Strona · s. 13strona oryginału ↗
tą sławę…»
Слово Просвіти, №26 за 2012 рік
akademii sztuk pięknych „Grande Chaumière” na Montparnassie — u znanego rzeźbiarza Émile’a Bourdelle’a. Po całej Galicji i Bukowinie rozeszły się medaliony z portretami Kobziarza, które wytrwale wykuwał w gipsie i metalu Mychajło dla ludu. Był przekonany, że „Szewczenko ma jak ognista latarnia stać nad ziemią ukraińską, rozbijając mrok, wiodąc naród za sobą ku słońcu naszego narodowego losu”. Być może zbyt długo opowiadam wam, szanowni czytelnicy, o szewczenkowskiej karcie w twórczości Mychajła Hawryłki. Ale „winien” jest temu sam Roman Kowal, który zebrał tak ciekawe i cenne materiały z jego twórczej biografii. Zanurzasz się w atmosferę walki, konfrontacji i dążeń artystów do przerwania sieci zakazów wokół imienia Kobziarza — i rozumiesz, dlaczego każda próba Ukraińców obrony tego, co swoje, najdroższe, zawsze wywoływała u władzy tak ostrą reakcję i… strach. Narodowe przebudzenie do ukraińskości nigdy nie przychodziło łatwą drogą. Ale pragnienie życia we własnym państwie już zawładnęło umysłami inteligencji i młodzieży, która skupiała się wokół niej w „Siczach” i „Sokołach” w przededniu I wojny światowej. Do wielu przyszło uświadomienie, mówiąc słowami Mychajła Hruszewskiego, że „tylko wtedy, gdy… służenie stworzeniu Wielkiej Ukrainy stanie się najwyższym i największym szczęściem dla każdego świadomego ukraińskiego obywatela ze szczerości i z sumienia, — wtedy tylko zbuduje się ta Wielka Ukraina, i ukraiński naród będzie mógł powiedzieć przed światem, że przysłużył się ogólnej sprawie ludzkości”. Właśnie z takimi przekonaniami wyszli na arenę politycznej i zbrojnej walki o państwo ukraińskie Ukraińscy Strzelcy Siczowi. „Kiedy po raz pierwszy przeszli zwartymi kolumnami ulicami Lwowa — podczas manifestacji poświęconej 100-leciu Tarasa Szewczenki — rozpoczęła się przełomowa epoka w myślach galicyjskich Ukraińców, stawiając ich przed faktem nieodwołalnej zbrojnej walki o własną państwowość. Wszyscy musieli teraz zrozumieć, że epoka frazeologii na szewczenkowskich koncertach minęła, że tylko maszerujące setki uzbrojonych strzelców zrealizują słowa szewczenkowskiego »Testamentu«. Wszyscy poczuli, że zbliża się fatalna chwila rozprawy z Moskwą” — pisał świadek tych wydarzeń Stepan Rypecki. Mychajło Hawryłko zabrał się do „tworzenia zbrojnej siły przeciwko wstrętnemu samowładztwu”. Razem z Wołodymyrem Starosolskim, Ołeną Stepaniv i Iwanem Czmołą wszedł do komitetu mobilizacyjnego, który zjednoczył towarzystwa siczowe. Rozpoczął swoją służbę Ukrainie w pierwszej bojowej sotni, która otrzymała nazwę „żelaznej”. Roman Kowal podaje nam prawdziwą encyklopedię działalności USS — z imionami, opisami bitew, porażek i zwycięstw. Dowiadujemy się o udziale Hawryłki w Związku Wyzwolenia Ukrainy, gdzie zjednoczyli się ukraińscy emigranci z Imperium Rosyjskiego na czele z Dmytrem Doncowem, Mykołą Zalizniakiem i Andrijem Żukiem. Do walki z Rosją organizatorzy planowali zaangażować „najgorętsze serca najlepszych synów Ukrainy” i słowem Szewczenki budzić w nich ospałe serca. Mychajła wysłano do prowadzenia pracy oświatowej w obozie dla jeńców armii rosyjskiej w austriackim mieście Freistadt, aby przekonać ich o konieczności wspólnego walki o wolną Ukrainę. Czytał jeńcom utwory Szewczenki, Hlibowa, Rudanśkiego, wygłaszał wykłady z historii Ukrainy, szukał świadomych rodaków ze wschodnich terenów i skupiał ich w szeregi ludzi o podobnych poglądach. Wkrótce w obozie zawrzało ukraińskie życie: chór, kółko dramatyczne, czytelnia, rozbrzmiał język ukraiński. A w walkach na froncie czotar Hawryłko był wzorem odwagi i śmiałości. Ale jego zdolności agitatora i propagandysty były bardziej potrzebne do innej ważnej sprawy. Podczas letniej ofensywy 1915 roku wojska niemieckie i austro-węgierskie zajęły Lwów, Chełm, Włodzimierz Wołyński, Kowel, Łuck i inne ukraińskie miasta. Związek Wyzwolenia Ukrainy witał te zwycięstwa, mając na celu wyzwolenie spod rosyjskiej okupacji ukraińskich ziem na wschód od rzeki Bug ze stolicą Kijowem. Wołyń był praktycznie spustoszony przez rosyjskie wojsko… Władze austro-węgierskie zezwoliły na tych terenach na działalność komisariatów ZWU — i praca zawrzała. „Ukraińscy Strzelcy Siczowi poszli z ukraińskim słowem na wołyńskie wsie, głosząc żywą ukraińską ideę wyzwoleńczą, budzili naród, uświadamiali go, szerzyli ukraińskie słowo drukowane, czasopisma, książki, zakładali towarzystwa, chóry, biblioteki, a w końcu przystąpili do tego największego dzieła — do wychowania nowego, świadomego pokolenia, poprzez założenie i wprowadzenie szerokiej sieci ukraińskich szkół. Działalność USS na wsiach Wołynia — to najlepsza, być może, karta w historii strzelectwa. I jednym z autorów tej karty był połtawski kozak Mychajło Hawryłko” — pisze Roman Kowal. Kiedy czytałam książkę, wciąż przychodziło mi na myśl: „A mówią, że jeden w polu to nie wojownik!”. Wojownik, i to jaki! Kiedy ma gorące serce, które pragnie dobra swojemu narodowi! W ciągu roku Strzelcy Siczowi otworzyli na Wołyniu ponad 150 ukraińskich szkół ludowych, zaopatrzyli je w ukraińskie książki i nauczycieli, choć w niektórych szkołach było po 8—10 uczniów! I znów pomyślałam: „W latach takiej ruiny, niewoli i walki o przyszłość myślano więcej niż teraz, w wolnej Ukrainie, gdzie »tabacznicy« rządzą balem i zamykają nieliczne wiejskie szkoły, bo im, widzicie, potrzebna jest »optymalizacja«, a nie »ukrainizacja«. Nie ma na was, panowie, takich jak Mychajło Hawryłko! Nie powstrzymam się, by nie zacytować jednego gniewnego listu Mychajła do prezydium ZWU: »Przecież mówiłem wam wiele razy, żebyście dali nam historię Ukrainy, a wy w swoich wydawnictwach zajmujecie się wszystkim, tylko nie tym, co trzeba. Czemu nie ma książeczek o Chmielnickim, księciu Światosławie, o Mazepie, Wyhowskim, Antonie Hołowatym, a wciąż wydajecie jakieś galilejskie, pokrętne, niedostępne dla ludu »publikacje««.
Wydajcie jakąś setkę tysięcy historii Ukrainy! Jeśli tylko każdy egzemplarz zostanie przeczytany, to już będzie ogromny sukces. Stanowczo domagam się tego od was!”. Czy rozumie tę, aktualną również dzisiaj, potrzebę narodu obecny minister oświaty, proponując zastąpienie „Historii Ukrainy” czymkolwiek w szkole? Pytanie retoryczne. Odpowiedź na nie, jestem pewna, da groźną samą w sobie Historia… Los nie był przychylny dla Mychajła Hawryłki. Prób podarował mu, jak to mówią, „pod korek”. Ale ten wielki patriota, prawdziwy syn swojego narodu, nigdy nie myślał o sobie. Marzył o malowaniu, tworzeniu rzeźbiarskich wizerunków ukraińskich bojowników. Lecz kozacka wolność, która kipiała w jego gorącej krwi, rzuciła go w wir walki: zamienił artystyczny sztyft na szablę, która szczerbiła się w wielu bitwach o wrogie głowy. Ożenił się z ukochaną, ale tak krótko byli razem: wzywał obowiązek i bojowa strzelecka trąbka. Z wielką nadzieją brał udział w formowaniu wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej. Szkolił rekrutów dla ukraińskiego wojska, był dowódcą łączności 3. pułku Pierwszej dywizji kozacko-strzeleckiej. I nawet wtedy, gdy już „był o krok od swojego marzenia zostania wykładowcą Myrhorodzkiego instytutu artystyczno-przemysłowego na rodzinnej Połtawszczyźnie, sam zniszczył je, biorąc udział w powstaniu przeciwko hetmanowi Pawłowi Skoropadskiemu” — podsumowuje autor. Jakimi to tylko urwiskami nie chodziła nasza historia! Marzenie o Samodzielnej Ukrainie oddalało się — bolszewicy terroryzowali wsie, narzucając srogą moskiewską władzę. Roman Kowal językiem dokumentów opowiada o groźnych powstaniach chłopskich, o działalności licznych oddziałów obrońców swojego prawa do bycia gospodarzami na własnej ziemi. Oto tekst ulotki, zamieszczonej na stronach książki: „Bracia moi rodzeni! Ojcowie moi drodzy! Powstańcie! Dość spać, dość ginąć pod jarzmem komuny! Precz z komuną! Precz z jarzmem ludzkim! Spójrzcie śmiało w oczy śmierci! Nie dajcie zginąć wszystkim wolnym Ukraińcom, nie dajcie przepaść od głodowej śmierci! Stańcie murem i nie wpuśćcie do siebie katów, którzy piją z nas krew gorzej niż wampiry. Bracie mój! Ojcze mój drogi! Stań do walki! Rodzony nasz brat i syn pomoże nam. Pomoże i Bóg, pomóżcie i wy!”. Razem z podobnie myślącymi osobami Hawryłko stworzył Połtawski gubernialny komitet powstańczy. Odnalazł oddział Fedora Wowka, który miał dwie setki uzbrojonych kozaków, i namówił do połączenia się z innymi oddziałami w celu walki z bolszewikami. Ta walka, jak wiadomo, zakończyła się klęską. Czekiści aresztowali przywódców oraz wielu uczestników i skazali na rozstrzelanie. Mychajło „zginął w piecu lokomotywy, dokąd wrzucili go bolszewicy żywcem” – twierdził jego brat Stepan.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
