Strona · s. 14strona oryginału ↗
MOJE WCZESNE LATA
Слово Просвіти, №26 за 2011 рік
Iwan PAWŁENKO, profesor, Kijowski Uniwersytet Narodowy im. T. Szewczenki. Zakończenie. Początek w nr 25 z 2011 r. PRACA NA WSI Ludźmi czyniła nas praca na wsi od dzieciństwa. Lata wtedy były upalne, ale w miarę, i deszcze z burzami zdarzały się często. Wszystko rosło dobrze. I nasz sad jabłoniowy zaczął się podnosić w latach 50. A ja zacząłem włączać się do pracy na wsi. To był proces wychowawczy. I nie trzeba było pedagogicznych metodyk, psychologów, nauczycieli od wychowania przez pracę. Trzeba było paść kury, kaczęta, gęsi, prosięta, cielęta, krowy, kozy, owieczki, indyki. Wszystko to z latami po wojnie rozmnożyło się u mieszkańców Ostrowa. A w domu trzeba było robić wszystko, pomagać rodzicom. Często wieczorami jeździliśmy już wozem do lasu po drewno albo po siano. A jeszcze woziliśmy na wozie nad bagno moczyć konopie. Konopie wiązkami kładliśmy do wody, a z góry przygniataliśmy mułem, żeby nie wypływały. I tak konopie moczyły się dni dziesięć. Pojechaliśmy wozem w księżycową noc je zabrać. Ojciec w kalesonach, mama w płóciennej koszuli brodzą po jeziorku w bagnie, wyciągają konopie na brzeg i — na wóz. Wozimy do domu, a ja z tyłu wóz popycham, zawsze to rodzicom lżej. Zaczęliśmy wyładowywać na podwórku, a w tych wiązkach — pełno piskorzy. Nabraliśmy ich całe niecki. Posoliliśmy, wysuszyliśmy, a zupa — o dobra! Nie można nie wspomnieć ówczesnych żniw. W ogrodzie uprawiano przeważnie żyto, a z niego pieczono w domu chleb. Do tego siali proso, jęczmień, czasem grykę. Pszenicę siali bardzo rzadko — pewnie dlatego, że chleb na stole musiał być żytni. Jak zboża dojrzewały, to któregoś dnia (śledzili według kalendarza księżycowego) ojciec i matka prosili Boga o pomoc i zaczynali żąć. Piękna to praca. Najpierw wiązało się powrósło, a potem na nie równiutko kładły się z rąk mamy ciężkie kłosy. Ojciec też żął, choć mniej, ale on bardzo mocno wiązał snopy po tym, jak ścięte zboże wysychało na słońcu. Snopy składali w półkopki i nakrywali „czapką” ze snopa. I w żaden deszcz snopy nie namakały, a „dojrzewały” gdzieś parę tygodni. Potem ojciec młócił na podwórku. Robił to sam. My z mamą pomagaliśmy sprzątać słomę, którą znów wiązano już w kule (a nie w snopy), i ta słoma nadawała się na pokrycie budynków albo na rozpał zimą, na ściółkę dla bydła itd. Ziarno, przed tym jak wieźć do młyna, który stał u nas za ogrodem na wzgórzu, suszyło się na piecu. Mleli ziarno, zaczynając od późnej jesieni i zimą, kiedy rozszalały się potężne wiatry. Mleli i nocami, bo w młynie było dużo pracy. Tą ważną sprawą zajmowali się mężczyźni. Po nocach między zajęciami palili samosiejkę, opowiadali różne historie, ale w młynie nie przyjęło się pić wódki. Przywoziły tam swoje zboże i wdowy, które były w swoim gospodarstwie i żniwiarkami, i młóckarkami, i kosiły same, i drewno rąbały, i zagrody grodziły, i nie tylko — całe gospodarstwo było na ich barkach, póki podrastały dzieci. Wśród nich były i bezdzietne kobiety, pokrzywdzone przez los, które tak i dożywały wieku w samotności, układając swoje nędzne życie, ciesząc się chyba tylko Słońcem oraz, może, dobrym słowem, usłyszanym od kogoś… SZKOŁA CHUTOROWA Do ostrowskiej szkoły podstawowej poszedłem w „zimnym” 53. roku, w roku śmierci Stalina. Pierwszą nauczycielką była u mnie Olga Iwanowna Ryba, która prowadziła pierwszą i drugą klasę jednocześnie, a jej mąż Hryhorij Pyłypowycz Ryba prowadził trzecią i czwartą klasę. Godzina lekcyjna dzieliła się na pół: pół godziny temat tłumaczono jednej klasie, a pół godziny — drugiej klasie. Chodziłem do szkoły z płócienną torbą przez ramię. Tam wkładałem książki, zeszyty, kałamarz i pióro z metalową stalówką. Oczywiście, kałamarz rozlewał się po drodze oraz kiedy biłem się z kolegami, i ta torba stawała się cętkowana od fioletowych plam. Mama ją prała, ale plamy zostawały, i ojciec ciągał mnie za uszy i łajał, a do tego jeszcze częstował rózgą. Po roku (byłem w drugiej klasie) przysłali nowe małżeństwo nauczycieli — Mychajła Romanowycza Sawczenkę i jego żonę Proniję Jakiwnę. Uczyli nas dobrze, tylko łajali za kolędowanie, ale to „dla pozoru”. Po zakończeniu podstawówki zdawaliśmy egzaminy z języka ukraińskiego i arytmetyki do Szkoły nr 2 w Bachmaczu. I zaczęliśmy chodzić całkiem sporą grupą (do 15 osób) do tej szkoły oddalonej o sześć kilometrów. Ani jesienią, ani zimą nas, uczniów, nikt nie podwoził — chodziliśmy pieszo. Jedną mieliśmy przewagę, że przed lekcjami nie robiliśmy gimnastyki. Ale my i tak rośliśmy fizycznie silni. Wiosną, jak trawka ścieliła ziemię i śpiewały różnogłosowo ptaszki, my po prostu nie szliśmy do szkoły, a zostawaliśmy w lesie po drodze, graliśmy w palanta, a później w piłkę nożną, smażyliśmy słoninę na ognisku, posilaliśmy się i o określonej porze wracaliśmy do domu ze świadomością popełnionego czynu. Potem już były „rozprawy” i w szkole, i w domu. Nauczyciele byli bardzo fachowi i wymagający. Oceny stawiali obiektywnie. Prestiż nauki był wysoki. Dbali i o moralne, i o fizyczne wychowanie. Kończyłem chruszczowską jedenastolatkę. Otrzymałem zaświadczenie specjalisty brygady rolniczej… Z wdzięcznością wspominam swojego nauczyciela śpiewu Witalija Omeljanowycza Strasznego. Był wielkim muzykiem, błyskotliwym dyrygentem chóralnym, który wirtuozowsko władał skrzypcami i uczył nas notacji muzycznej, a jeszcze zawsze chodził w wyszywanej koszuli. Zdaje się, że jego ojca zakatowali za nacjonalizm w latach 30. Wszczepił on we mnie miłość do śpiewu i wstąpiłem po ukończeniu szkoły do Nieżyńskiego Kolegium Kulturalno-Oświatowego na wydział chóralny, który ukończyłem z wyróżnieniem i w 1967 roku wstąpiłem do Kijowskiego Państwowego Konserwatorium im. P. I. Czajkowskiego na wydział dyrygencko-chóralny.
Piszę i wspominam, jak ojciec woził mnie swoją bryczką brygadzisty. Było to w 1949 roku. Ojciec był brygadzistą ostrowskiej brygady, chyba przez jakieś trzy lata. A kiedy zaproponowano mu zostanie przewodniczącym kołchozu, odmówił, bo czasy były niełatwe. Wystarczyło napisać na człowieka coś do „organów”, a on po tym znikał. Ojciec był człowiekiem umiarkowanym, ostrożnym. Zawsze przestrzegał mnie przed zbędnym gadaniem. Opowiadał, jak nocami sam strzegł kołchozowego dobra. A ludzie nocą szli, żeby nie ukraść, a zabrać swoje zarobione. Nikogo nie „wydał”, ale nie wytrzymał i poszedł pracować jako koniuszy. Miejscowe kierownictwo, poczynając od brygadzistów, chodziło w czarnych i niebieskich bryczesach, w juchtowych lub nawet chromowych butach i stalinowskich wysokich czapkach w kolorze zielonym, „ochronnym”, z dużym daszkiem, ale bez kokardy. Jeździli bryczkami — dwukołowymi wozami jednokonnymi. Pierwsza „Pobieda” pojawiła się w 1955 roku u przewodniczącego kołchozu Denysa Kyryanowycza Kopy, który z jakiegoś powodu mówił trochę po rosyjsku, zapewne po służbie wojskowej w armii. A mój ojciec chodził w czapce ośmioklinowej i zwykłym chłopskim ubraniu, niczym się nie wyróżniając, nawet gdy był brygadzistą. Objeżdżacze (strażnicy państwowego i kołchozowego mienia) jeździli konno, żeby można było dogonić złodzieja. Pamiętam czterech brygadzistów za czasów kołchozu. Wszyscy oni mieli wspólny stereotyp ubioru, zachowywali się brutalnie, klęli na ludzi po rosyjsku, pili za darmo wódkę i, nawiasem mówiąc, wszyscy byli partyjni. Chamami byli „odpitymi”. Nazwisk nie podaję, bo trzech z nich było moimi ziomkami z Ostrowa — mimo wszystko swoi. Do nich ludzie szli prosić o pozwolenie na wzięcie podwody, żeby przywieźć drewno albo siano czy na targ pojechać, żeby coś sprzedać lub kupić. Inna sprawa to prości ludzie, moi drodzy ziomkowie. Prawie wszyscy oni byli urodzeni w dużej wsi Horodyszcze, która leży pod Baturynem. Tradycyjna kozacka wieś z wielką cerkwią, zbudowaną przez kozacką starszyznę ze złotym ikonostasem, jak mi mama opowiadała. Wieś miała wysoką tradycyjną kulturę, słynęła z pieśni, rzemieślników i rolników. Kiedy we wsi zrobiło się ciasno, to dzięki ówczesnemu premierowi Petrowi Stołypinowi poszczególne rodziny wyprowadzały się na chutory. Tak więc i moi dziadkowie osiedlili się w Ostrowie wśród kwitnącej przyrody na żyznych czarnoziemach. Mojego dziadka od strony mamy nazywano Omelko. Był niskiego wzrostu, ale z wielką brodą i bardzo gospodarny. W czasie imperialistycznej wzięli go Niemcy do niewoli. Służył sumiennie u niemieckiego dobrego gospodarza-bauera, a ten wypuścił go do domu z wszelkimi narzędziami stolarskimi i ślusarskimi. Dziadek miał młyn-wiatrak, który stał za wielkim sadem na górce, a jeszcze skonstruował ręczny młyn w stodole. W czasie kolektywizacji ten duży skonfiskowali, a tego, co w stodole, nie ruszyli, bo Omelian Fedorowycz raz go składał, raz rozbierał na części i tak oszukał konfiskatorów… Chodzili i mama z tatą do niego mleć ziarno. Widziałem to. Dziadek był bardzo delikatnym człowiekiem. Do wszystkich zwracał się per „Wy”, nawet do dzieci, czego nie mogłem pojąć. Po raz pierwszy jabłko i łyżkę miodu spróbowałem z rąk dziadka. Jeśli Fedir Antymonowycz, kiedy się kłócił, używał pewnych nieodpowiednich dla ukraińskiej tradycji kulturowej elementów folklorystycznych, to u Omeliana Fedorowycza najostrzejszym przekleństwem było: „Kat go wie!”. Nigdzie, w żadnych źródłach folklorystycznych czegoś podobnego nie znajduję. W czasie wojny, kiedy weszli Niemcy i przeczesywali Ostrów, dziadek Omelko porozmawiał z nimi w wykwintnym języku niemieckim tak, że byli nim zachwyceni. Klepali go dłońmi po plecach z uznaniem i po tym do chutoru tylko czasami przyjeżdżał niemiecki komendant Josyp popatrzeć na porządek, a „swoi” policjanci bywało, zaglądali po podwórkach, żeby jakiegoś jedzenia zdobyć u ludzi (jajek, kur itd.). …Żyli na naszym chutorze Hałasowie, Kołomijcy, Worobiejowie, Chorużenkowie, Rysenkowie, Sorokowie, Temniukowie, Domaszenkowie, Szkawrowie, Paciukowie, Topiszkowie, Strohi, Bragowie, Tyszenkowie, Newolkowie oraz inni poważni gospodarze, którzy dbali o swoje gospodarstwa. Niektórzy z nich z jakiegoś powodu mieli uliczne przezwiska (Worobiej-Mara, Strohyj-Kalośok, Worobiej-Malenko). Budowali młyny, kuli żelazo, stolarzyli, rymarzyli, uprawiali sady, trzymali wielkie pasieki, śpiewali, wróżyli, kochali i sławili Boga, jak przystało na prawosławny lud. A w sąsiednim chutorze, który był za bagnem, żyło wielkie plemię Koszmalów, którzy też byli zapędzeni do ostrowskiej brygady kołchozowej. Wśród całego tego ludu wyróżniały się swoim kolorytem indywidualności, inaczej mówiąc, ludzie czymś znamienici. Chodzącą legendą był Stepan Tymofijowycz Zhonnyk, a po ulicznemu — Chabenok, z chutoru Koszmalów. Człowiek ten był niskiego wzrostu, ale niezwykle krępej budowy ciała. Wygląd typowego Ukraińca z wielką okrągłą głową i jasną, wyraźnie zarysowaną wielką łysiną, małymi, ale bardzo mądrymi i przenikliwymi oczami. Był to człowiek z fenomenalną pamięcią i bardzo potężnym umysłem. Opowiadał on kiedyś: przejechał, powiada, pociągiem od Władywostoku do Bachmacza i wszystkie nazwy stacji oraz przystanków znał już na pamięć w odpowiedniej kolejności, gdzie zatrzymywał się pociąg. W burzliwych czasach lat 20. XX wieku przebywał w służbie w oddziałach Machny, Czerwonej czapeczki i innych formacjach. Cudem ocalał, wrócił do swojego wiejskiego życia i stał się wybitnym ludowym adwokatem. Dzięki swojej pamięci Kodeks Cywilny i Karny znał na pamięć artykuł po artykule. Bronił w sądach różnych ludzi, ktoś coś ukradł gdzieś i wpadł, ktoś o miedzę się pokłócił, ktoś majątku nie podzielił z kimś — na wszystko to znajdował takie argumenty prawne, że nie przegrał żadnego sądu jako adwokat. Robił to za zapłatę w naturze — kto czym i jak mógł, odwdzięczał się: kto kawałkiem słoniny, kto workiem mąki, a młódki (z reguły wdowy) odrabiały mu w ogrodzie. Cerkwi we wsi nie było. Więc Stepan Zhonnyk, znając doskonale całą rytualistykę cerkiewną, odprawiał modły na pogrzebach i na stypach współmieszkańców. Nie daj Boże było z nim wszczynać kłótnię. Fiasko każdemu jego przeciwnikowi było zapewnione dzięki jego potężnemu intelektowi i umiejętności barwnego używania mnóstwa epitetów i porównań, adresowanych do „przeciwnika”. Szczególny efekt wszystko to miało, kiedy dialogi odbywały się w towarzystwie śmiechu wiejskiej gromady.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
