Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

„Przeczytajmy

Слово Просвіти, №26 за 2012 рік

Biorę do rąk elegancką, luksusowo wydaną nową książkę Romana Kowala „Mychajło Hawryłko: i sztychem, i szablą. Szkic historyczny”. Z okładki patrzy na mnie ostrym, przenikliwym spojrzeniem prosto w duszę przystojny, o męskim, pełnym woli obliczu mężczyzna w pięknej wyszywanej koszuli. Wpadam w magię tego spojrzenia i czym prędzej chcę się dowiedzieć, KIM on jest — ten nieznany mi bohater nowej książki niestrudzonego badacza naszej wielostronnej ukraińskiej historii XX wieku? Czytam dalej: „Biblioteka Klubu Historycznego „Chołodnyj Jar”. Seria „Otamania XX wieku”. Wydano w Winnicy w DP „Państwowa Fabryka Kartograficzna” w 2011 roku. Słastion. Pod jego wpływem Szewczenkiana stała się wiodącym tematem życia i twórczości Mychajła Hawryłki. Ale być zwolennikiem Szewczenki i nie walczyć przeciwko caratu mógł tylko nieszczery człowiek, zauważa autor. Więc młodzieniec rzucił się głową w wir rewolucyjnej walki, biorąc na karb hasło Mykoły Michnowskiego „Jedna, jedyna, niepodzielna, wolna samodzielna Ukraina od Karpat aż po Kaukaz”. W 1904 roku Mychajło jako najlepszy z rysunku i rzeźby otrzymuje państwowe stypendium na kontynuację nauki w Petersburskiej Centralnej Szkole Rysunku Technicznego barona Stieglitza. Ale i tam gorący, zapalczywy kozacki potomek wstąpił do nielegalnego towarzystwa ukraińskich studentów, aby „walczyć o odłączenie Ukrainy od Rosji”. Trafił do więzienia, został zwolniony z „wilczym biletem” i piętnem nieprawomyślności. Nie zaznał spokoju chłopak i w Ojczyźnie, gdzie prowadził rewolucyjną agitację, brał udział w chłopskich i młodzieżowych rozruchach. Rozpowszechniał i przewoził ze Lwowa i Czerniowiec nielegalną literaturę dla Rewolucyjnej Ukraińskiej Partii. „Odyseja rewolucjonisty była pełna przygód, rewizji, aresztowań, z których on różnymi sposobami wykręcał się”, — pisze Roman Kowal. Swoje niepokoje i przeżycia Mychajło wylewał w wierszach. Mnie już po raz trzeci dusigrosze W zimne mury wtrącili. Dusza boli… A serce tli się, Płonie gorąca krew moja Pragnieniem zemsty… Wiersze weszły później do jego zbioru poetyckiego „Na rumowiskach”, wydanego w 1910 roku. (Ona, nawiasem mówiąc, też została zamieszczona w książce, jak i dobra recenzja na nią Ihora Kałyncia). Żeby nie „zgrzmieć” na Sybir, Mychajło ucieka do Austro-Węgier. Znajduje się we Lwowie. Otrzymuje tutaj wsparcie od Towarzystwa Naukowego im. Tarasa Szewczenki i stypendium od pisarki Natalii Kobrynskiej na kontynuację nauki w Cesarskiej Imperatorskiej Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Na przełomie wieków tutaj zdobywali wykształcenie Iwan Trusz, Ołeksandr Nowakowski, Osyp Kuryłas, Mychajło Bojczuk, Mykoła Buraczok, Osyp Sorochtej i inni. Mychajło uczy się błyskotliwie, otrzymuje stale wyróżnienia i nagrody na wystawach za rysunki i kompozycje rzeźbiarskie. Tutaj Mychajło zaprzyjaźnił się z Wiaczesławem Łypynskim, Bohdanem Łepkim i poznał swoją przyszłą żonę Ołenę Hordijewską, kuzynkę Sołomii Kruszelnickiej… Szczególnie dużą uwagę poświęca Roman Kowal w swojej książce Szewczenkianie Mychajła Hawryłki, a zwłaszcza jego udziałowi w czterech konkursach na najlepszy projekt pomnika Kobziarza w Kijowie na jego 100-letni jubileusz. „Historia budowy pomnika Tarasa Szewczenki w Kijowie — to nie tylko historia wzrastającego ludowego uwielbienia przed wielkim ukraińskim poetą, ale i historia znęcania się nad jego jasną pamięcią ciemnych sił reakcji w carskiej Rosji”, — cytuje on historyka sztuki Andrija Nimenkę. Do jury konkursów wyznaczano ludzi, dalekich od zrozumienia wielkości Szewczenki, jego geniuszu. Do udziału zapraszano przeważnie cudzoziemskich artystów. Toczyły się niekończące się spory dotyczące miejsca ustawienia pomnika w Kijowie. I mimo wszystko Mychajło Hawryłko „rzuca się do walki”. Tłumiąc dumę, zwrócił się o pomoc także do metropolity Andrzeja Szeptyckiego. Pomogła środkami także lwowska „Proświta”. I już 15 lutego 1910 r. jury rozpatrzyło projekt Mychajła z takim autorskim opisem: „T. Szewczenko stoi na piedestale. Trzy postacie na dole: przebudzona Ukraina, otoczona dwoma rycerzami, prowadzi dalej swój niedokończony historyczny pochód w czarowną krainę nadchodzącej sławy i życia. Rycerze jej wyglądają takimi, jakimi ich wrogie strzały położyły, jak się zdawało, na wieczny sen, ale czarodziej Taras swoim cudotwórczym słowem wskrzesił ich, i oni idą, wierni „Testamentowi” Tarasowemu, przetrzeć drogę Ukrainie”. Czujecie napięcie twórczej myśli? Projekt Mychajła został wyróżniony drugą nagrodą, ale to nie było zwycięstwem. Okrutna krytyka i ataki (często od swoich własnych ukraińskich inteligentów) nie złamały Hawryłki: wziął udział w drugim konkursie, gdzie zdobył trzecią nagrodę. Ileż słownych batalii toczyło się wokół projektów pomnika „mazepińca i buntownika” w prasie — i jak śmiało i namiętnie odpierał ataki „chulicieli proroka” Mychajło Hawryłko! Pod koniec 1912 roku pisze do przyjaciela: „Nadchodzi konkurs po raz trzeci na pomnik T. Szewczenki. Biję po raz ostatni w moje struny-nerwy. Podpalam i rozdmuchuję nieugaszone wulkany — moje serce. ostrzę swój miecz-kładzeniec — rozum, żeby uderzyć ostro i celnie w wrogie głowy i piersi. I z tym ogniem, uderzeniem i muzyką chcę wywołać z tajnego nieładu i ciemnej niepamięci postać przeze mnie ubóstwionego, delikatnego jak dziecko, i groźnego jak burza Perunowa, ojca Tarasa”. Ale i ten konkurs jury zawaliło: władza wcale nie zamierzała wznosić pomnika „zbyt rewolucyjnemu poecie”. O tym świadczył i czwarty konkurs, imienny, międzynarodowy, do którego zaproszono jedynego Ukraińca — Mychajła Hawryłkę. Niestety, zwyciężył w tym konkursie Włoch Antonio Sciortino, daleki od zrozumienia Tarasa Szewczenki. Jego Szewczenko nikomu nie zagrażał, do niczego nie wzywał, do nikogo nie przemawiał. Obraza i drwina z pamięci poety-artysty! — zaznaczał artysta Wasyl Kryczewski. Idea ustawienia pomnika Kobziarza tak i nie została zrealizowana, a 5 lutego 1914 r. minister spraw wewnętrznych Imperium Rosyjskiego wydał okólnik z żądaniem „zabronić publicznego czczenia pamięci poety”. Władza skonfiskowała nakłady „Kobziarza”, wydrukowane na jubileusz, a mogiłę Tarasa w Kaniowie obsadziła policją. Odreagował Mychajło Hawryłko, kiedy wykonywał pomnik na jubileusz Szewczenki na Bukowinie, w Kicmańskiej gimnazjum, gdzie panował ukraiński duch. Popiersie poety zostało wykonane kosztem uczniów i nauczycieli gimnazjum. A czasopismo „Siajwo” donosiło, że „popiersie p. Hawryłce udało się w takim stopniu, że otrzymał zamówienie na powtórzenie tej pracy i dlatego odlał ją ze sztucznego kamienia w liczbie kilku egzemplarzy”. Swoje mistrzostwo rzeźbiarz zdążył udoskonalić w Paryżu w studiu Wolnej

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn