Strona · s. 14strona oryginału ↗
Bez nadziei, a jednak z nadzieją czeka na swoją ziemię światowej sławy muzeum
Слово Просвіти, №26 за 2012 рік
Podkijowska wieś Pyrohiw na turystycznej mapie stolicy figuruje wśród wizytówek Kijowa, które kijowianie i goście miasta darzą uwagą pełną szacunku. Czterdzieści lat temu na obrzeżach wsi, na ziemiach ówczesnego sowchozu „Chotiwski”, najwyższe organy partyjne i radzieckie Ukraińskiej SRR pobłogosławiły na świat unikatowe Muzeum architektury i obyczaju ludowego. Takie ekspozycje pod gołym niebem świat nazywa skansenami. Ponad 130 hektarów użytków i nieużytków zamieszkiwało blisko trzystu obiektów architektury, które troskliwie zwieźli ze wszystkich regionów republiki poszukiwacze-etnografowie, aktywiści Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury. Na pyrohiwskich dolinkach, w pasach leśnych i na pagórkach powoli wyrosły całe wiekowe wsie: połtawska, słobożańska, podolska, poleska, wołyńska, karpacka… I nawet nowa, „socjalistyczna”. Zdawałoby się, że sama Ukraina, dawna i współczesna, przytuliła do swojego serca ten kącik Kijowszczyzny, który aż lśnił duchowymi skarbami. Wszystko dookoła żyło rękotwórczą sakralną pamięcią przodków: odwieczne Hołosijiwskie i Feofaniwskie parki-lasy, archeologiczne skarbnice Kytajewe, Pyrohiwskiego i Chotiwskiego grodzisk, zarysy Wałów Zmiewych i natchnione widoki Dniepru z malachitową Wyspą Żukowa. „Koledzy z europejskich skansenów, którzy odwiedzili Pyrohiw, otwarcie nam zazdrościli — nie kryje wzruszenia były dyrektor muzeum Mykoła Chodakiwski. — Mówili, że jesteśmy chyba jedynymi w Europie, którzy zachowali unikatowy krajobraz, niemal pierwotne widoki przyrody wokół muzeum”.
Walerij Jasynowski
Zdjęcia autora
Przez cztery dziesięciolecia wiele się zmieniło: zarówno w muzeum, jak i wokół niego. Ile wód Dniepru przepłynęło obok Żukowej Wyspy, obok Wałów Zmijowych, przez zapory i sztuczne zbiorniki — nikt nie powie. Ale te wody zmyły z obrazu Pirohowa i samą Wieczną Rzekę: Dniepr przepadł bezpowrotnie. Zasłoniły go wzniesione ogromne budowle, na przedpolach zamajaczyły żelbetowymi widmami. Jeszcze nie jest ich gęsto, zaryły się na dalekich podejściach do muzeum, jak dywersanci w oczekiwaniu generalnego natarcia. Metropolia zagarnia ziemie, pochłania pierwotne krajobrazy, nienasycenie opycha się drogimi masywami, nieustannie buduje wielopiętrowe „pudła”. Dlatego trzeba niezwykłej mądrości, państwowej dalekowzroczności, mocy władzy, czystości sumienia i niechciwych rąk, aby powstrzymać te apetyty, by piękno zabudowy nie wybuchało brzydotą, a to, co spójne i harmonijne, nie cierpiało od braku smaku. Muzeum Ludowej Architektury i Bytu Ukrainy w Pirohowie nie miało szczęścia do tak dalekowzrocznych i mądrych obrońców. Odkąd przeszło pod jurysdykcję terytorialną stolicy z jej Radą Miejską i ratuszem, nad muzealnymi strzechami i gontami, nad wiatrakami i cerkwiami zagrzmiało i zabłyskało, wokół na polach i pirohowskich siedliskach zawirowały suchowiewy i burze, a do tego gęsto zaśmierdziało spalenizną. W dosłownym znaczeniu tego słowa. Ale o tym później. Wraz z uzakonieniem prywatnej własności ziemi muzealne hektary nie dają spokoju nowym szybkim dorobkiewiczom. Ich nienasycona wyobraźnia malowała nowoczesne osiedla domków dla takiej samej, jak oni, kieszonkowej „elity”, przedrogie nocne kluby i hotelowe spelunki z widokiem na „miłą ukraińską archaikę”, „na stawek, i młynek, i wiśniowy sadek”. Jednym słowem, złote strugi milionowych fortun szumiały w rozpalonej wyobraźni nowo upieczonych „panów życia”. A tu proszę: skansen z jego zgodnymi z prawem roszczeniami do stref ochronnych, terenów