Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

«Nie wszystko, nie wszystko podlega zapomnieniu» Natalka Nikulina (7 lipca 1947—24 czerwca 1997)

Слово Просвіти, №26 за 2017 рік

Natalia STARIUK, m. Dniepr. Zakończenie. Pocz. w nr 25 z 2017 r. Ochroniona cała. Dotkniesz — i twardość, i chłód. Mocna zbroja — zasłona przed drwinami i ostrzami. Dotkliwe słowa, natrafiwszy, zginają się słabo. Tylko oczy ponad wszystkim (nie patrz) — szalone od łez. To bardzo osobiste, a zarazem, jak rozumiała sama Natalka, aż nadto typowe w tej rzeczywistości, gdzie i postmodernizm jest jakimś postsowieckim. Trzy siły prześladuje tłum: piękno, miłość i niezależność ducha. Lecz, właściwie, tylko dlatego, że i miłość, i piękno od ich dyktatu zawsze są niezależne. O niezależność… Wieczny wróg podłych… Pojęcie NIEZALEŻNOŚCI, obecnie dość sformalizowane, w poezji Natalki Nikuliny objawione jest jako nabytek życia wewnętrznego, jako cnota, wyhodowana w duszy: Deklarowaną niezależność możnych wybaczają: otwarcie się boją. Niezależność cichą, zawziętą Tych, których uważają za słabych, nie wybaczają. Znowu te określenia — “CICHA”, ale tuż obok — “ZAWZIĘTA”, bo cichy ŚWIAT niszczono i gwałcono, jak strefę poza prawem gwałtownych “możnych”. W końcu, cały dorobek Natalki i ostatnia książka “Znamię kaliny” przesycone są nicią (oczywiście, czerwoną, koloru kalinowej krwi i ognia) rozmyślań o NIEZALEŻNOŚCI. Jej pragną — i jej nie wybaczają innym; ją ogłaszają, ale powierzają zmikrowanym “żmijowoskórym”; ją naturalnie pielęgnuje w sobie NARÓD i srogo prześladuje TŁUM; niezależność istnieje jako nieodłączny składnik trójjedni: “piękno, miłość i niezależność ducha”. Właśnie tak — ducha, podwaliny godnego życia. W tyglu tych uczuć-rozważań powstaje proroczy wiersz: Bestia, która w tłumie śpi, budzi się nagle od zapachu krwi… Toż obecnie TŁUM po obu stronach wschodniej granicy upił się nienawiścią do ukraińskiej “niezależności ducha”: Tak, z instynktu tłumu, zaczynają się wojny. Pewnie i świata koniec zaczyna się tak… Natalka była niezależna i — bezbronna. Tak samo i poezja — prawdziwa, wysoka, z oznakami klasyczności — żyje własnym, NIEZALEŻNYM życiem, lecz staje się bezbronna wobec siły zapomnienia w prostackiej szarzyźnie niewiedzy, nieznajomości. Byłoby pisać trudniej, jak liczni werlibryści, którzy gromadzą razem cienie pstrych wrażeń (“Ja tak widzę”)? Ależ Natalka pielęgnowała samodyscyplinę w twórczości, jak samopoświęcenie, jak ofiarną oddaność prawdzie. Byłoby pisać prościej? E tam! Na to Natalka miała ważką odpowiedź: Obłudności święto. Obłudności święto — bezkarność LEKKIEGO WERSU. “Lekki wers” — to w dyskursie Natalki nie błyskotliwy pasażyk geniusza, Mozarta w słowie — to wyrzut energii, nieobciążonej sumieniem i zasadniczością: wszak przytoczone słowa — z poezji o odnoszącym sukcesy literacie-donosicielu: Najpierw donosy, a potem dedykacje – jedna i ta sama ręka. Obłudności święto. Obłudności święto – Bezkarność lekkiego wersu. Oczywiście, ta LEKKOŚĆ SŁOWA jako zjawisko, jako fenomen w poetyckich rozmyślaniach Natalki Nikuliny nie zawsze rzuca aż tak czarny cień na postać któregoś z dziarskich poetów: wszak czasami ta lekkość wersu jest tylko wynikiem szybkiego młodzieńczego rozpędu. Ale co dalej? Jakie granice wyznacza autorka beztroskiej grze “na polu słowa”? Lekkie twoje w wierszach istnienie — Takie słodkie, nietrwałe wino — Aż dopóki nie napełni się ono Żywą krwią prawdziwego cierpienia. Kiedy już po raz kolejny ostrzeżono o marności i moralnej próżności “lekkiego wersu”, staje się w tym kontekście jeszcze bardziej nieuchronne przesłanie z innej już cytowanej poezji: “Nie spodziewaj się… lżejszych mąk”. Grzech lekkosłowia i pokusę lekkiego istnienia odrzucono razem, jako grzech samozdrady. A zatem, KALINA. Przewodni ogień (“Śpiewa w wietrze kalinowy ogień”), pomocne piękno, sakralna istota na ziemi, która z woli nieba ratuje lub wymierza sąd. My, ludzie Siczysławszczyzny, czasem nie uświadamiamy sobie miary pokrewieństwa z tym przejawem niepalnej siły — widzialnym i metafizycznym, wypuszczamy z uwagi, że dorastaliśmy w łonie Kaliny, niech jakimkolwiek zretoryzowanym obecnie jest już ten obraz, ależ, poza tym kulturowo-oświatowym gwarem-szumem, my zawsze wiedzieliśmy, że niedaleko — Petrykiwka, miejscowość, gdzie zachowała się dawna tradycja naddnieprzańskiego malowania, swoista Wyspa Kaliny, malowanej wzruszająco-rytualnie — opuszkami palców. Słowo “Petrykiwka” tutaj używają nie tylko jako toponim, ale i jako nazwę (z małej litery) swoistego stylu artystycznego. I masowa produkcja (niezbyt mądre malowane szkatułki i plakietki), i wystawowe malowidła, i doskonałe muzealne dzieła petrykiwian — nieustannie trzymały nas w polu ochronnego światła Kaliny. A jeszcze tutejsze dyskusje (a nie — zażarte spory!) pomiędzy zwolennikami dekoracyjnego podejścia a rzecznikami kalinowej i kwiatowej symboliki jako pisma znakowego. Charyzma Jawornyckiego, który kiedyś odkrył światu kozacki “charakter pisma” naddnieprzańskiego (i petrykiwskiego) malowania, i przykre doświadczenie sowieckiej zorganizowanej twórczości jako produkcji, i cichy opór artystów, i swary pomiędzy mistrzami-liderami, i nowe odkrycie przemilczanych starych malarek, babć, “nieobjętych” ruchem produkcyjnego konwejera, — wszystko to działo się tutaj, wszystko kłębiło się w obfitych krzakach symbolicznej “kalinki-doli”, i każdy ze świadomie dołączonych wybierał wtedy sobie ulubionych “patriarchów”-matriarchinie malowania, urodzonych jeszcze pod koniec XIX wieku: historyk sztuki Lidia Jacenko przenikliwie interpretowała malowidła Jaryny (Oryszki) Pyłypenko, artysta-etnograf Wołodymyr Padun dostrzegał źródłowe wedyjskie kody w twórczości Paraski Pawłenko, Nadiji (Nadeżki) Biłokiń. Odważę się tutaj wspomnieć i o własnej znajomości ze staruszką Nadiją Owramiwną, która na nowo ukazała mi świat i wartość życia. Natalka Nikulina wybrała postać Tetiany Paty — jedynej wśród najstarszych mistrzyń, której rola została “upaństwowiona” w USRR, bo pod koniec lat 30. wykładała malarstwo w oficjalnej placówce Petrykiwki — szkole dekoracyjnego malowania. Pata była, bez wątpienia, genialną artystką, upodobaną jeszcze przez D. Jawornyckiego. A w każdym razie, wybór bohaterki przez Natalkę nie był postrzegany wówczas jako wybór w prawdziwym sensie: jeszcze w latach 70. młodą poetkę i dziennikarkę skierowano na uhonorowanie pewnej “kandydatury” (czyż nie wszystkim nam pisana była właśnie ta droga). Uznany mistrz Fedir Panko i autorytatywna badaczka Natalja Hłuchenka właśnie tworzyli hierarchiczny schemat rozkwitu — współczesnej — Petrykiwki: Pata — Panko — jego uczniowie. Oddajmy im sprawiedliwość: pewnie z najlepszych pobudek ci ludzie tworzyli swój mit. Ale przyniósł on i pewne szkody: w cieniu schematycznej pionowej linii znaleźli się talenty i geniusze z innych “obozów” oraz poza żadnymi obozami. Czy rozumiała Natalka Nikulina, że jest zaangażowana, że dopuszczono ją tylko do ograniczonego kręgu? Sądzę, że tak. Zaradziło zaś to, że i w proponowanych do normatywnego sławienia dorobkach i życiorysach udało jej się odkryć to, czego nie widzieli inni, i wszystko to, można by rzec, z punktu widzenia ideału. Za ideał zaś miała Kalinę. Wiersz, poświęcony Fedirowi Pance, nazwała “Zaśnieżyła się kalinka”. Mowa o konkretnym “kalinowym” panneau Fedora Sawycza, ale w podtekście — o tym, co zwycięża w człowieku — płomienna budownicza energia czy twardość zimowych kryształów. Wiersz ma optymistyczne zakończenie: “kalinowe serce nad światem płonie”. Zatem, nie przygasło, nie wygasło. Natalka zawsze należała do bardzo wdzięcznych ludzi, a wszyscy petrykiwianie, nawet nieprzejednanie ambitni, mieli swój czar, swój znak niepowtarzalności. Poemat w obrazach o Tetianie Pacie “Zrodzona kaliną” (z wersem Mychajła Diaczenki jako epigrafem: “Urodziła kalina kukułkę”) ma to balladowy, to epicki ład, lecz najbardziej czarującym jest liryczny obrazek nr 2 o pełnym drżenia przeniknięciu poetki w inną rzeczywistość malowidła “Kukułka na kalinie”: Im bardziej wpatruję się w ten świat, stworzony przez Tetianę Patę, w te przeplatania kwiatów, łodyg, drobnych mrówek i liści pierzastych, tym wyraźniej wydaje się: ja już tam, w tych splotach, trawiastych altanach, w zielonych bramach tych krzaków rozłożystych, w nimbach kwiatów, w przewieszaniu cienkich łodyżek i giętkich gałęzi. Ten świat wciąga, przyciąga, po stokroć on chłonie moje obolałe serce, tak zachłanne na jego piękno… Cały świat — w kalinowym krzaku z trawiastym podłożem. Świat, gdzie człowiek znajduje sobie odpowiednie, gdzie mu dobrze, pewnie i przytulnie. Świat, dokąd warto byłoby uciec… Pod takim względem jeszcze, może, nie pisano o fenomenie Petrykiwki, ależ tak-tak: to jak szewczenkowska idylla o sadzie wiśniowym — w kazamacie: w latach ciężkich i niepewnych nasze wiejskie malowanie — to nie tylko bazarowy grosz na chleb, czy wykonywanie fabrycznych norm, czy samopotwierdzenie w wyrzutach feerycznych barw, — to dla ratunku “obolałego serca”, to zbawienna wiara: raj jeszcze nie został utracony, jeśli ja go widzę, jeśli “ja już tam”, jak pisze Natalka. Zaiste, do tego uzdrawiającego “escape’u” uciekała się i sama Tetiana Pata — wieśniaczka, która doświadczyła i bolesnych strat, i zwątpienia, i horrorów bolszewickiej samowoli. Autorka zaś poematu “Zrodzona kaliną” Natalka Nikulina własnym wzrokiem powtórzyła i odtworzyła “Ucieczkę do Egiptu” po ukraińsku: ucieczkę w wyobrażony raj — nie jako w widmowo-rozmytą iluzję, a jako w zapowiedziany świat, dobrze ułożony według przejrzystych praw piękna i celowości. Przypominam sobie scenariusz Natalki do szkicu filmowego “Powiedzieć kwiatami wszystko…” (koniec lat 70.) z tytułowym wierszem wstępnym, który miał brzmieć zza kadru. Ta wspaniała poezja nie weszła do żadnego zbioru, ale, jak mawiał był reżyser telewizyjny naszej lit-dramy Wałentyn Desiateryk, “toż to właśnie jest sens naddnieprzańskiego malowania”. W scenariuszu opowiadano o trzech utalentowanych, młodych w tamtym czasie artystkach Eksperymentalnego zakładu petrykiwskiego malowania: bystrej, jaskrawo-ambitnej Wirze Tezyk, potulnej, jakoś smutno-dowcipnej Ninie Turczyn i Marii Kraweć — niewielkiej dziewczynie, jakby z ludowych bajek, która malowała w domu, w chatce-ylepiance, bo choroba przykuła ją do miejsca. Już wtedy czuło się, że właśnie Marijka — to jej, Natalki, bohaterka. I z czasem poetka napisze, wspominając głos Marijki, jej słowa: A cóż to ja, niczym niegdyś Maria: „Jak coś »najdzie«, maluję tylko kalinę”. Tak i ja: kalina i kalina. Bez niej jakoś – niby bez duszy. Więc od „Czerwonej kiści” (1984) do „Znaku kaliny” (2000). Od fragmentaryczności obrazka: kiść, tylko jedna jedyna, – do wszechogarniającej sakralności: kalina tworzy, zwiastuje, ZNACZY: „W kalinowym gronie odczytuję los…”. To osobny temat – ikonografia kaliny w poezji Natalki Nikuliny. Noc kaliną ścieka w serce… Nasłuchuję… Czy to z serca kalina… po kropli… Zazwyczaj Natalka Nikulina unikała takiego nagromadzenia wielokropków: jej pozorna powściągliwość stroniła nawet od najmniejszego podejrzenia o rzekomo pokazową znaczącość, sztuczną głębokomyślność. Tutaj jednak – przypadek szczególny: cztery wielokropki – cztery ścieknięcia kalinowej krwi z serca poetki. Blisko do złożonej symboliki ikon „Chrystus-winiarz” z wyrastaniem winorośli przez ciało Zbawiciela i kroplami krwi w miejscu przebicia. Pradawne wyobrażenie przodków o Ziemi jako żywym ciele, o słonecznej – kalinowej krwi Wszechświata Natalka Nikulina odczuwa w sobie jako głęboko intymne przeżycie, jako zew bolesno-życiodajnej wiary. Święta Kalina – niby pramatka legendarnych winogron, najdawniejsze Pańskie objawienie – ZNAK dla tych, którzy wybrali ofiarność i poświęcenie: Mówi Bóg z głębi kaliny o cierniowej drodze wyzwolenia. „Z głębi kaliny”, z tej magnetycznej gęstwiny, nasyconej siłą, płyną burze natchnienia i płynie łagodność miłości, stamtąd przychodzą na świat geniusze i bohaterowie. W wierszu Natalki „Szewczenko w smutku i Szewczenko gniewny…” jest wymowny wers: I on idzie do nas z głębi kaliny. „Głębie kaliny” – wizja kosmicznych zasięgów, jednocześnie obraz cnotliwego kobiecego serca: Kocham! Będę kochać! nikt nie wyrwie imienia twego z głębi kaliny, która w sercu. W poezji „Artemij Wedel” brzmi pieśń, raczej jej zarodek – przejmująca i żarliwa melodia: O pieśni, szukajże głębokiego KALINOWEGO słowa, które mnie uleczy i w górę poprowadzi za sobą w bezpamiętną, bezgraniczną, już przeczuwaną wolność… Co przeczuwała sama Natalia? Co odczytywała w ZNAKU kaliny? „Mieszkałyśmy razem trzy towarzyszki”. Prawie tak, jak u Olhy Kobylańskiej, dnie i noce spędzałyśmy w pokoiku redakcji radiowej we trzy – Taisija Kowalczuk i my – dwie Natalie. Pewnego dnia Natalka Nikulina powiedziała, że wszystko u nas jest dokładnie tak, jak w „Melancholijnym walcu” Kobylańskiej: trzy towarzyszki, bardzo bliskie, ale różne. Różne też losy im pisano. Taisija wydawała się Natalce rodzimą siostrą narratorki Marty, ja przypominałam jej malarkę Hannusię, ona sama zaś rozpoznawała siebie w pianistce Sofii Doroszenko. Dlaczego właśnie w Sofii? Wzruszyła ramionami, odwróciła wzrok. To już później, już po wszystkim, przeczytałyśmy z Tasią „Melancholijny walc” i rzeczywiście ukazała się nam w Sofii świętej pamięci Natalka: „…chodziła taka cicha, skromna, odpychała tak wyraźnie całą uwagę, która na nią się zwracała, niby przykry ciężar, który plącze się pod nogami… Była bardzo miła w obejściu, lekka, ledwie zauważalna, ale milcząca i bardzo poważna. Uśmiech na jej ustach, który pojawiał się tylko rzadko, był niby na wieki pociemniony smutkiem”. Tak, to w jej fortepianie pękła i rozerwała się struna, i Sofia-Natalka wyczuła w tym zwiastowanie końca. „Wynieśli naszą »Muzykę«. Maj zabrał ją do siebie”. Nie, nie maj, a czerwiec 1997 roku. Cóż, pomyłki w zbiegach-przepowiedniach się zdarzają. Czyż zdarzają się w ZNAKACH KALINY: „Przemijające – przeminie, // Pozostanie słowo”?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn