Strona · s. 6strona oryginału ↗
Zderzenie „sztuki” i godności
Слово Просвіти, №26 за 2017 рік
Oles WACHNIJ
Wcale nie ciemnej, ponieważ wydarzenie miało miejsce w centrum ukraińskiej stolicy na dobrze oświetlonej ulicy, nocy z 20 na 21 marca 2017 roku, przez do dziś „nieustalone przez śledztwo osoby” (mało prawdopodobne, by tego czynu mógł dokonać samotnik), od brązowego pomnika Mykoły Szczorsa-jeźdźca została odpiłowana część przedniej końskiej nogi. Sam akt wandalizmu, jak i upadek z kilkumetrowej wysokości wcale nie lekkiego żelastwa oraz łoskot w żaden sposób nie przyciągnął uwagi policji. Ale nie chodzi o uważnych policjantów, a o pomnik, który powstał jeszcze w czasach okupacji i którego demontaż (nieważne, czy z powodu podjętej przez władzę decyzji, czy w wyniku starań patriotycznie nastawionego ludu) w rzeczywistości jest kwestią czasu. Pomnik charyzmatycznego, lecz obdarzonego brakiem wyraźnej świadomości przyczyn bytu człowieka na tym świecie Mykoły Szczorsa został ustawiony na bulwarze Szewczenki z okazji 300-lecia Rady Perejasławskiej (trudno zrozumieć, jaki miał on z nią związek) 30 kwietnia 1954 roku. Wiadomo, że zamysł zaliczenia Szczorsa do kohorty komunistycznych świętych powstał jeszcze w 1936 roku. Rok wcześniej, w 1935, krwawy praktyk despotycznego centralizmu Józef Stalin bezalternatywnie zaproponował Ołeksandrowi Dowżence stworzenie filmu o „ukraińskim Czapajewie”, co ten ostatni gorliwie wcielił w życie. Oto tak mało znany przybysz z Czernihowszczyzny przekształcił się w bohatera narodowego. Prace nad ustawieniem monumentu rozpoczęły się w 1940 roku, jednak z powodu rozpoczęcia działań wojennych II wojny światowej na terenach Ukrainy realizację stalinowskiego projektu odroczono o kilka lat. Monument, o którym mowa, przedstawia jeźdźca, który uniósł się w strzemionach — o łącznej wysokości 13,8 metrów. Figury wykonano z brązu i ustawiono na granitowym postumencie o wysokości 6,5 metrów. U góry postument ozdobiono gzymsem i płaskorzeźbami z wizerunkami, które sławią wojnę 1918-21 lat. Autorzy monumentu — rzeźbiarze Mychajło Łysenko, Mykoła Suchodołow, Wasyl Borodaj oraz architekci Ołeksandr Własow i Ołeksyj Zawarow. Odrzucając polityczne sympatie, trzeba będzie uznać, że sam rzeźbiarski sylwet jest rzeczywiście dziełem sztuki. Brązowy odlew udanie oddaje i konia, Eduard OWCHARENKO Wystawa opowiada o 25 ludziach wolności, którzy swoją pracą i walką w ubiegłym stuleciu uczynili ją możliwą. Ale bohaterów wystawy jest 26. Ostatni z nich oddał życie, by zachować wolność Ukrainy, już w XXI wieku. Ekspozycja zapoznaje z Mykołą Michnowskim, Jewhenem Czykałenką, Ahatanhełem Krymskim, Wilhelmem von Habsburgiem (Wasylem Wyszywanym), Heorhijem Narbutem, Mykołą Łeontowyczem, Wasylem Czuczupakiem, Jewhenem Konowalcem, Markiem Bezruczką, Ołeną Stepaniw, Wasylem Łypkiwskim, Lesiem Kurbasem, Ołeną Telihą, Jurijem Szewelowem, Josypem Slipyj, Mariją Sawczyn, Niłem Chasewyczem, Mychajłem Soi jeźdźca. Zbytecznie dziwić się, że zachwyceni w tworze ludzkich rąk zaliczyli go do liczby obiektów dziedzictwa kulturowego, a rzeźbiarskie połączenie konia z jeźdźcem zostało uznane za jedno z najlepszych na świecie. Obecne wezwania patriotycznie nastawionej społeczności do demontażu pomnika mają sens, jasne wyjaśnienie i logikę. I właśnie one, w czasie odrodzenia narodu i zbrojnego oporu wobec wojowniczego i jednocześnie złodziejskiego czynnika zewnętrznego, który pragnie wciągnąć Ukrainę do antycywilizacyjnego i zgubnego moskiewskiego świata („russkogo mira”), mają stać się miarą w sprawie rozwiązania jego dalszego losu. Historia już niejednokrotnie dowodziła, że pokłon wobec siłą narzuconego w żaden sposób nie sprzyja powstaniu szlachetnej wielkości, bogactwa i piękna, lecz prowadzi do działania marności, ciasnoty i brutalności, których wierzchołkiem jest szara przeciętność. Pokrótce o Szczorsie. Pod koniec przedostatniego XIX i na początku już minionego XX wieku, w wyniku zacofania i zakonserwowania carskiej Moskiewszczyzny, antynarodowe w istocie i jednocześnie postępowe w sprawie przeciwdziałania wyzyskowi człowieka przez człowieka idee socjalistyczne propagandą i terrorem wybiły sobie prawo do bytu. Towarzyszący socjalizmowi materialistyczny pozytywizm opanował także ukraińskie środowiska rewolucyjne i kulturologiczne. W dalszej kolejności obojętność i wywyższenie materialistycznego nad duchowym stało się jedną z przyczyn porażki narodowo-wyzwoleńczej wojny narodu ukraińskiego, który pod koniec 1917 roku zdołał zmusić przywódców Centralnej Rady do ogłoszenia powstania państwa ukraińskiego. Nieprzyrodzone idee komunizmu dla poszukiwania adeptów potrzebowały kamuflażu, i wielką tragedią dla Ukrainy jest ten fakt, że bez wątpienia charyzmatyczni i utalentowani, lecz sprowadzeni na manowce ateistyczną bielunią Witalij Prymakow, Jurko Kociubynski, Mykoła Chwylowy i, w końcu, sam Mykoła Szczors znaleźli się w jednym obozie z niwelatorami tożsamości narodowych i praktykami mechanicznego zrównywania, którzy wcale nie ukrywali swojej antyukraińskości. Pragnąc przedłużyć sprawę utrzymania Ukraińców w stanie zniewolenia, okupacyjny reżim zaczął tworzyć nową, w żaden sposób niepowiązaną z tradycjami narodowymi „kulturę proletariacką”. Osoba Mykoły Szczorsa okazała się dla architektów „beznarodowego i bezklasowego społeczeństwa” niezwykle stosowna, ponieważ zgodnie z oficjalnym komunikatem zginął on w boju z antagonistami „proletariackiego internacjonalizmu” i zwolennikami niepodległości narodowej (wiarygodną wersję zabójstwa Szczorsa przez trockistów wspominały tylko nieliczne osoby i nie na licznych zgromadzeniach). Przejmując od kolonizatorów pogardę, wyższość i negatywną ocenę wobec siebie, zniewolony naród uznaje własną bezsilność i niezdolność do bycia gospodarzem na własnej ziemi. Czyż fakt dotychczasowego czczenia radzieckich pomników ideologicznych nie jest przejawem stanu duchowego niewolnictwa i moralnej degradacji? Jeśli jesteśmy lepsi, musimy dowieść tego czynem. Zdrowy rozsądek i logika świadczą, że monument Mykoły Szczorsa — to symbol kłamliwie-tendencyjnej interpretacji zmagań Ukraińców o dane przez Stwórcę prawo do bycia gospodarzem na własnej ziemi. Głośni adepci komunistycznej pseudonauki apelują obecnie nawet nie do „bazy dowodowej”, która powstała na brutalnych faktach sowieckiej dezinformacji. Jedynym argumentem zwolenników jego zachowania jest lament o wartości artystycznej. O zbrodniczej praktyce niszczenia przez bolszewików świątyń (a Szczors walczył właśnie po ich stronie) niezgadzający się skromnie milczą. Takie zachowanie jest manipulacyjnym wykorzystaniem wydarzeń ukraińskiej przeszłości i uniemożliwia zdrowy postęp.
W czasie zainicjowanych przez aktywistów patriotycznych dyskusji urzędnicy Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej, nawet nie mrugnąwszy okiem, początkowo powoływali się na jego wartość kulturową, a obecnie cynicznie kłamią o braku środków w budżecie miejskim. Pieniądze. Oto moment, w którym los wystawia Ukraińców na próbę świadomości priorytetów i świadomości narodowej. Co jest ważniejsze w sprawie rozstrzygnięcia losu przymocowanego do gładko ociosanego granitu odlewu z brązu? Nieszczere skomlenie o wysokie taryfy i niskie emerytury, a w konsekwencji „potrzebę rekompensowania kosztów najuboższym warstwom społecznym z budżetu państwa”, czy godność, upamiętnienie zniszczonych przez okupantów Ukraińców i sprawiedliwość dziejowa? W końcu społeczeństwo zostało już poinformowane o powołaniu muzeum totalitaryzmu. Dlaczego, bez wątpienia, wspaniały eksponat dla jego zbiorów do dziś nie został dostarczony do miejsca przeznaczenia? W obecnym czasie straumatyzowana wojną Ukraina stoi przed kolosalnymi wyzwaniami, spowodowanymi zewnętrzną agresją i koniecznością przeprowadzenia radykalnych reform. Wielkim hamulcem w sprawie ich realizacji jest wzrost populizmu politycznego (mówię tu o biurokratach, którzy praktykując „dodatki za wysoką wydajność pracy”, narzekają na brak środków w budżecie). Musimy zrozumieć, że instytucja z atrybutami państwowości, która jest obojętna na zdrowy rozsądek i prawdę oraz pozwala na zniewagę godności autochtonów, jest cyniczną profanacją państwa narodowego. W tym roku wysiłkami osób nieobojętnych na los Ukrainy udało się wstrzymać finansowanie z budżetu państwa znacznej części tak zwanych „organizacji weteranów”, których kierownictwo i członkowie otwarcie deklarowali swoją antynarodową i antypaństwową istotę. 23 maja z inicjatywy deputowanego ludowego Jurija Szuchewycza w Radzie Najwyższej zlikwidowano komisję do spraw „byłych partyzantów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”. Z zaoszczędzonych ponad 20 milionów hrywien można wydzielić część na pomniki reżimu komunistycznego. Unikając terminowego wypełniania własnych obowiązków, władza prowokuje patriotów do radykalnych działań. Milczenie wobec zła czyni obserwatora współwinnym zbrodni. Utracona noga konia Szczorsa zaświadczyła, że oprócz zobojętniałego mieszczanina i zadufanych w sobie karierowiczów na Ukrainie jest zdrowy lud, który nie będzie tolerował złych komunistycznych tradycji tych, którzy wraz ze Szczorsem pomagali zniewalać Ukrainę. Hipokrytyczne skomlenie o braku środków lub konieczności uzgodnienia demontażu z jednym lub kilkoma ministerstwami jest przejawem niechęci do przeprowadzania odnowy i pogonią za łatwym zyskiem politycznym. Praktykowany przez obecną biurokrację cynizm jest bolesny, ale przyszłość i tak nie należy do niego. Historia zna przykłady, kiedy patriotycznie nastawiony lud zmuszał władzę do ustępstw. Pod naciskiem patriotów Kijowska Rada Miejska uchwaliła przemianowanie znacznego odsetka ulic oraz demontaż kilku pseudohistorycznych pomników, które wysławiały ciemiężycieli. Do listy niekompatybilnych z ideą ukraińskiej państwowości „dzieł architektonicznych” trafiły także brązowy koń i jeździec. Grafika stała się skuteczną bronią w rękach podziemia. Drzeworyty, stworzone przez Niła Chasewycza w kryjówkach i wydrukowane w podziemnych drukarniach, tworzyły styl graficzny UPA. Kopie rycin rozprowadzano nawet wśród zagranicznych ambasad i delegatów sesji Zgromadzenia ONZ. „Dopóki pozostanie choć jedna kropla mojej krwi, będę bił się z wrogami mojego narodu. Nie mogę bić się z nimi bronią, ale biję się rylcem i dłutem. Jestem kaleką. Biję się w tym czasie, kiedy wielu silnych i zdrowych ludzi nawet nie wierzy, że taka walka jest w ogóle możliwa” — opowiadał Nił Chasewycz. „Mazepieniec pułku Czernihowskiego, sotni Głuchowskiej, starszy syn, herbów i emblematów malarz”. Tak w 1912 roku pisał o sobie Heorhij Narbut na własnoręcznie stworzonym herbie rodowym. Na rok 1917 miał za sobą wspaniałą karierę grafika w Petersburgu. A jednak z początkiem Ukraińskiej rewolucji artysta przyjeżdża do Kijowa. Tutaj staje się twórcą symboli Ukraińskiej Republiki Ludowej, jej stylu: herbu, pieczęci, a także pieniędzy, znaczków, papierów wartościowych, czcionek. Przyłączył się do stworzenia, a później stanął na czele Ukraińskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jego osiągnięć w estetyce ukraińskich symboli państwowych do tej pory nikt nie przewyższył. „Był Ukraińcem nie tylko z krwi, języka, przekonań. Ukraińskim żywiołem nasycone są wszystkie jego dzieła. I formalne źródło jego geniuszu bije niezmiennie z rodzimej czarnoziemnej ziemi Czernihowszczyzny” — pisał o H. Narbucie Fedir Ernst.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
