Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Model budowy języka czy podziału państwa językowego? Jeszcze o projekcie ustawy «O podstawach państwowej polityki językowej» (nr 9007733): postęp ku przyszłości czy odwrót w niedawną przeszłość?

Слово Просвіти, №26 за 2012 рік

Anatolij ZAHNITKO, członek-korespondent NAN Ukrainy, doktor nauk filologicznych, profesor, członek NSPU, Donieck O „szczegółach" projektu ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej" (nr 9073) pisano wiele. Sam autor tych słów również pisał w pierwotnej ekspertyzie, nalegając w części wnioskowej na wycofanie tego projektu z rozpatrywania jako sprzecznego z odpowiednimi artykułami Konstytucji Ukrainy. Również w dzisiejszych opiniach podkreśla się przede wszystkim kolizje prawne w samej ustawie, nieprzemyślanie wielu przepisów projektu oraz niemożność ich realizacji. Co najważniejsze, projekt ustawy nie jest ukierunkowany na konsolidację społeczeństwa obywatelskiego. Nie proponuje skutecznych środków przezwyciężenia asymetrycznego przejawu współczesnej dwujęzyczności: jej główną cechą jest to, że poziom znajomości języka ukraińskiego wśród Rosjan (szerzej: osób rosyjskojęzycznych) jest istotnie niższy niż poziom znajomości i swobodnego władania językiem rosyjskim wśród obywateli ukrainojęzycznych. Zjawisko to obserwuje się nawet w licznych programach rozrywkowych, dyskusjach z udziałem deputowanych itp. Tym bardziej dotyczy to części tekstowej art. 4 projektu nr 9073, gdzie podkreślono, że porządek stosowania języków na Ukrainie ustanawia się „wyłącznie niniejszą ustawą". To zasadniczo stawia analizowany projekt w opozycji do Konstytucji Ukrainy. Autorzy projektu (posłowie Serhij Kiwałow i Wadim Kolesniczenko) są przekonani, że Konstytucja Państwa nie powinna określać porządku i zakresów stosowania języków na Ukrainie, a jedynie deklarować podstawy państwowej polityki językowej. Tym samym konstytucyjne postanowienia o państwowym charakterze języka ukraińskiego zostają zepchnięte na drugi plan, a Ustawa Zasadnicza zostaje faktycznie zrewidowana. Właściwie ten projekt nie jest nastawiony na ochronę języków mniejszości narodowych (greckiego, krymskotatarskiego, gagauskiego, polskiego i innych), lecz ukierunkowany wyłącznie na odrodzenie sytuacji językowej czasów Związku Radzieckiego. Wówczas język ukraiński pełnił jedynie funkcję dekoracyjną, a był faktycznie wypierany, ponieważ nawet rodzicom pozwalano zwalniać dzieci z nauki języka ukraińskiego, aby odciążyć je w procesie nauczania. Najwyraźniej dziś w aktywnym natarciu na podstawy narodu ukraińskiego i Państwa Ukraińskiego — na jego JĘZYK — występuje pokolenie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych minionego stulecia. Pokolenie to ukształtowało się pod wpływem pragmatycznej tezy-ideologemu jedności narodowości i narodowości całego terytorialnego obszaru Imperium Radzieckiego, kiedy we wszystkich sferach administracyjno-rozkazodawczego i naukowo-technicznego zabezpieczenia obciążenie funkcjonalne przypadało wyłącznie na język rosyjski. Dlatego uchwalenie projektu ustawy w pierwszym czytaniu przedstawiciele tego pokolenia przyjmują jako zwycięstwo… Ale nad kim? Jeżeli zasadniczym postulatem jest ochrona języków niezależnie od tego, ilu obywateli się nim posługuje, a do nadania statusu regionalnego wymagane jest co najmniej dziesięć procent, to czy język ukraiński podlega tej ochronie, czy jednak nie? Czy państwowy status języka państwowego był i pozostaje rzeczywisty? Od końca lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia do dziś na terenie wszystkich państw słowiańskich — Związku Radzieckiego, Czechosłowacji, Jugosławii — powstały Białoruś, Ukraina, Rosja, Słowacja, Czechy, Czarnogóra, Macedonia, Słowenia, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja. W każdym państwie słowiańskim własny język konsolidujący państwo jest samodzielny (z wyjątkiem Białorusi), zapewniając cały wachlarz funkcji — od administracyjno-zarządczej po naukowo-techniczną. Nawet Czarnogóra, której głównym językiem jest serbski, dziś na szczeblu państwowym opracowuje koncepcję „macierzystego” języka jako własnego i samodzielnego. W państwach nadbałtyckich, w Polsce, na Słowacji i w innych krajach status języka państwowego przewiduje w odpowiednich artykułach ustaw o oświacie nauczanie przedmiotów z cyklu państwowo-patriotycznego w języku państwowym w szkołach z dowolnym językiem nauczania, w tym również w szkołach mniejszości narodowych. Takie mniejszości mogą być liczne, jak na przykład w Litwie wspólnota polska. We współczesnej Słowiańszczyźnie z jej językowym bogactwem zupełnie słabo przejawiają się dwa języki łużyckie — dolnołużycki (mówi nim około 10 tys. osób) i górnołużycki (mówi nim około 40 tys. osób), które funkcjonują na terytorium Niemiec i należą do języków mniejszości narodowych, wymagają wsparcia państwowego i ochrony. Słowiańszczyzna zna też straty językowego bogactwa, gdyż połabski (nazwa pochodzi od słowiańskiej nazwy rzeki Łaby (Elby)), używany do pierwszej połowy XVIII w. i żywy na terytoriach sąsiadujących z językami serbołużyckimi, stał się martwy. Czy słowiański świat dzięki temu stał się bogatszy? Ani trochę… We współczesnych państwach słowiańskich język białoruski ma osłabione funkcje państwotwórcze, co spowodowane jest statusem dwóch języków — białoruskiego i rosyjskiego — jako państwowych. Dlatego państwowo-urzędniczy aparat szybko odtworzył model dawnego dekoracyjnego używania języka białoruskiego. A może komuś aż tak bardzo chce się zrealizować określające zasady Rusofonii (por. z Anglofonią, według której brytyjski, amerykański, południowoafrykański, australijski, nowozelandzki nie są odrębnymi językami, a jedynie wariantami angielskiego), według których ukraiński język narodowy (podobnie białoruski) jest tylko wariantem rosyjskiego (a w Rosji istnieje inwariant rosyjskiego) (Ołeksandr Rudiakow). Słowiania-Sławia powinna chronić własną różnorodność językową, a nie przez różne inicjatywy legislacyjne wzmacniać konflikt językowy i marginalizację jednych języków kosztem innych. W sprawie budowy języka nie ma zwycięzców ani pokonanych, ponieważ utrata jednego języka to utrata spójnego kwiatostanu, w którym każdy płatek jest znaczący i obciążony cywilizacyjnie. Projekt ustawy nr 9073 opiera się na wprowadzeniu warunków, w których język rosyjski jako regionalny de facto zostanie podniesiony do statusu języka urzędowego na większej części terytorium Ukrainy (art. 7, ust. 3, art. 15, art. 18 i in.). Dlatego projekt ustawy nie sprzyjać będzie konsolidacji językowo-terytorialnej, lecz wzmocni tendencje do segregacji językowej (pewnej językowej wyniosłości, którą i dziś można spotkać w replikach w rodzaju „Ја украинским владею, но разговаривать не буду”), co zasadniczo sprzeciwia się celom i zasadom Europejskiej karty języków regionalnych i mniejszościowych, na którą stale powołują się autorzy projektu ustawy i jego zwolennicy. Trudno wyobrazić sobie, jak zostaną chronione prawa obywateli mówiących po ukraińsku przy dominacji języków regionalnych, ponieważ o tym w projekcie ustawy nie ma ani jednego słowa. Słowo-logos / słowo-znak — słowo-obraz / słowo-mit. Ten projekt ustawy spycha Ukrainę na margines historii i cywilizacji. Rzecz w tym, że w ostatnim czasie coraz bardziej słowo-znak (słowo-logos) zaczyna być wypierane przez słowo-obraz (słowo-mit). Wszystko to potwierdza wzrost obciążenia wewnętrznego słowa. Słowo-logos i słowo-obraz występowały już u Greków. Słowo-logos skierowane jest ku znakowi, ku komunikacji z innymi. Stąd tak aktywnie wprowadzana w minionym stuleciu, w okresie dominacji marksistowsko-leninowskiej ideologii, w świadomość mas i wyznawana na wszystkich poziomach świadomości społecznej teza o określającym statusie funkcji komunikatywnej języka jako podstawowej. Słowo-mit skierowane jest ku obrazowi, którego podstawę stanowi samowpływ (Fedir Hyrenok). Jako mit słowo nie oszukuje, jest zawsze prawdziwe i przychodzi do nas jakby z zaświatów, zawsze jawiąc się jako prawdziwsze niż współczesne. Słowo-obraz jest zawsze nasycone, mieści w sobie bogactwo minionych epok: I śmieją się ludzie już w oczy: / trzeba przecież tak zgłupieć, / by w dwudziestym stuleciu / szukać tego, czego nie ma! (Ліна Костенко). Jako logos słowo jest umotywowane teraźniejszością, jest ziemskie, doczesne. Dlatego może oszukiwać i wprowadzać w błąd. Rozróżnienie słowa-logosu i słowa-obrazu odbija się także w dwóch rodzajach słuchania. Słuchać mitów — znaczy przyjmować w siebie, słuchać całym swoim jestestwem, wchodzić w jego gamę, bo tylko ten człowiek słyszy, kto potrafi słuchać duszą i odtwarzać w sobie wszystko, co usłyszał. Słuchać logosu — znaczy słuchać uchem, słuchać prostych ludzkich słów. Logos się słyszy, a mit się przyjmuje. Słowo-logos dziś wyczerpało siebie, wypiera je słowo-obraz / słowo-mit. Język to nie tylko i nie tyle komunikacja, to Galaktyka pamięci i samobytności narodu. W języku każdego narodu, w szczególności w języku ukraińskim, zgromadzono różnorodne informacje, które zawierają kod stworzonej kultury. Dlatego społeczeństwo musi uświadomić sobie, że zniknięcie istoty języka pociągnie za sobą także degradację świadomości. To będzie zemsta języka na tych, którzy go nie cenią. 