Strona · s. 8strona oryginału ↗
Jewhen MAŁANIUK (1897—1968) Z śmiertelnego wiru
Слово Просвіти, №26 за 2012 рік
Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ. Wir złej zawieruchy poniósł nas w śmiertelny wir. Jewhen Małaniuk to najniewygodniejszy z największych ukraińskich poetów. Postać tragiczna i samotna. Zbyt wielki, by można było go nie zauważać. Kijów. Pamięci Jurija Narbuta. To on wzniósł — oddane na zatratę wiatrom azjatyckim — złote czoło, by strzec nieprzebudzonej Hellady nad wzburzeniem namiętności i złości. I od wieków pełzną pod mury hordy, jak noc, jak mrok, jak czarna szarańcza… Wokół zaś naród, spokojny i niepyszny, w tłustej ziemi nieprzytomnie tonie. I od wieków stołeczny gród — wdowi: i książę, i kagan odeszli na wieki, jedynie żyją mocnym życiem budowle, i głośny — ich kamienny język. O, żaden hetman z tych kozackich prerii nie przeniósł do ciebie swój namiot, bo tu — wieki, tu — blask hucznych imperiów, tu — letarg nieśmiertelnych met. Nie, nie tobie wędrowne państwa. Ty śpisz i śnisz jeden wareski sen, że wstanie dzień, zawoła głos zardzewiały i Trzeci Rzym rozerwie swą niewolę. Bo nie w hiperborejskich trzęsawiskach, a tu, gdzie wieczne morze i dawny step, gdzie grzmi przyszłością Ukraina, on z ziemi żelazem nam wyrośnie. …Huczą wiatry przez place i dzwonnice, lecz nieporuszonych murów nie zachwiać! A wkoło — rolnicy miedzianolicy, wysoki błękit i złote żyta. 21. III. 1930. Drugie posłanie. W powietrzu mgła i śmiertelny odur. Zwiędłe słońce, jak ślepe. Zbyt namiętny i nieprzejednany wobec wewnętrznego kalectwa narodu, by przed nim się kłaniać. Poeta dominującej nuty — najniebezpieczniejszy wróg Ukraińców to sami Ukraińcy. Ciął po żywym: rewidował ukraińską historię. Pod względem temperamentu, patosu demaskacji i piętnowania — równy Szewczence. Ale Szewczenko był nietolerancyjny wobec elit i przejmował się bólem za „braci nieprzejrzanych rolników”. Małaniuk gromił jednych i drugich. Dla niego ludowe doły — czerń, plebs. Siła nieprzewidywalna, skłonna do bezsensownych buntów i rozruchów. Nosiciele bezpaństwowości. Ukrainocentryzm Małaniuka wylał się w swoistą formę. Jako maksymalista i romantyk, on, nie bez pomocy Herdera, wytworzył metaforyczne znaki-symbole Ukrainy — Stepową Helladę i Rzym. Pierwsza dla niego — zjawisko kulturotwórcze. Drugi — państwowotwórcze. To spaloną twoją wolność i na wpół martwego ciebie, Narodzie mój, witam słowem pod niebem, od pożarów szkarłatnym, pod grzmoty cudzych armat, kiedy morduje brata brat, kiedy proroctwa najsroższe oto spełniają się naocznie, kiedy skąpe przerwy ciszy niepocieszony rozdziera płacz. Potrzebny płomień Jeremiasza, lecz, nienarodzony, on zgasł. Wir złej zawieruchy poniósł nas w śmiertelny wir. I niesiemy się, jak źdźbła, ponad rumowiskiem ruiny, aż póki siarką i ogniem nas zgubny oddech nie zdmuchnie. W dole zaś — twoje bezkształtne ciało zwija się pod gradem kar: w cudzej ręce — bezskrzydła siła, w swojej — bezsilność i ciężar. Rozdrobnione do cna kruszy prawo życia. I gdzież — ognia na wodzusiów wszawe dusze, na licytatorów krzątaninę, na jad sprzedajnej bezradności, na jady dziedzicznej zdrady, na wiekowy kołowrót chochłackich westchnień i głupot? Aktor cudze małpuje miny, krętacz procenty tnie z legend, potomny głupiec usta ślini — i wszystkich ich sprzedaje agent. Ta zoologia uboga wszystko zasłania. A z boku gdzieś gorzkim śmieje się śmiechem Gogol — „Z samych siebie się śmiejecie” — i wykrzywia postać wilkołaczą, i tnie śmiech w piekle płaczu, i on znika. I na próżno trąbi Szewczenkowa trąba. Bo i trybun gramofonowy, i rodzimojęzyczny grafoman tylko o „niedoli” i „czarnych brwiach” będą skomleć pean. W tym jarmarku wszystko twórcze ginie, dusi się wszystko żywe, wszystko wieczne staje się chwilowe, i staje się żywym nieżywe. I martwe dusze biesiadują, zaszczepiając, jak truciznę, leniwą krew, duchowy gnój wszystkim latoroślom hierarchii. Bohater epoki wstaje w tej aurze kosmicznych burz, kosmicznych burz, jak spragniony małomiasteczkowych laurów zdrobniały mikromałorus. Narodzie mój, ten odpad ty za jakie grzechy nabyłeś? Czy niedziewicza namiętność Motri? Mazepy spóźniona doba? Czy za przebieg zbyt śliski dworskiej służby Rozumowskich? Czy ubogość życiowych pobudek złych wnuków i wnuczek? I z tego hojnego zbioru już pół wieku pijemy grozę: doba nam dożynki sprawia na naszych duszach i ciałach. Lecz ty — nie igraszka przyrody, nie kaprys tylko ziemskich żywiołów — ty nie zginiesz, mój narodzie, pieśniarzu, mędrcu i rolniku. Bo wierzę: sądne dni nie na próżno, twój czarny raj zdjęły pożarem i płomień słupami rośnie, łącząc z niebem step. I niebo schodzi na kraj przez zgiełk żelaza, przez zwierza ryk, przez dym ruiny — Ukrainę nowy ujrzy człowiek. 30.VI.1944. A.D. MCMXXXIII. Ani szabli, ani noża nie skrzyżować w ostatnim starciu: taż kamienno-martwa dusza, toż bezmiłosne i czarne serce. Już nie ma chutorów i państw, tylko trupy w żytach, tylko trupy, i od chrypu krwawa rdza, co zamknęła posiniałe wargi. Może powiesz: zejdzie? przerośnie? — Pomiędzy żebrami chat, po drogach dzikim zielem wzbiera step i śmieje się z nieba i Boga. Dzikim, dawnym, mongolskim wyciem nieograniczona dal prowadzi. Szarym popiołem stało się życie pod ogniem stepowej wolności. Ale słońce nie zgasło. Płonie nieporuszone, obojętnie-białe, i oświetla ciszę bezsilną letargicznych wieków. 1933. Symbol. Im dalej, tym mroczniej mgły, tym niebezpieczniejsza droga… O, niby Nike z Samotraki, twoje śmiertelne zwycięstwo: z oderwaną głową, szalona i pośmiertnie biała, ona niesie nad polem bitwy swoje ślepe i skrzydlate ciało. Ale w rękach, w mrok wyciągniętych, w niesamowitej sile ruchu — taka straszna pogarda śmierci, takie oślepiające światło ducha, że kamienieje skąpy rozum, zabłąkany w słownych puszczach, i skóra cierpnie, i mrozem przejmuje ciepłe żyły żyjących…
I oto wstaje z piany Pontu Nad rozkołysanym zwierciadłem fal Śpiewne marzenie horyzontu — Olśniewająca Stepowa Hellada. 1937 Warjaska ballada Nieprzeparta słoneczna zagłada — Wieki, wieki — jedna błękitna chwila! Dokądżeś podziała, Stepowa Hellado, Warjaską stal i bizantyjską miedź? Od sinych granic po siewierskie ukrainy Szerokość niepowstrzymanie rośnie, Jakby na bandurze olbrzymiej grał Śpiewnym wiatrem przypontyjski step. Gorący dzień rozlał palące złoto I sam utopił się w słonecznym miodzie, I przez spokój ten jedyna płynie nuta — Błogosławionych pszczół w wiśniowym sadzie. Jedynie czarnymi oczami chytrych okien Uśmiechną się jak młódki chaty, — I znów step pieści moje powieki, i znów scytyjskie baby i krzyże. Jedynie, jak przez sen, migną skrzydlate rzęsy I noc oczu spod pijawek ostrych brwi, — I znów — step. Jedynie gdzieniegdzie zamarzy Archipelag uśpionych chutorów. Dzwoni woda. To on, to on sinieje Ballada fal — Dniepr. I na górze Śpi Kijów — Stepowa Aleksandria Pod złotem carogrodzkich mozaik. Tam obracał w państwową brąz władczo To mądre złoto — krępy warjag, I stamtąd też ono płynęło bezładnie Pod nogi ord — na koczowniczy szlak. Grzmiały gdzieś kozackie kotły, One niosły nie raz żelazny dar, — On w chłodku zaś spoczął w ciemnej Ławrze, Od mądrości osłabiony Władca. (A ty niedługo zwlekałaś w trwodze: Sarmackich ust — trujący, pijany miód Ty oddałaś tatarzynowi w niemocy, I słyszał twój śmiech batyjowy namiot). I dalej, tam, gdzie brzeg Kimmeryjski Podniósł korynckie zarysy kolumn,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
