Strona · s. 10strona oryginału ↗
Czas narodzin synów. Do 20. rocznicy utworzenia Patriarchatu Kijowskiego
Слово Просвіти, №26 за 2012 рік
Borys TYMOSZENKO, pisarz, Kijowszczyzna. Wszystkiemu swój czas, i czas każdej rzeczy pod niebem: czas rodzenia i czas umierania… (Koh. 3, 2). Z wyjątkowych wydarzeń początku lat 90., kiedy w Ukrainie burzliwie odradzało się życie religijne, najbardziej zapamiętałem II zjazd Ludowego Ruchu, a dokładniej moment, gdy delegaci w pełnym składzie, niezależnie od przekonań religijnych, ruszyli na plac Bohdana Chmielnickiego, zablokowali wszystkie wejścia do soboru Sofijskiego, gdzie miała odbyć się ceremonia nadania nowo utworzonemu Ukraińskiemu Kościołowi Prawosławnemu statusu autonomii i samodzielności w zarządzaniu. My wtedy odbieraliśmy to jako podstęp, by przeszkodzić odrodzeniu Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Na próżno staraliśmy się z blokowaniem wejść, bo przyjezdny moskiewski patriarcha RKP Aleksy II i metropolita kijowski i całej Ukrainy Filaret ze swoim orszakiem weszli do Sofii i z powodzeniem, przy głośnych dzwonach, osiągnęli zamierzone. Od tej pory na ziemi wielkiego księcia — chrzciciela Rusi Włodzimierza, powstał Ukraiński Kościół Prawosławny, wzmocniony rozszerzeniem swobód w swojej działalności. Zrozumiałe, że uczestnicy blokady byli przygnębieni swoim niepowodzeniem. Zapalczywi, gorący działacze Ruchu nawet nie domyślali się wtedy, że w zamysłach doprowadzenia do autonomii UKP krył się ten sam główny cel, do którego dążył i Ruch — państwowość, niepodległość Ukrainy. A autonomia Ukraińskiego Kościoła — to tylko początek procesu, zbliżania do pełnej niepodległości UKP, czyli autokefalii. Mądry, przewidujący metropolita Filaret, zwierzchnik UKP, postawił za cel wcielić w życie odwieczne marzenie ukraińskich prawosławnych, by mieć własny samodzielny Kościół, jak Grecy, Bułgarzy, Serbowie, Rumuni… Bo tak przyjęło się w prawosławnym świecie — niepodległe państwo ma swój niepodległy Kościół. Dlatego wydawało się, że w dążeniu Ukraińców do posiadania własnej autokefalii nie było nic grzesznego, tylko trzeba przybliżać ten właściwy czas, by o tym marzeniu zaświadczyć głośno. I tak już Bóg dał, bo kiedy On chce kogoś ukarać, odbiera rozum. W Moskwie dochodzi do bezsensownej próby zamachu stanu (GKCzP). Ukraina zdecydowanie się broni — Rada Najwyższa uchwala Akt o niepodległości państwowej. Oto nadszedł ten długo wyczekiwany czas. Hierarchowie, księża, przedstawiciele eparchii, parafii zjechali do Kijowa do Ławry na swój Sobór i jednogłośnie zatwierdzają decyzję: prosić Patriarchat Moskiewski o nadanie UKP pełnej niepodległości — kanonicznej autokefalii. Tylko że teraz u Moskali przeważył duch imperialny, a nie chrześcijański, Boży. Hierarchów UKP pojedynczo wzywano do Moskwy — niestety, prawie wszyscy złamali się, odwołali swoje pragnienie autokefalii. Jedynie niezłomnie stał mężny zwierzchnik UKP, metropolita Filaret. I jego za stałość, za odmowę odwołania swoich słów oskarżono o osobiste grzechy. Były to oszczerstwa, bez jakichkolwiek dowodów prawnych. Uczciwego ukraińskiego metropolitę pozbawiono godności, zdegradowano do poziomu zwykłego mnicha. Historia zna: wszystkich bojowników o ukraińską samodzielność Moskwa karała okrutnie i bezlitośnie Sybirem, dożywotnim więzieniem, anatemą… Tylko czasy się zmieniły. Niesprawiedliwie ukarany metropolita kijowski wraca do domu. I dzieje się chrześcijański cud — wczorajsi przeciwnicy jednoczą się: UAKP i wierni Filaretowi z UKP zbierają się na swój Sobór Zjednoczeniowy (25—26 czerwca 1992 r.). Powstaje nowy Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego. Za zjednoczeniem, za nowym Kościołem głosowali wszyscy delegaci. Siedziałem obok bojowników o sprawiedliwość narodową, społeczną, religijną, byłych więźniów politycznych Jewhena Swerstiuka i Olesia Szewczenki — świętej sprawy jednoczenia nie mogliśmy nie poprzeć. „Za” głosowali wszyscy, przedstawiciele zachodnioukraińskich eparchii również. Była tylko jedna przykrość: o Soborze Zjednoczeniowym w porę nie powiadomiono pierwszego Patriarchy UAKP Mścisława, który mieszkał w USA. Mówiono, że wszystkie telefony do niego zostały zablokowane — wyjaśniał zarządzający sprawami UAKP metropolita Antoni. Z czasem okaże się, że ten człowiek jest przypadkowy w świętym Kościele, podstępny, zdradziecki. Ale przecież jego wyznaczył sam Patriarcha Mścisław, usuwając wybranego na ogólnoukraińskim soborze metropolitę Joana, człowieka moralnie stałego, doświadczonego teologa, oddanego patriotę. Dlaczego tak się stało, do dziś pozostaje zagadką. Wygląda na to, że był to pierwszy smutny błąd starego, oddalonego od Ukrainy, od jej sprzecznej, skomplikowanej poradzieckiej rzeczywistości Patriarchy Mścisława. I kiedy dowiedział się, że uczyniono to na ojczystej ziemi poza jego wolą, zjednoczenia nie pobłogosławił. „On pokazał swój charakter, ale decyzję podjął nieperspektywiczną” (Jewhen Swerstiuk). Po takiej decyzji ci, którzy popierali zjednoczenie, a są to głównie przedstawiciele z zachodnich obwodów, pozostają zwolennikami UAKP. Smutny jest los tego historycznego Kościoła, który powstał w czasach Ukraińskiej Republiki Ludowej: dzisiaj to rozproszone odłamki dawnego monolitu. Inaczej zaczął rozwijać się UKP KP. Nim faktycznie kierował metropolita Filaret, którego na Soborze Zjednoczeniowym wybrano zastępcą Patriarchy Mścisława (Skrypnyka). W tym statusie pozostawał i przy Patriarsze Włodzimierzu (Romaniuku). Na Patriarchę władykę Filareta wybrano w 1995 roku. Ale dlaczego nie od razu? Jeszcze nie ufano w pełni. Jeszcze nie brakowało takich, którzy nadal odnosili się do niego ostro krytycznie. Prawdę mówiąc, ja też odnosiłem się sprzecznie, choć napisałem gruntowny artykuł „Najazd”, gdzie przekonująco dowiodłem — nie za grzechy osobiste sądzą niepokornego metropolitę kijowskiego, a za jego stałą postawę: niepodległemu państwu — niepodległy Kościół. Nie wiedzieliśmy wtedy jeszcze, kim on jest w głębi swojej, wiodący działacz kościelny. Nie uświadamialiśmy sobie do końca, że i on jest z ukraińskiego bólu, z gorzkiej ukraińskiej prawdy. Urodził się w 1929 r. na Donbasie we wsi Błahodatne (dawna Amwrosijiwka). Więc od pierwszych lat życia cierpiał głód, jak i miliony ukraińskich dzieci. Ojciec, by ratować rodzinę od zagłady, porzuca pracę na roli i idzie pracować do kopalni. O tamtych czasach prawie sześćdziesiąt lat później na spotkaniu z górnikami metropolita Filaret będzie wspominał: „Jestem synem górnika i pamiętam, jak każdego dnia przeżywałem, kiedy ojciec szedł do kopalni, nie wiedziałem, czy wróci”. Te przeżycia o ojca, który ciężko, z ryzykiem pracował, by postawić na nogi czterech synów, głęboko poruszały Mychajła, napełniały wdzięcznością, która z latami przerodzi się w głęboką, oddaną miłość i w losie najstarszego syna odegra rolę szczególną. W jednym ze swoich licznych wywiadów Świątobliwy Władyka wspomina: „Ja choć urodziłem się w religijnej rodzinie, ale szkoła wychowywała mnie na bezbożnika. Lecz Pan przywiódł mnie do siebie swoją drogą, przez śmierć ojca. Ojciec zginął na froncie w czterdziestym trzecim roku. I kiedy zginął, to przede mną stanęło pytanie: jeśli on przekształcił się w niebyt,
kogo ja kocham? Czy można kochać coś, co nie istnieje? Kiedy w ten sposób doszedłem do tego, że życie wieczne istnieje, ponieważ mój ojciec istnieje, a on istnieje, istnieje dlatego, że go kocham. Skoro istnieje życie wieczne, jest Bóg. A jeśli jest życie wieczne, Bóg i mój ojciec istnieje, to muszę służyć Bogu, a nie władzy, która odrzuca Boga i życie wieczne. I wtedy właśnie wybrałem swoją drogę”. Nastolatek miał czternaście lat, narodził się na nowo, zapłonął nowym życiem, życiem z Bogiem. Zaczął chodzić do cerkwi, która, na szczęście, w rodzinnej wsi się zachowała, wyszukiwał literaturę teologiczną. Jeszcze jako uczeń wytrwale studiował historię biblijną, katechizm, ustawę cerkiewną… Dlatego od razu przyjęto go do 3. klasy Odeskiego Seminarium Duchownego. Lata nauki wspomina z radością, z oświeceniem w duszy. Były to głodne lata, wszelkiego rodzaju sztuczne przeszkody ze strony władzy… Ale niewiele znaczyły te przeszkody, gdy w seminarium panowało tak drogie jego sercu środowisko duchowe. Mądrzy, troskliwi wykładowcy, życzliwi koledzy-myśliciele, wrażliwi parafianie ich seminaryjnej cerkwi. Mychajłowi Denysence podoba się tu bardziej niż w domu. Na wakacje nie jeździ w gości do bliskich, zostaje w monasterze, wypełnia obowiązki posłusznika, uczy się zakonnej cierpliwości, dąży do doskonałości. Takiego absolwenta OSD od razu przyjmują do Moskiewskiej Akademii Duchownej. I tutaj pojawia się problem wyboru: jak dalej służyć Bogu — zostać księdzem-głową rodziny czy wybrać surowe życie zakonne? Wybrał postrzyżyny zakonne. Monaster Świętej Trójcy i św. Sergiusza z Radoneża stał się jego domem. Pokochali go. Sam Patriarcha Moskiewski i całej Rusi Aleksy I został jego opiekunem. Za jego błogosławieństwem 15 stycznia 1950 roku Mychajło Antonowycz Denysenko został postrzyżony w stan zakonny z imieniem Filaret, na cześć świętego sprawiedliwego Filareta Miłościwego. Przez samego Patriarchę Aleksego I mnich Filaret został wyświęcony na hierodiakona, a wkrótce, 18 czerwca 1951 r., na hieromnicha. Organy i władza do hieromnicha odnosiły się z rezerwą — nie stał się „ich”. Ale w dalszą działalność energicznego, mądrego, wszechstronnie uzdolnionego hierarchy niby nie ingerowali. A on coraz bardziej pracuje na rzecz zachowania, utwierdzenia prawosławia w warunkach bezbożnej władzy. Szczęśliwy los wynosi go na szczyt — Metropolita, egzarcha Ukrainy. A po śmierci Patriarchy Pimena — locum tenens tronu patriarszego. Właściwie jest pierwszym pretendentem na Patriarchę Moskiewskiego i całej Rusi. Oto tutaj u dzielnych czekistów pojawiła się okazja, by odpłacić upartemu duchownemu za niezgodę na bycie „ich”. Na Patriarchę RKP wybrano człowieka bardziej uległego… Metropolita Filaret taki obrót spraw przyjął spokojnie, nawet z wewnętrzną radością. Jest czysty. Bo gdyby był taki, jak wymagali „dzielni”, to byłby Patriarchą... Ale jakiemu bogobojnemu, uczciwemu hierarsze potrzebne jest takie patriarchatstwo?.. On ma Ukrainę. I myślał o ojczyźnie w sposób szczególny: ile krzywdy doznał jego rodzinny naród! O jego duszę trzeba dbać — trzeba przywrócić historyczną sprawiedliwość, odrodzić potęgę Metropolii Kijowskiej, która teraz ma nazywać się Ukraińską Cerkwią Prawosławną — niezależną, autokefaliczną. Ale za takie żądania jego, najwyższego, najbardziej godnego działacza cerkiewnego RKP, niesprawiedliwie, okrutnie ukarano, właściwie zdeptano. Tylko przecież on jest synem górnika, który narodził się jako dziecko Boże z niegasnącej miłości ojca i matki oraz rodzinnej braterskiej oddaności. Nie, taka niesprawiedliwość wobec niego, wobec miłości jego poległego na wojnie ojca, wobec wiekowych cierpień jego narodu — musi zostać przezwyciężona. Powstała nowa Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego. I on, jej zwierzchnik, musi znaleźć drogi, aby nowo powstała Cerkiew stała się prawdziwie ukraińską. „Dla tego, aby nasza Cerkiew samoistnie się rozwijała, — rozważa Patriarcha, — bu-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