24 kwietnia 2012 roku w Donieckim Pałacu Pracowników Kultury odbyła się prezentacja powieści-kroniki, opowieści dokumentalno-historycznej „Chronotop” (księga pierwsza „Hetmanszczyzna”) docenta Donieckiego Instytutu Prawniczego Ołeksandra Rohożkina. Autor jest ciekawy i oryginalny. A i sam utwór jest interesujący nie tylko rozmachem przedstawionego, lecz także tym, że Ołeksandr Rohożkin pokazał ciągłość bogactwa językowego i różnorodności Doniecczyzny. Przez pryzmat narratora (a głównym bohaterem książki jest historia Ukrainy) pokazano, że autor, który obecnie określa siebie jako rosyjskojęzycznego, kształtował się w potężnym żywiole ukrainojęzycznym. Stylistyka opowieści zbudowana jest z zachowaniem językowego tła wszystkich uczestników dynamiki zmian historycznych. Prezentacja była interesująca zarówno składem uczestników, którzy aktywnie brali udział w dyskusji, jak i postacią autora, który szczerze i otwarcie dzielił się swoimi przemyśleniami. Na koniec Mykyta Myroszniczenko (nauczyciel historii w przeszłości, tak siebie określił) zaczął komentować perspektywy rozwoju i obciążenia języków. Jego zdaniem po ukraińsku nie można napisać fundamentalnej pracy z psychologii, a tekst techniczny najlepiej i najcelowiej wykładać po angielsku. Nie będę dotykać ani postaci M. Myroszniczenki, ani nieargumentowania usłyszanego, ponieważ dziś można usłyszeć wiele kategorycznych sądów. Oto jeden z badaczy języka rosyjskiego, Michaił Epsztejn, podsumowuje: najwyraźniej rosyjski mat jest „głównym źródłem najnowszego słowotwórstwa” (według M. Syroti-nego). Podstawą tej tezy jest u niego ilość („przyrost”) nowych słów, które najaktywniej powstają w języku angielskim. Podobne twierdzenia są mało przekonujące i nie oddają tego, co w języku najważniejsze — jego obrazowej i poetyckiej wielkości, jego bogactwa informacyjnego i cywilizacyjnego nasycenia. Powiem tylko, że swego czasu jeden z twórców i założycieli teorii „językowej bezwzględności”, etnolingwista Benjamin Whorf stwierdził: „Języki różnią się nie tylko tym, jak budują zdania, lecz także tym, jak dzielą otaczający świat na elementy, które stają się materiałem do budowy zdania. Gramatyka sama kształtuje myśl, jest programem i przewodnikiem działalności umysłowej jednostki, środkiem analizy jej wrażeń i ich syntezy”. Język zawsze był, jest i będzie najważniejszą częścią życia duchowego i kulturalnego narodu, określa teraźniejszość i przyszłość całego kraju, ponieważ parametry językowe (i tylko one!) stanowią samodzielny początek cywilizacyjnej identyfikacji i samoidentyfikacji całego narodu jako całości. Tylko język jest w stanie zapewnić spójne widzenie ideałów i wartości rozwoju Państwa. Język — to najważniejsza współtwórcza ipostaza ludzkiej duszy i ludzkiego ducha, bez których człowiek jako homo sapiens, człowiek jako istota nie istnieje. Oczywiście, komuś bardzo chce się powiedzieć, że w okresie absolutnej globalizacyjnej „kultury” człowiek jako jednostka jest po prostu niepotrzebny. Oczywiste jest kształtowanie wielomilionowego konsumenta, który istnieje poza jakąkolwiek kulturą, jakąkolwiek cywilizacją. Czy nie dlatego tak intensywnie i natrętnie wprowadza się „szansonizację” i „szousizację” całego społeczeństwa obywatelskiego, gdzie ustalonym obyczajom i wartościom przypisano czysto marginalną rolę? Tak bardzo realne jest pragnienie wykrzywiania, karykaturowania, fałszowania człowieka, jego systemu wartości, wynoszenia na powierzchnię jego głębokich instynktów według zasady — A mnie tak wygodnie… Tym samym zniwelowana zostaje bogopodobność człowieka. Dlatego, słuchając prawodawców, „rewidentów” Konstytucji Ukrainy, warto byłoby zastanowić się nad celem, który sobie stawiają, celem bliskim i odległym, zaplanowanym na perspektywę. Zamiast wniosków. W prawo-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn