Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Czuć się Ukraińcami: dzieci Franki – wybór, powołanie, los

Слово Просвіти, №26 за 2017 рік

W tym roku, gdy obchodzimy stulecie Rewolucji Ukraińskiej, jubileuszową datę od początku narodowowyzwoleńczych zmagań 1917–1921 lat, bardzo znamienne jest to, że wspominamy o wyborze, powołaniu oraz życiowych losach dzieci Franki, a wraz z nimi także o generacji młodych ludzi, którzy na początku XX wieku określili los Ukrainy. Ta generacja zyskała w historii nazwę „Młodej Ukrainy”, a na swojego duchowego ojca wybrała Iwana Frankę, który wyznaczył jej główne drogowskazy postępu: ideał narodowej samodzielności oraz jasne zrozumienie tego, że ideał ten nie stanie się rzeczywistością bez wytrwałej pracy i walki o własne interesy narodowe. Natalia TYCHOŁOZ, Lwów Wszakże generacji „Młodej Ukrainy” Franko oddał nie tylko energię swojej myśli. Oddał jej to, co miał najdroższego: swoje dzieci Andrzeja, Tarasa, Piotra i Annę. O nich radziecka historiografia wolała milczeć, piętnując je mianem „najgorszych utworów wielkiego Kamieniarza”… Jednak dzisiaj musimy przywrócić historyczną sprawiedliwość i powiedzieć prawdę… Bo Franko pozostał żywy nie tylko w tekstach i ideach, ale także w czynie, który zrealizowały jego dzieci, spadkobiercy jego rodu i narodu — spadkobiercy zarówno biologiczni, jak i duchowi! Losy potomków Franki to symboliczna projekcja dróg istnienia ukraińskiej inteligencji w XX wieku. Reprezentują one niełatwe modele życiowych scenariuszy Ukraińców w nadzwyczaj trudnych warunkach historycznych kataklizmów: fizyczne wyniszczenie przez system radziecki (los syna Piotra Franki), życie w podjarzmieniowej Ukrainie, „na naszej, nie swojej ziemi” (droga Tarasa Franki) oraz emigracja (droga córki Anny Franko-Klaczko). Wyjątkiem jest chyba przedwcześnie przerwana historia życia najstarszego syna Andrzeja (ur. 1887), bezawaryjnego i najdroższego pomocnika ojca, jego sekretarza i opiekuna w czasie choroby, który jako pierwszy odszedł w wieczność w wieku 26 lat w kwietniu 1913 r., nie zdążywszy w pełni zrealizować się jako twórcza osobowość. Iwan Franko jako ojciec czworga dzieci nie wychowywał ich pod jakimś formalnym ideologicznym dyktatem, nie był dla nich natrętnym mentorem. Stał się dla nich najwyższym autorytetem i wzorem. Natchnieni jego własnym przykładem, przejęli od niego ogromną pracowitość i zdolność do pracy, aktywność społeczną i obywatelską, uczciwość, gorące i szczere serce. „Tak to nas, czworo »Francząt« — pisała Anna Franko-Klaczko — dorastało pod troskliwym okiem ojca, prowadzeni kochającą ręką mamy”. Dzieci dorastały w atmosferze skrajnego demokratyzmu (nawet liberalizmu) oraz szacunku do twórczości. Matka, Olga Fiodorowna, bardzo „niechętnie odmawiała czegoś dzieciom” i nigdy ich fizycznie nie karała, ojciec był wzorem codziennej niezmordowanej pracy dla wspólnego dobra i postępu. „U nas w domu nie było ani zmuszania, ani bicia, ani cieleśnie przekonującej trzciny” — świadczyła córka Anna. Zamiast tego rodzice zachęcali swoje dzieci do poznawania i twórczości własnym przykładem. Oboje wyznawali zasadę swobody ruchu i twórczości, a dlatego w wieku przedszkolnym nie zmuszali dzieci do książki (co więcej: Iwan Franko uważał, że czytanie dla przedszkolaków „szkodzi cielesnemu i duchowemu zdrowiu dzieci”). Zamiast tego za najlepszą książkę dziecięcego wychowania rodzinnego uważali przyrodę. Wszyscy — i dorośli, i dzieci — niezwykle kochali spacery po leśnych okolicach Lwowa, a latem — wędrówki po malowniczych podkarpackich wsiach i górskich masywach Karpat. Nieprzypadkowo Iwana Frankę nazywa się inicjatorem turystyki w Galicji. Aktywny tryb życia na łonie przyrody u Francząt w wieku młodzieńczym przerodził się w gorące zamiłowanie do gimnastyki i sportu. W rezultacie synowie Iwana Franki — Piotr i Taras — stali się fundatorami ukraińskiego ruchu sportowego i skautowego (obok Iwana Boberskiego, Stepana Hajduczka, Ołeksandra Tysowskiego, Iwana Czmoły i in.). W 1911 r. z inicjatywy Piotra Franki utworzono organizację „Płast”. Zamiłowanie do sportu nie poszło na marne. Zarówno Taras, jak i Piotr Frankowie byli nie tylko członkami towarzystw sportowych „Sokił-Batko”, „Sicz”, „Ukraina”, ale pozostawili także w dziedzinie wychowania fizycznego liczne rozprawy z teorii i historii gimnastyki oraz zawodów, które dzisiaj czekają jeszcze na swojego uważnego badacza i wydawcę. Jednak udział synów Iwana Franki w ruchu sportowym ówczesnej Galicji — to nie tylko przyczynek do historii rozwoju ruchu kultury fizycznej Ukrainy pocz. XX w., to ważny fakt historii narodowowyzwoleńczych zmagań. Bo właśnie organizacje sportowe i skautowe, do których należeli synowie Franki, były nie tylko szkołą hartowania ciała i ducha, ale także bazą narodowej konsolidacji ukraińskiej młodzieży na pocz. XX w. „Determinację, energię i odwagę (płastuni. — N. T.) wyrabiają sobie w czasie pokoju, aby na wypadek wojny być gotowymi na każde wezwanie” — pisał Piotr Franko. Od małego Iwan Franko wychowywał swoje dzieci starannie dobraną i przemyślaną lekturą. Pisarz sam stworzył dla swoich dzieci bajki ze zbioru „Kiedy jeszcze zwierzęta mówiły”, niezrównanego „Lisa Mikitę”, „Pantofle Abu-Kasima” i in. Wszystkie te teksty zostały napisane tak, aby uformować u młodego (nawet można powiedzieć — małego) wtedy jeszcze pokolenia „wykształcenie silnego i zdolnego do życia charakteru”. W twórczym dorobku Iwana Franki nie ma ani jednej baśni magicznej, bo, według jego przekonania, nie trzeba „rozbudzać młodej fantazji dziwacznymi obrazami zaklętych zamków, carów, rozbójników, smoków oraz demonów”. Zamiast tego lektura dla dzieci i młodzieży powinna rozwijać rozum, kształtować szlachetność ducha, przedstawiając życie prawdziwie, bez upiększeń. Za najlepszy wzór takiej lektury dla dzieci pisarz uważał bajki o zwierzętach. Na utworach Franki wyrastały nie tylko jego dzieci. Na nich wyrastało pokolenie. Pokolenie przyszłych sportowców, płastunów, strzelców siczowych — bojowników o wolność Ukrainy. „Nasze całe życie — wojną jest”, — te brutalnie prawdziwe słowa z bajki Franki „Lis Mikita” młode pokolenie wchłonęło z mlekiem matki. Wszak w warunkach bezpaństwowego narodu przetrwać, zwyciężyć i utwierdzić własne państwo mogło tylko pokolenie silne (fizycznie i psychicznie, intelektualnie i światopoglądowo), zdolne do zmian i do oporu, gotowe do walki oraz do poświęceń. Nic więc dziwnego, że z początkiem Pierwszej wojny światowej dom Iwana Franki opustoszał… Taras i Piotr Frankowie wzięli do rąk broń i poszli bronić swój kraj. Piotr jako chorąży Ukraińskich Strzelców Siczowych, a Taras najpierw jako żołnierz armii austriackiej, a później jako sotnik UHA. Wtedy Iwan Franko, którego życie nieuchronnie toczyło się ku końcowi, jak nigdy dotąd ostro czuł i rozumiał, że wolność narodu i jego własnego państwa musi być okupiona wysoką ceną, ceną ofiar i krwi. Przewidywał to jeszcze w swoim poemacie „Mojżesz”. Teraz zaś widział straszne sny, w których ukazywał mu się los własnych potomków. Jeden z takich snów został utrwalony w poezji „Czy proroczy sen?”, datowanej na 13 grudnia 1915 r. Zbolałemu poecie we śnie ukazał się syn Piotr, który w tamtym czasie przebywał w szeregach USS, „ukazał się ciemny cały, jak ciemny duch, / W jednej koszuli ciemnej, jak całe ciało” i „wpadł w czarną jamę, jak w ciasną studnię kwadratową”. „Za nim ręką ja sięgnąłem — i nie złapałem”, — pisze Franko. Co to? Skondensowany kłębek niepokojów o los własnego dziecka, poczucie nieuchronności i nieuniknionej śmiertelnej katastrofy, która wisiała nad głową Piotra Franki, czy straszne proroctwo? Proroctwo, do spełnienia którego nie dożył, ale które jednak się spełniło. „Czarna jama” systemu radzieckiego wciągnęła Piotra Frankę w swoją krwawą głębię. Na frontach Pierwszej wojny światowej Piotr Franko odznaczył się jako umiejętny zwiadowca, odważny żołnierz i lotnik, założyciel ukraińskiego lotnictwa wojskowego. Po wojnie był odnoszącym sukcesy wydawcą i pedagogiem, uczonym-chemikiem (który dokonał 36 wynalazków z zakresu obróbki i przetwarzania mleka), płodnym pisarzem, a według swoich myśli i przekonań — „przekonanym ukraińskim nacjonalistą” (w formułach radzieckich służb specjalnych). Jego słowa i czyny miały wyraźny antyradziecki charakter. Był godnym kontynuatorem idei swojego sławnego ojca oraz wielkim patriotą swojej ziemi. W rezultacie podczas przymusowej ewakuacji ze Lwowa z początkiem Drugiej wojny światowej totalitarny system reżimu stalinowskiego fizycznie zniszczył Piotra Frankę. Dzisiaj możemy z pewnością nazwać imiona zabójców syna Franki. A są to: Nikita Chruszczow, na osobisty rozkaz którego aresztowano Piotra, Pawło Meszyk (ludowy komisarz bezpieczeństwa państwowego USRR w 1941 r.), Wsiewołod Mierkułow (ludowy komisarz (minister) bezpieczeństwa państwowego ZSRR), Ławrientij Beria (Przewodniczący NKWD oraz Generalny Komisarz bezpieczeństwa państwowego ZSRR). Zachował się o tym dokument, który dzisiaj został odtajniony, dokument z klauzulą „ściśle tajne”, datowany na 6 lipca 1941 r., w którym Pawło Meszyk uważa za „celowe” „rozstrzelanie” Piotra Franki, Cyryla Studynskiego oraz śpiewaka operowego Mychajła Doncia. Los starszego syna Tarasa również ułożył się niełatwo. Po rozgromieniu UHA latem 1920 r. trafił do podmoskiewskiego obozu koncentracyjnego Kożuchów, w latach 1921–1922 był świadkiem wielkiego głodu w Charkowie, stale przebywał pod czujnym okiem rosyjskiego okupanta. Z początkiem Drugiej wojny światowej jako korespondent gazet „Samostijna Ukraina” oraz „Stanisławśke słowo” otwarcie bronił idei niepodległej Ukrainy, a jako członek związku ukraińsko-galicyjskich kombatantów jeździł z wykładami i agitował młodzież do wstępowania do dywizji SS-Galizien. Oczywiście, że wraz z przyjściem władzy radzieckiej na Ukrainę przesłuchania, donosy, śledzenie syna wielkiego Kamieniarza stały się codziennymi okolicznościami jego życia. Wszelako nie akceptował władzy radzieckiej, buntował się i nie znajdował kompromisu. Często „wygłasza oszczercze wymysły o radzieckiej rzeczywistości”, — wielokrotnie zaznaczano w donosach na niego. Tak, Tarasa Franki nie zniszczono fizycznie, jak jego młodszego brata Piotra. Jednak mieszkając na Ukrainie, zmuszony był mimikrować i ukrywać swoją prawdziwą duchową istotę, istotę ukraińskiego patrioty, za maską radzieckiego frankoznawcy. I mało kto domyślał się, że w rzeczywistości jego wnętrze pozostało takim, jakim było zawsze. Ukojenie znajdował w literaturze klasycznej i malowaniu akwarelami. A poza tym, jak świadczyła siostra Anna, w swoim organicznym ukraiństwie „był prostolinijnym i do drobiazgowości konsekwentnym. Kupował wyłącznie w ukraińskich sklepach, mówił wszędzie po- Ludowy artysta Ukrainy Swiatosław Maksymczuk czyta Prolog do poematu I. Franki „Mojżesz”. Uczestnicy koncertu — Lwowski chór miejski „Homin”, kierownik artystyczny Rusłan Laszenko

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn