Strona · s. 15strona oryginału ↗
Zmiany równoznaczne z likwidacją narodowego dziedzictwa duchowego
Слово Просвіти, №26 за 2012 рік
Lidia OREŁ, starszy pracownik naukowy muzeum, zasłużony pracownik kultury Ukrainy
Narodowe Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego Ukrainy położone jest na malowniczych naddnieprzańskich wzgórzach, gdzie czuć powiew Rusi Kijowskiej, na skraju prastarego lasu Hołosijiwskiego, w pobliżu wsi Pyrohiw. Kompleks muzealny to lasy, skraje lasów, rozległe doliny, jary, stawy i staroruskie kurhany. Zachowały się tu dawne uroczyska znane z kronik — Teofania, Pyrohiw, Kitajiw, Cerkowszczyna, Horodyszcze, Chotiw, Jariwci, Sołowjowe, Dehtjarka, Łytwynowe, Fiałkowe, które ciążą ku kronikarskiej rzece Wicie. Zgodnie z badaniami naukowców, właśnie tutaj znajduje się dawna cerkiew i pieczary, starsze niż te na terenie Ławry Pieczerskiej. Otoczenie Muzeum, bogate w zabytki archeologiczne paleolitu, kultury trypolskiej, zarubinieckiej i epoki staroruskiej, daje podstawy do przekształcenia go w Narodowy Rezerwat „Dawna Ukraina” (propozycje architekta S. Werhowskiego). Narodowe Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego Ukrainy (status otrzymało w 2008 r.) to złożone wielobranżowe gospodarstwo i jednocześnie ośrodek naukowy. Jest to jeden z największych na Ukrainie ośrodków badania, ochrony i propagowania zabytków kultury ludowej, w szczególności architektury, nie tylko na Ukrainie, ale i za granicą. Trafiając do Muzeum, zwiedzający chcą zobaczyć budynek z tej okolicy, w której urodzili się oni lub ich krewni. W Muzeum przedstawiono uogólnione obrazy tradycyjnej kultury historyczno-etnograficznych regionów Ukrainy. Każda nasza wieś z jej historią, zajęciami ludności, życiem codziennym, kulturą ludową zasługuje na osobną monografię. W muzeum stworzono mikrowsie: Środkowe Naddnieprze, południe Ukrainy, Połtawszczyzna i Słobożanszczyzna, Polesie, Podole, Karpaty. Niektóre z obecnych eksponatów muzealnych kupowano do Muzeum za zgodą właścicieli i po cenie, którą oni wyznaczali. Cerkwie, wiatraki często przekazywano Muzeum w darze z nadzieją, że tam je wyremontują i zachowają. Tak, cerkiew ze wsi Zełene na Tarnopolszczyźnie z uroczystościami przekazano Muzeum, ponieważ we wsi była inna czynna cerkiew, a ta stała wiele lat zamknięta. Kiedy ludzie ze wsi Zełene przyjechali do Muzeum i zobaczyli odrestaurowaną i poświęconą cerkiew, byli zadowoleni. Tak samo z cerkwią ze wsi Dorohynka z Kijowszczyzny (XVI w.). Wiele lat stała zamknięta pośrodku wsi. Pierwsze lata do Muzeum mieszkańcy Dorohynki przyjeżdżali na święto parafialne Michała. Nieubłagany czas pozostawił nam mało drewnianych zabytków kultowych. Cerkiew świętego Mikołaja (XV w.) we wsi Serednie Wodianne na Zakarpaciu dotrwała do nas przebudowana i daje wyobrażenie jedynie o planie i technice wznoszenia ścian. W Muzeum ustawiono jeden z najlepszych zabytków XVIII w. — cerkiew św. Paraskiewy ze wsi Zarubynci z Czerkaszczyzny. Cennym zabytkiem Polesia jest cerkiew XVIII w. ze wsi Kysoryczi z Rówieńszczyzny. W ekspozycji „Podole” ustawiono jednokopułową cerkiew św. Mikołaja z 1817 roku ze wsi Zełene z Tarnopolszczyzny. Cerkiew Opieki Matki Bożej ze wsi Kapora z Zakarpacia (1792 rok) należy do łemkowskiej szkoły budownictwa kultowego. W ekspozycji znajdują się chaty, budynki gospodarcze (spichlerze, klepiska, stodoły, chlewy, stajnie, chlewiki dla świń, kurniki) oraz budynki produkcyjne (wiatraki, młyny wodne, kuźnie i śrutowniki). Tutaj ustawiono 18 wiatraków z różnych regionów — słupowe (wokół pionowej osi obraca się cały korpus) i szatrowe (kiedy przeciw wiatrowi obraca się tylko góra). Obok niektórych wsi na dogodnym, otwartym na wszystkie wiatry miejscu, stało ich po kilkadziesiąt. „Siwe od niepogody, te dobre dusze ukraińskiego stepu, które wiekami wpisywały w strony chmur i nieba niełatwą kronikę rolniczego losu, podstawą, krzyżakiem trzymają się czarnej ziemi, a skrzydłami pragną nieba” — tak poetycko o wiatrakach powiedział M. Stelmach. Zgodnie z typologią architektury ludowej Ukrainy, według planu generalnego na terenie Muzeum potrzeba ustawić około 400 zabytków architektury, które dałyby pełne wyobrażenie o budownictwie ludowym Ukrainy. W budownictwie ludowym Ukrainy od dawna najpowszechniejsze są dwie techniki: zrębowa i szkieletowa. W zrąb najczęściej budowano na Polesiu i w Karpatach. W związku z wycinką lasów budynki zrębowe zastąpiono szkieletowymi. Dla Ukrainy typowe jest bezsystemowe uliczne planowanie osad. Na przykład na Huculszczyźnie przeważają rozrzucone wsie (grupy zagród lub pojedyncze zagrody wznoszone są w górach w znacznej odległości jedna od drugiej). Zabudowa chutorowa znana jest na całej Ukrainie. Te cechy uwzględniono przy tworzeniu ekspozycji Muzeum. Podstawową jednostką strukturalną ekspozycji jest zagroda, a w niej chata. Zagrodę kompletuje się zgodnie z planem tematycznym, zajęciami gospodarza. W ekspozycji „Środkowe Naddnieprze” uformowano centrum wsi z budynkami publicznymi: urząd wiejski (z aresztem), szkoła parafialna, karczma, cerkiew. Jeszcze pod koniec XIX w. na Ukrainie nie było nagłej potrzeby tworzenia muzeów pod otwartym niebem. W pierwszej połowie XX w. zaszły wielkie zmiany na wsi. Tragiczne wydarzenia na Ukrainie (kolektywizacja, Hołodomor, nowe budowy stalinowskich pięciolatek, kopalnie Donbasu) spowodowały znaczny odpływ ludności wiejskiej do miasta, II wojna światowa — (ponad 300 wsi zostało spalonych) przyspieszyły niszczenie ukraińskiej wsi. Idea narodzin muzeum pod gołym niebem na Ukrainie — to przede wszystkim zrozumienie i troska społeczeństwa, postępowej inteligencji, którzy pragnęli przekazać przyszłym pokoleniom obraz ukraińskiej wsi z jej tradycyjną kulturą. Dzięki wysiłkom akademika Petra Trońki Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego Ukrainy stało się rzeczywistością. Zostało założone w 1969 roku zgodnie z Postanowieniem Rady Ministrów USRR. Decyzją komitetu wykonawczego Kijowskiej Rady Miejskiej dla Muzeum wydzielono około 150 ha ziemi sowchozu Chotiwskiego. Uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego pod pierwszy zabytek odbyło się w 1971 roku. Jest to chata ze wsi Krasna Poniwka z Ługańszczyzny. Pierwszą część Muzeum otwarto dla zwiedzających w lipcu 1976 roku. (Naddnieprze, Połtawszczyzna i Słobożanszczyzna, Podole oraz Polesie — łącznie 140 budynków-zabytków). W 1982 roku otwarto ekspozycję „Zakarpacie”. Na terenie Muzeum obecnie ustawiono około 300 zabytków architektury ludowej. W zbiorach przechowywanych jest ponad 70 tysięcy eksponatów: odzież ludowa, tkaniny, meble, narzędzia pracy, wyroby garncarzy, bednarzy, cieśli, stolarzy, kowali, malarstwo ludowe, malowidła, instrumenty muzyczne, zabawki dziecięce itp. Żadna placówka edukacyjna nie kształciła wtedy specjalistów do stworzenia takiego muzeum, niestety, nie kształci i teraz. Za sprawę wzięli się prawdziwi entuzjaści, którzy kochali i cenili kulturę ludową: W. Baranko, S. Werhowski, L. Hura, N. Zozula, W. Krasenko, I. Musatowa, L. Oreł, W. Romanow, R. Swyryda, S. Smolinski, S. Szczerbań i inni. Później do nas przyszli także nieobojętni na kulturę ludową pracownicy: R. Kobalczynska, W. Bojczenko, N. Wowczenko, S. Hajowa, O. Hromowa, O. Dola, N. Ziabluk, L. Nazarenko, I. Nesen, L. Ponomar, L. Symonenko, H. Szafranska, K. Szemeka, A. Hławacki, H. Karandiejewa, L. Hławacka i inni. Tworząc Muzeum, konieczne było studiowanie źródeł literackich, archiwów, kolekcji muzealnych; rozmawiano z krajoznawcami, przechodzono swoiste „uniwersytety” podczas ekspedycji. W latach 70. XX w. jeszcze można było zapisać od starszych ludzi informacje z prawie wszystkich dziedzin tradycyjnej kultury. Równolegle z zapisami informacji etnograficznych wykrywaliśmy i przewoziliśmy budynki, różne zabytki rzeczowe. Aby stworzyć prawdziwe wnętrze chaty czy innej budowli danego regionu, trzeba mieć naukowe uzasadnienie zarówno samego wnętrza, jak i pokazu tego czy innego zajęcia, rzemiosła gospodarza.
(tkactwa, garncarstwa, obróbki drewna, wyplatania wyrobów z różnych materiałów, narzędzi rolniczych, pszczelarskich i rybackich). Niemałe trudności w doborze eksponatów, zwłaszcza sprzętów domowych, pożądanych z tego samego okresu, co sam budynek. W Muzeum znajdują się chaty z XVI – początku XX wieku. Zrozumiałe, że sprzętów domowych i narzędzi prawie nie zachowało się, ponieważ ich wiek jest o wiele krótszy. Jednakże, zważywszy na pewien konserwatyzm dawnego bytu, zwłaszcza w odległych, głuchych wsiach, doszliśmy do wniosku, że tradycyjne przedmioty użytku domowego, wykonane przez wiejskich mistrzów w XIX – początku XX wieku za pomocą najprostszych narzędzi i przyrządów, dobrze „wpisują się” także w wystrój budynków z XVI–XVIII wieku. Tworząc obraz wiejskiej zagrody, ważne jest odtworzenie stanu majątkowego jej właściciela. Najbardziej oczywistym wskaźnikiem jest sama chata i zagroda wieśniaka, liczba budynków gospodarczych i narzędzi pracy. Wychodząc z osobliwości ekspozycji muzealnej, pokazujemy tylko najbardziej niezbędne, typowe przedmioty. Intensywna rozbudowa Muzeum trwała do połowy lat 80. XX wieku. Do tego czasu w ekspozycji ustawiono prawie wszystkie dostępne dzisiaj eksponaty architektoniczne. Czasami otwierano nowe wnętrza. Niestety, tak i nie uruchomiono budynków produkcyjnych i mechanizmów. Poszczęściło się cerkwiom, cztery z nich mają wnętrza, a w poleskiej urządzono wystawę naczyń cerkiewnych. W ostatnich dwóch dekadach z powodu braku środków znacznie zmniejszyła się liczba ekspedycji terenowych, prawie wszystkie one przeprowadzane są bez transportu, „na własną rękę”. Południe Ukrainy w ekspozycji reprezentowane jest przez jedną chatę i zagrodę. Hetmańszczyzna, cała Lewobrzeżna Ukraina nie mają cerkwi, Wołyń nie ma budynków ani z centralnych, ani z południowych rejonów. Nie przewieziono do Muzeum eksponatów architektonicznych z Polesia Kijowskiego, które najbardziej ucierpiało w wyniku awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Dzisiaj Muzeum wzbogaca się jedynie dziełami sztuki ludowej współczesnych mistrzów. Po tym, jak Muzeum pozbawiono ochrony państwowej, milicji i strażaków, na jego terenie spłonęło 9 budynków. Najważniejsze nasze proble-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