rozwoju i naturalnego krajobrazu. Już w 2001 roku specjaliści instytutu NDITIAM wraz z ówczesnym kierownictwem muzeum opracowali Historyczno-architektoniczny plan bazowy i projekt stref ochrony skansenu. W recenzji tego projektu, datowanej na listopad 2002 roku, ówczesny kandydat nauk architektonicznych i główny specjalista ds. ochrony zabytków Głównego Zarządu Urbanistyki i Architektury stołecznej administracji miejskiej Wiktor Wiecziorski otwarcie bił na alarm: „W ciągu ostatniej dekady odnotowano wiele prób uzyskania pod zabudowę działek w strefach kształtowania krajobrazu muzeum. Najdziwniejszą z znanych nam takich prób był pomysł wzniesienia przed głównym wjazdem do muzeum Aquaparku. Zrozumiałe jest, że jakakolwiek dysharmonijna zabudowa w krajobrazowym otoczeniu zepsuje jeden z największych i najlepszych skansenów w Europie”. Dalej, jako zaletę projektu, recenzent odnotowuje jego „kompleksowość”: „…uwzględniono nie tylko obiekty muzeum, ale także krajobraz, chronione obiekty i tereny przyrodnicze, obiekty i tereny archeologiczne itp. Uwzględniono również perspektywy rozwoju muzeum z dalszym przekształceniem go w Narodowe Muzeum-Rezerwat Kultury Ludowej, dla czego przewidziano tereny rezerwowe”. Jednak w recenzji W. Wiecziorski zwrócił uwagę autorów opracowania na brak uzasadnienia granic ustanawianych stref ochronnych. I przestrzegł: „Wszystkie te odległości (50 m itp.) należy wyraźnie uzasadnić i umieć je obronić przy rozpatrywaniu i omawianiu na różnych szczeblach”. Jakby w wodę patrzył. Gdy trzy lata później minister kultury Ukrainy Ihor Lichowyj zatwierdził mapę stref ochronnych i stref rozwoju muzeum, rozpętała się niebywała wrzawa. Przede wszystkim wokół ówczesnego kierownika muzeum Mykoły Chodakiwskiego. W tym czasie skansen zdążono już zmienić gospodarza: przeszedł on z Towarzystwa Ochrony Zabytków pod opiekę Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Stwierdzimy to jedynie jako przykry zbieg okoliczności, a nie czyjąś złą wolę, jednak pod nowym dachem to spalenizna, o której już wspominałem, zaśmierdziała na całego. Muzeum ucierpiało od celowych podpaleń muzealnych siedlisk: to jedno zajmie się ogniem, to drugie, akurat po kolejnych listach Chodakiwskiego „na wyższe szczeble” z prośbą o położenie kresu „przywłaszczaniu” ziemi skansenu i jego okolic. Pamiętam, jak pod koniec 2006 roku, przygotowując dla jednej z centralnych gazet artykuł o sytuacji w muzeum, zwróciłem się o komentarz do jego sławnego „ojca-założyciela” akademika Petra Trońka. I usłyszałem: „Chodakiwski jest kością w gardle tym workom z pieniędzmi. Gdyby nie on i jego jednomyślni — za dzień ziemia znalazłaby się w cudzych szponach”. Ale nawet wysokie poparcie akademika, Bohatera Ukrainy Petra Trońka, nie pomogło Mykole Chodakiwskiemu: wysocy urzędnicy Akademii Nauk zrobili wszystko, by niepokornego dyrektora zwolniono ze skandalem. Los ustanowionej przez niego i zatwierdzonej przez I. Lichowego mapy stref ochronnych również jest smutny. Obecny zastępca dyrektora Narodowego Muzeum Architektury i Bytu Ihor Pańkiw nazywa tę mapę „adekwatną”, taką, która „uwzględnia odpowiednie konwencje, w tym Sztokholmską, ratyfikowaną przez Ukrainę”. I opowiada, jak w 2007 roku „z pominięciem muzeum” Ministerstwo Kultury zlikwidowało wyznaczone przez siebie strefy ochronne. Pozostawiając pas 20 metrów wokół obwodu. „Zebrano podpisy pod nieistniejącym projektem, począwszy od Prezesa NAN B. Patona, — wyjaśnia I. Pańkiw. — Prawda, później Borys Jewgienowicz wycofał swój podpis, ale „projekt” zatwierdzono w Ministerstwie. W pół dnia zebrano niezbędne podpisy pod „widmem”: sam dokument pojawił się dopiero po pół roku”. Najciekawsze, że taka reaktywna „wyprzedaż” ziem muzealnych i skrócenie stref ochronnych nastąpiły niedługo po pojawieniu się dekretu ówczesnego głowy państwa Wiktora Juszczenki o pilnych działaniach na rzecz rozwoju Muzeum w Pirohowie. Dekretu, w którym rządowi i Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej zlecano, by w najkrótszym czasie „zapewnić rozwiązanie… kwestii uporządkowania użytkowania ziemi na terytorium Muzeum i przylegających do niego terenach, doprecyzowania granic działek innych użytkowników, zaprzestania bezprawnego użytkowania działek na terytorium Muzeum i w jego strefach ochronnych”. A nawet więcej — „rozpatrzyć kwestię możliwości rozszerzenia terytorium muzeum kosztem przyległych do niego działek”. Haniebnie „sklecony” za plecami muzealników „projekt” faktycznie zniweczył wszystkie starania o zachowanie unikalnej krajobrazowej oprawy skansenu. A szybkim dorobkiewiczom, przede wszystkim deputowanym Rady Miejskiej Kijowa i Rady Najwyższej, przetarł drogę do bezwstydnego „ziemskiego grabieżu”. Wiem ze świadectw dawnego kierownictwa skansenu, że „proces optymalizacji” pirohowskiego otoczenia muzeum w owych czasach aktywnie „patronował” zarządca spraw NAN Walerij Arseniuk. W maju 2008 roku go zamordowano. W centrum Kijowa, przy jego domu. Zabójcy do dziś nie znaleziono. Obecne kierownictwo muzeum podważyło zatwierdzone w ten sposób strefy ochronne muzeum. Skansen dziś znów, jak 40 lat temu, podlega Ministerstwu Kultury. Według słów Ihora Pańkiwa, na zlecenie muzeum instytut NDPI opracował nowy projekt stref ochronnych, potwierdzony opiniami eksperckimi znanych architektów Ukrainy. Zgodziły się na niego muzeum, NAN i Ministerstwo Rozwoju Regionalnego. Kategorycznie odmawia wyrażenia zgody jedynie główny architekt Kijowa. Targuje się poważny urzędnik, jak na Bessarabce. „Mówi nam: odrzućcie ziemie, które już sprywatyzowano w strefie ochronnej, — wtedy uzgodnimy, — wzrusza ramionami Ihor Pańkiw. — A jak mamy się wyrzec, skoro dziś ten kłopot dotyczy 90 procent naszych ziem ochronnych?” Do zewnętrznej klęski nie mniejsze nieszczęście dochodzi od wewnątrz. Bo terytorium muzeum jakby istniało, a jakby go nie było. „Mamy radzieckie akty na ziemię, — mówi dyrektor generalny Narodowego Muzeum Dmytro Zaruba. — Ale kiedy w 2008 roku Rada Miejska podjęła decyzję o zatwierdzeniu działki pod muzeum, dokumentu nie otrzymaliśmy do rąk. Na uzakonionym terytorium muzeum mieszka 48 rodzin, które trzeba wysiedlić. Dopóki tego nie zrobimy — aktu prawa własności na ziemię nam nie wydadzą”. Chodzi o 17 hektarów ziemi, która od początku została zapisana na muzeum, ale na której od wieków żyją ludzie. Takich siedlisk było znacznie więcej, jednak pod koniec lat osiemdziesiątych za pieniądze Towarzystwa Ochrony Zabytków udało się wysiedlić 19 siedlisk. Mykoła Chodakiwski wspomina, że ludzie chętnie przenosili się do miejskich mieszkań lub zgadzali się na ziemię z sowchozu i pomoc materialną na budowę nowego domu. Obecnie, po rozparcelowaniu ziem, takie przesiedlenie będzie kosztować dziesiątki milionów hrywien. Tu nie tylko Towarzystwo, ale i stołeczny budżet nie wytrzyma. Potrzebna jest celowa pomoc z państwowej skarbnicy. Ale, przekonany były dyrektor muzeum, takie przesiedlenie trzeba zrobić „za jednym zamachem”, nie wpędzając problemu w chroniczną fazę rozwiązywania. Już teraz nikt nie podejmuje się prognozować skutków tej „fazy”. Na posesjach, które de jure są terytorium muzeum, właśnie dziś de facto wyrastają przestronne pałace. Jeśli chcecie się przekonać —
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
