą w dzieciństwie zawsze śpiewaliśmy pieśni. Ona wyrosła w zamożnej wiejskiej rodzinie. Wieś w tamtych czasach była do- „Przyniósł mnie siwy koń Do dziewczyny prosto w podwórze”. Pieśń ludowa „Będzie z tej pszeniczki kołacz, A z tego nasienia — szyszki, Spodziewajcie się wesela, druhny”. Pietriwczana „Oj w polu, w polu, na skraju drogi Gryczana panna, panna Nastunia, Panna Nastunia pszenicę myła!” Kolęda wolności rozwarstwiona, ludzie jej pokroju lubili zbierać się i śpiewać ukraińskie pieśni za zamkniętymi oknami. Tak więc ona od dzieciństwa, od lat 20. ubiegłego stulecia, otrzymała pełną edukację ludową z zakresu kultury. Grała w teatrze amatorskim. Wszystko to dało jej siłę, by przetrwać w Niemczech i w innych trudnych czasach. Jest świadkiem wielkiego głodu, jej mama, moja babcia, dawała jej przykład uczciwości, zawsze ostrzegając przed „szmonem” sąsiadów. Trzeba zaznaczyć, że tata mój był komunistą. Ale nie z przekonania, a właściwie z konieczności, ponieważ był wojskowym. Został komunistą na froncie, tak wtedy robili ci, którzy szli na śmierć. Ale on zawsze słuchał radia BBC. I także zawsze z przyjaciółmi-wojskowymi śpiewał ukraińskie pieśni. A teraz trochę o samej technice malowania. Do tego niezbędne są pióro i tusz, a konturowy rysunek, który w całości trzeba trzymać w wyobraźni, nanosi się od odwrotnej strony szkła w lustrzanym odbiciu, wtedy dopiero przychodzi kolej na farby. Ciekawe, że podczas pobytu w Niemczech Anastasija Rak używała nie zwykłego szkła i tuszu, jak obecnie, a przeciwnie, kolorowego szkła i kredy. Do malowania w tej technice nadaje się tempera, przezroczyste lakiery, farba brązowa (proszek brązowy rozcieńczony lakierem), kolorowy tusz. Pod szkło dla wzmocnienia tonów podkłada się folię i kolorowy papier. Za tło służy tonowany karton, który łączy się ze szkłem paskami papieru, służącymi za ramkę”. Anastasija Rak znana jest na świecie jako przedstawicielka kultury całościowego myślenia mitologicznego. Chodzi o synkretyzm w postrzeganiu legendy i bytu, tę samą dziecięcą swobodę, którą podkreślił jej syn. Tym połączeniem umiejętnej artystycznej interpretacji folkloru, nowatorstwa i tradycji jej twórczość była interesująca dla wielu historyków sztuki i naukowców. Takich jak Ołeksandr Najden, Ołena Kłymenko i inni. Teraz Wołodymyr Wasylowycz Rak przygotowuje wystawę mamy w Odeskim Muzeum Literatury. Jej lejtmotywem stanie się właśnie związek prac Anastasiji Rak z ukraińską literaturą i folklorem. Bohaterowie jej obrazów to ludzie podczas żniw, gier obrzędowych itp., a jeszcze – anioły stróże, których skrzydeł w swoim pełnym ryzyka życiu niejednokrotnie dotykała. Od 1990 do 2011 roku wystawy artystki odbywają się w różnych miastach Ukrainy. W 1998 roku otrzymuje nagrodę im. Kateryny Biłokur, a w 2007 roku – została uhonorowana tytułem zasłużonego mistrza twórczości ludowej Ukrainy. W maju 2011 r. wystawa jej prac „Tak blisko mój kraj testamentowy” odbywała się w kijowskim Muzeum Dziedzictwa Kulturowego. W latach 1999–2000 – w ramach przeprowadzania Dni Ukrainy we Francji szaloną popularnością cieszyła się wystawa indywidualna A. Rak „Kolory Ukrainy” w Muzeum Człowieka w Paryżu. Obrazy tak spodobały się Francuzom, że wystawę przedłużono do ośmiu miesięcy. Obrazy artystki bardzo podobają się obcokrajowcom. We Francji nazywano ją ukraińskim Matisse’em. Pracownicy Muzeum Dziedzictwa Kulturowego opowiadają, że attaché Francji, odwiedziwszy wystawę, była bardzo poruszona pracami Anastasiji Rak. Pani Anastasija jest osobą znaną za granicą, a kijowianie dopiero zaczynają odkrywać dla siebie jej twórczość. Obrazy A. Rak są w Kanadzie, Ameryce, Francji, Niemczech, Brazylii, Polsce, Bułgarii. Przechowywane są jej dzieła malarskie także w muzeach i galeriach różnych centrów obwodowych Ukrainy. I dzisiaj artystka kontynuuje tworzenie, maluje martwe natury, wkłada w malarstwo duszę. Choć drży czasem ręka, bo trzymać pędzel jest o wiele trudniej niż łopatę. Wśród różnorodności form i kierunków sztuki malarskiej Ukrainy istnieje taka ciekawa technika, jak malarstwo na szkle. Tradycja malowania atrakcyjnych prac dekoracyjnych i wynoszenia ich co niedzielę na bazar na początku wieku istniała w wielu miejscowościach naszego kraju. Ale z jakiegoś powodu władza radziecka nie polubiła tego gatunku, widząc w nim coś burżuazyjno-nacjonalistycznego. Sztuka malowania na szkle była prawie całkowicie zapomniana za władzy radzieckiej, choć przeżywała w ubiegłym stuleciu dwa wzloty, i dopiero w ostatnim czasie odradza się w nielicznych grupach artystycznych. Dzisiaj chcemy opowiedzieć o najjaśniejszej mistrzyni, która używa rysunku na szkle, można powiedzieć, jego apologecie w świecie wielkiej sztuki, Anastasiji Trochymiwnie RAK.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn