Strona · s. 10strona oryginału ↗
Stronniczo i nieprofesjonalnie
Слово Просвіти, №26 за 2017 рік
Ołeksandr FEDORUK, doktor nauk o sztuce, profesor, akademik Narodowej Akademii Sztuki Ukrainy, kierownik katedry teorii i historii sztuki NAOMA. W gazecie “Weczirnij Charkiw” 23 maja 2017 r. pojawiła się niewielka recenzja pod tytułem “Kontrowersyjne wydanie nie może pretendować do nagrody państwowej” (http://vecherniy.kharkov.ua/news/132869/) na temat monumentalnej sześciotomowej “Szewczenkowskiej encyklopedii” (2012–2015; dalej – SE), do czego przyczyniło się jej zgłoszenie do Państwowej Nagrody Ukrainy w dziedzinie nauki i techniki w 2017 roku. Autor artykułu podpisał się skromnie: Stanisław Pazynycz, profesor, historyk sztuki, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Ponieważ nigdy nie czytałem jego prac szewczenkoznawczych, postanowiłem zainteresować się profilem twórczym autora. Wiem, że doktor nauk filozoficznych Pazynycz jest profesorem, kierownikiem katedry dyscyplin społeczno-humanistycznych Charkowskiej Państwowej Akademii Wzornictwa i Sztuki. Opublikował 9 monografii, 11 pomocy dydaktycznych, 7 podręczników. Publikacji z zakresu historii sztuki nie posiada – nie odnotowuje ich indeks “Stanisław Mykołajowycz Pazynycz. Do 75. rocznicy urodzin: Indeks biobibliograficzny” (Charków, 2015). Co do istoty wyrażonych uwag. Przepraszam czytelników, ale będę cytował recenzję S. Pazynycza z zachowaniem autorskiej stylistyki i pisowni. Zauważa on, że “niestety [sic! – O. F.] ono [wydanie. – O. F.] zawiera w sobie gruntowne sprzeczności i przykre błędy, jawny plagiat i brak rzetelności akademickiej. Zaufanie czytelnika jest wystawiane na próbę, gdy dotyczy materiałów o malarskim dziedzictwie Szewczenki. Artykuły dotyczące dzieł malarskich Szewczenki w przeważającej większości przypominają materiały przygotowawcze lub muzealne karty inwentarzowe [sic! – O. F.], które przeznaczone są do faktograficznego opisu obiektu, ale w żadnym wypadku nie są artykułami encyklopedycznymi, które mają inne przeznaczenie. Oto jeden z takich opisów: “Na pierwszym planie – pas wybrzeża, odwrócona szalupa, obok na płyciźnie budara. Ołówkiem ledwo zarysowano kilka osób kąpiących się w morzu. Na drugim planie – uboga roślinność”. (“Ust-Czeka”. SE: T. 6, s. 457-458)”. Muszę przerwać cytowanie dla wyjaśnień. Rysunek w rzeczywistości nazywa się “Us-Czeka”, a nie “Ust-Czeka”. Nazwa przylądka w tłumaczeniu z kazachskiego oznacza “trzy wzgórza”. W artykule mowa o tym, że na podstawie zapisu w dzienniku O. Butakowa dzieło datowano na 19 września 1849 r. Natomiast A. Kostenko zakwestionował taką argumentację, uważając, że na rysunku odtworzono brzeg morza podczas letniego upału. Opis przedstawienia na rysunku ma ciąg dalszy w artykule: “Na linii horyzontu wyraźnie wyrysowano dwie wzgórzopodobne góry, ledwo widocznymi kreskami zaznaczono niebo, źródła światła nie widać”. Wymieniono literaturę naukową, w której wspomniano dzieło, miejsca przechowywania itp. Co jeszcze chciał przeczytać S. Pazynycz w notce o rysunku ołówkowym, których Szewczenko ma kilkaset?.. Dalej autor przytacza kilka przykładów “historycznosztucznych” pasaży” (cudzysłów należy do S. Pazynycza), z czego należy rozumieć, że w rzeczywistości one, te pasaże, wcale nie są historycznosztuczne, a jakieś inne. Szczerze mówiąc, nie dostrzegłem w nich jakiejś nieprofesjonalności. Pazynycz pewnie ogłasza: “Dla znacznej części tekstów charakterystyczne jest nieuczciwe i nieprofesjonalne wykorzystanie literatury, często bez odniesień do prawdziwego autora tekstu naukowego, preparowanie go pod format beletrystyczny [sic! Pewnie od słowa bilet? – O. F.], usuwanie z niego istotnych myśli atrybutywnych i wnoszenie po prostu ilustracyjnych, aby osiągnąć choć iluzoryczną odmienność od pierwotnego materiału. Niestety, tutaj warto mówić o braku rzetelności naukowej. Materiały o malarskim dziedzictwie Szewczenki, a niekiedy i poszczególne osobistości, czasami wymagają sprawdzenia pod kątem wiarygodności w innych, bardziej autorytatywnych wydaniach, które przeszły już wieloletnią weryfikację pod kątem naukowości i wiarygodności. Odnosi się wrażenie [sic! – O. F.], że zwłaszcza dwa ostatnie tomy przygotowywano w pośpiechu, jak to mówią, “z tego, co było pod ręką”. Jeśli historyk sztuki Pazynycz wysuwa tak poważne oskarżenia o plagiat, brak rzetelności naukowej, to powinien przedstawić dowody, których w artykule w rzeczywistości nie ma. Pazynycz zauważa: “Budzi zdziwienie to, że położone obok siebie artykuły przy analizie malarskiego dziedzictwa – jedne powołują się na ostatnie 12-tomowe wydanie akademickie, a inne ograniczają się do starego 10-tomowego, ignorując ostatnie atrybucje dzieł”. Specjalnie dla profesora-historyka sztuki wyjaśnię. “Szewczenkowska encyklopedia”, którą przygotowywało niejedno pokolenie szewczenkoznawców przez prawie 20 lat, ukazywała się tak: tomy 1–2 – 2012 rok, tomy 3–4 – 2013 rok, tomy 5–6 – 2015, a w informacjach wydawniczych dwóch ostatnich tomów wskazano: podpisano do druku 21.11.2013. Nie było środków, by wypuścić przygotowane do druku wydanie, na skład i korektę tylko jednego tomu którego potrzeba nie mniej niż pół roku pod warunkiem, że wszystkie materiały napisano na wysokim poziomie naukowym, że wszystkie one przeszły redakcję literacką itp. Artystyczne tomy Pełnego zbioru dzieł Szewczenki w 12 tomach ukazywały się drukiem tak: tom 7 – 2005 rok (obejmuje dziedzictwo z lat 1830–1843), tom 8 – 2013 rok (1843–1847), tom 9 – 2013 rok (1847–1850), tom 10 – 2014 rok (1851–1857), tom 11 – 2014 rok (1857–1861). Czyż trudno pojąć, że w toku przygotowań redakcyjnych w encyklopedii, gdzie artykuły podano alfabetycznie według nazw dzieł Szewczenki, niemożliwe było uwzględnienie ostatnich tomów pełnego zbioru, w którym zachowano zasadę chronologiczną?! Właśnie dlatego autorzy encyklopedii opierali się na 10-tomniku, a także 7. tomie 12-tomnika, a już w 5–6 tomach SE wzięto pod uwagę wydane w tamtym czasie 8–9 tomy 12-tomowego zbioru, co widać z wykazu skrótów bibliograficznych na początku książek SE, w którym obok podano oba zbiory akademickie. Na tym trudności autorów SE się nie kończyły, ale czyż to interesuje tego, komu, najwyraźniej, postawiono zadanie splugawienia kolosalnej pracy wielkiego zespołu, aby wydanie, daj Boże, nie zdobyło nagrody państwowej, jeśli już została ona przeznaczona dla “gwiezdnego” zespołu rektorów kilku uniwersytetów, wśród których trzech – to członkowie tego samego Komitetu ds. Nagród Państwowych Ukrainy, a jeden z nich – to doktor nauk socjologicznych z Charkowa. Odkryję jeszcze jedną tajemnicę dla pana profesora: tomy artystyczne porządkowali i komentowali w większości ci sami naukowcy, którzy pisali artykuły do SE – przeważnie pracownicy Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki (nie tylko, oczywiście), gdzie przechowywane są prawie wszystkie oryginały prac plastycznych artysty. Ale wróćmy do konkretów z zakresu historii sztuki, w których S. Pazynycz, zdaje się, dobrze się orientuje. Pisze on: “…datowanie pracy “Przy rysowaniu towarzysza” (SE: T. 2, s. 645) podaje się niewiarygodnie: 19 czerwca—25 lipca 1848 roku w umocnieniu Nowopietrowskim, podczas gdy ostatnie wydanie akademickie (Taras Szewczenko. Pełny zbiór dzieł w dwunastu tomach. K., 2014. Naukowa Dumka) PZD: T. 10, s. 500 datuje to dzieło inną datą [“datuje… datą” – błyskotliwe znalezisko stylistyczne, podobnie jak “datuje… miejscem wykonania”. – O. F.] oraz miejscem wykonania – [1856 – 1857 N. p. lipca. Mangyszłak]. Tak samo jest z rysunkiem “Zatoka obok umocnienia Nowopietrowskiego” (SE: T. 2, s. 706) 1851-sierp. 1853 niedaleko umocnienia Nowopietrowskiego, podczas gdy ostatnie datowanie brzmi inaczej –
[1852—1857. N. p. 13 maja. Mangyszłak] PZT: T. 10 S. 510”. Bardzo wzruszające, że S. Pazynicz, pracując intensywnie nad swoją recenzją, otworzył nie tylko stronę 645 drugiego tomu encyklopedii, ale także stronę 804 czwartego tomu SzE, gdzie pod nagłówkiem „Uściślenia i zauważone błędy w pierwszym–trzecim tomie” między innymi wskazano na zmianę datowania sepii „Przy rysowaniu towarzysza”, wszak pierwsze opierało się na wcześniejszej koncepcji, która, nawiasem mówiąc, też do dziś ma prawo do istnienia, a drugie – 1856—1857 – oparto na późniejszych poszukiwaniach H. Palamarczuk. W każdym razie nie będę obciążać czytelników wykładem argumentacji na korzyść obu poglądów. Apelacja autora recenzji do „wiarygodności” w tym przypadku może wywołać tylko uśmiech, bo przypomina erudycję tego, kto dokładnie zna autora „Słowa o wyprawie Igora...”. W SzE datowanie rysunku „Zatoka przy umocnieniu Nowopietrowskim” podano za 10-tomnikiem (t. 9, nr 133), w 12-tomniku o kilka miesięcy przesunięto górną granicę – z sierpnia 1853 r. na 1852 rok bez wskazania miesiąca – argumentację można przeczytać w komentarzu (t. 10, nr 52, s. 437). „Ostatnie datowanie”, o którym uroczyście informuje nas charkowski profesor z odwołaniem do str. 510, w rzeczywistości dotyczy akwareli o tym samym tytule – kopii dzieła Szewczenki. Miejsce przechowywania oryginału jest nieznane. Zaprawdę, dla niektórych profesorów-historyków sztuki należałoby otwierać kursy korzystania z wydania akademickiego, gdyż na tej samej stronie wielkimi literami napisano nazwę rubryki – „Utwory znane z kopii”. Profesor Pazynicz nie uspokaja się, lecz dokonuje dalej wyliczenia „błędów”: „Tak, rysunek „Uwolnienie Apostoła Piotra z więzienia” (SzE: T. 2. S. 711) podaje datowanie – 1833—37 w Petersburgu, podczas gdy w wydaniu akademickim (PZT: W 12 t. T. 7, S. 356) inna data – [1833 (?). S.-Petersburg]. Autor artykułu jednoosobowo i bezpodstawnie ustala datę, jak cytowane dokumenty nie pozwalają tego zrobić, o czym i
Przede wszystkim zaznaczę: trudno dyskutować z „neofitami”, którzy pretendują do wiedzy i upubliczniają takie pretensje osobistego charakteru. Gdyby chodziło o „skrytykowanie” produktu pracy jednej osoby, można by skromnie spuścić oczy i udawać, że nic się nie stało. Ale w tym, jak dla mnie, smutnym – jednak charakterystycznym dla naszych zdynamizowanych rytmów przykładzie wyłania się typowe dla tego gatunku „neofitów”: nieobiektywnie krytykuje się produkt wieloletniej pracy wielkiej liczby autorów z różnych instytutów naukowych, zjednoczonych w szlachetnym celu. Jednak dla „neofitów” taki czynnik nie ma znaczenia, bo przed nimi inny cel, inne zadania.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
