Strona · s. 8strona oryginału ↗
Droga do kwiatów Kateryny
Слово Просвіти, №26 за 2021 рік
W dniu 60. rocznicy śmierci Kateryny Biłokur nastąpiło zaćmienie słońca. Słońce było nadwyrężone, a przypomniały się słowa Kateryny Wasyliwny: „...przez całe życie czuję nadwyrężenie swojego losu”. Ze 120 lat jej życia, połowy tego czasu nie ma już na Ziemi. Taka oto równowaga. Ale zdumiewająca moc jej obrazów wciąż rośnie, o czym świadczy długa kolejka na jej wystawę w Mysteckim Arsenale, jasne, ogromne albumy wydawnictwa „Rodowid” i niedawna gruntowna monografia historyczki sztuki Ołesi Awramenko… Nowe pokolenia wchłaniają historię wielkiej artystki w historię swojego życia. Ołha SAMOŁEWSKA, reżyserka filmowa, laureatka międzynarodowych festiwali filmowych i międzynarodowych nagród. Jeszcze od czasów szkolnych zaczęła się moja znajomość z Kateryną Biłokur. Nie, jej obrazów wtedy jeszcze nie widziałam. Pewnego razu latem na daczy zatrzymał mnie głos Niny Matwijenko, która z naszego odbiornika tranzystorowego czytała listy nieznanej artystki, parząc mnie tak, że już nie mogłam o tym zapomnieć. Te listy potem weszły do naszego filmu. A znajomość z obrazami Kateryny Biłokur odbyła się już w czasach studenckich. Kinematografów wtedy wychowywano w starodawnym korpusie cerkiewnym, w najbardziej czarującym miejscu na Ziemi. Ławrowski dzwon do dziś rozbrzmiewa anielską muzyką. Okna naszej auli wychodziły na straszne i zwyczajne ruiny Soboru Uspieńskiego. Pod deszczami i śniegami płakały niedobite oblicza świętych. A za ruinami świątyni przechowywała się wysepka Katerynowego światła, która do dziś czeka na wszystkich w muzeum, podobnym do świątyni – tam żyją prace Kateryny Biłokur. Wierny przyjaciel mojej młodości Lonia Bernadski otworzył dla mnie tę salę, ten raj. Obrazy oddychały czymś dziwnym, nieoczekiwanym i bliskim. Oglądaliśmy te niewiarygodne kwiaty, ciche, ale splecione w potężny hymn samej naturze, życiu, Bogu… Tam były całe Galaktyki, utworzone z kwiatów. Obok Jahotyna w Bohdaniwce przemknęło życie Kateryny Wasyliwny. Będąc już znaną artystką, tak odpowiadała na pytania dziennikarzy o warunki twórczości: „Jaka tam pracownia? Zwyczajna wiejska chata. Czyż ja jestem artystką? Ja – Kopciuszek. Póki wygrzebię popiół, napalę w piecu, przy starej matce pochodzę, kozę oporządzę, drewna narąbię… I ile w głowie mojej kłębi się niewydanych bujnych obrazów! I tak one w marzeniach pozostają…” Prosiła-błagała ówczesne partyjne kierownictwo o przyznanie jej chociaż kącika w Kijowie, żeby malować z dala od złej synowej. Odpowiedzią było: „Niech siedzi – gdzie siedzi!” I oto obrazy jej na wieki zameldowały się w stolicy, i to nie w jakimś tam kąciku, a w wielkiej ławrowskiej sali w sercu Kijowa. Duch wieje, kędy chce. Ale na obcowanie z dumą ukraińskiej sztuki dla radzieckiego ogółu długi czas zachowywało się coś w rodzaju weta. Nie, Kateryny Biłokur nikt nie zakazywał. Ale też nikt nie wznawiał wtedy jej albumów. Ten letargiczny stan można by nazwać słowami Łesi Ukrainki „obojętny sen obojętnego niewolnika”. Cienki album reprodukcji jej zdumiewających prac o słabej jakości poligraficznej wyszedł w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku i jest już rodzinną relikwią. Ot z tego albumu i powstał u mnie pomysł stworzenia filmu – pożegnalnej modlitwy. Wiele albumów z tamtego nakładu wraz ze swoimi właścicielami przeprowadziło się do innych krajów, wylewając przez granice cząstkę bezgranicznego piękna ukraińskiej sztuki. Pamięta się, jak chciało się wtedy pokazywać ten album wszystkim i cieszyć się zdziwieniem widzów. Chciało się więcej dowiedzieć o czarodziejce z Bohdaniwki, marzyło się zobaczyć ją, pocałować spracowane ręce. Ale Kateryny Wasyliwny już nie było na świecie. Album zawołał nas z Lonią Bernadskim (wtedy – studentem wydziału operatorskiego) do Bohdaniwki oraz do Jahotyna. Notka „SP”. Film „Kateryna Biłokur. Przesłanie”: autorka scenariusza i reżyserka filmowa Ołha Samołewska, operatorzy Wołodymyr Kukorenczuk, Mychajło Lebiediew, Switłana Zinowjewa, Dmytro Czeczka, Witalij Borowyk, Wołodymyr Hałycki, kompozytor Wołodymyr Huba, producentka Switłana Stepanenko. Piosenka w wykonaniu Niny Matwijenko, listy artystki Kateryny Biłokur czyta pisarka Kateryna Motrycz. Studio „Kinematografist”, 2001 r. Film – laureat pięciu międzynarodowych festiwali filmowych, nominowany do Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki (2003), laureat nagrody artystycznej „Kijów” im. Iwana Mykołajczuka (Kijów, 2004), laureat Międzynarodowej nagrody im. Arsenija i Andrieja Tarkowskich (2008). Film był wyświetlany w USA przez firmę „UATV, LLC” na kanale telewizyjnym diaspory (2006). Prezentacja filmu odbyła się w Ambasadzie Ukrainy w Niemczech z udziałem Ambasadora Ukrainy w RFN P. Klimkina (Berlin, sierpień 2012). do galerii do obrazów nieznanej mistrzyni. Ale droga do filmu rozciągnęła się na ćwierć wieku. Będąc już reżyserką studia filmowego „Kyjiwnaukfild”, na początku lat 80. zwróciłam się do dyrekcji z pomysłem filmu o Katerynie Biłokur. W odpowiedzi usłyszałam: „Jaka tam Biłokur? U nas 40% ziemniaków z pól zbiera się! Oto o czym trzeba kręcić! Do tego studio już zrobiło 10-minutowy film o Biłokur”. Ale pomysł wciąż się rozwijał. Kateryna Wasyliwna mawiała: „Pusta przestrzeń przemawia do mnie: zamaluj mnie!”. A ja czułam, jak bardzo Kateryna Wasyliwna chce, żeby usłyszano jej spowiedź. Zostawiła dla filmu wszystko: i warstwę wizualną, i natchnione listy – tylko wejść w to, poczuć i zebrać… W Centralnym państwowym archiwum filmowo-fotograficzno-fonograficznym Ukrainy imienia H. S. Pszenycznego obejrzałam wszystko, co zostało nakręcone o Katerynie Biłokur. W tych filmach przeglądowych, niestety, nie było poetyckości, właściwej wielkiej artystce, a zatem nie było jej wizerunku. W jednym z filmów nawet… z chaty do chaty śmiesznie biegała naga piękna aktorka. Na tamten czas podobne objawienie byłoby śmiałe w jakimś innym filmie. Ale jakiż to ma związek z Artystką, która przeżyła życie zakonne? Kateryna Biłokur – jakby powtórzenie wielkiego mnicha Andrieja Rublowa. Chociaż być mniszką poza klasztorem jest znacznie trudniej. …Odkąd Kateryna Wasyliwna opuściła ten świat, stosunek do kultury nie bardzo się zmienił. Jak ona wypraszała farby i olej, tak i my wypraszaliśmy finansowanie filmu. Gdybyśmy na bohaterkę filmu wybrali jakąkolwiek kolejną i nietrwałą gwiazdkę pop, to znaleźć pieniądze na film byłoby znacznie łatwiej. Kiedy krajowi sponsorzy dali nam… zrozumieć, że nadziei na nich nie ma, mój stary album zaczął pracować jako poszukiwacz finansowania za oceanem, gdzie, jak się okazało, Katerynę Wasyliwnę znają i cenią... Przebywając na festiwalu w Toronto, wystąpiłam z projektem filmu w Kanadyjsko-Ukraińskiej Fundacji Artystycznej. Członkowie zarządu klaskali temu pomysłowi, obiecywali sfinansować film, prosili o przesłanie kosztorysu. Z kanadyjskiego funduszu im. T. Szewczenki do Kijowa przyszła ankieta – wypełniliśmy wszystkie 9 arkuszy. Naszą ankietę (formularz aplikacyjny) kanadyjscy koledzy zatwierdzili i… zaprosili do kręcenia na ich terytorium. Unikalna możliwość międzynarodowej produkcji stała się rzeczywistością. Taka propozycja byłaby wielkim prezentem dla każdego z naszej braci. Ale ten projekt potrzebował właśnie ojczystej ziemi. Jak pisała Kateryna Wasyliwna: „Na diabła mi tak daleko jechać – aż do Piatigorska? Boże mnie uchowaj! Gdzie tam on – może aż na kraj świata?! Mnie Kijów oczarował – nie mogę nijak zapomnieć!”
Tylko raz Kateryna Biłokur wyjechała poza granice Ukrainy – do Galerii Trietiakowskiej. Głośna Moskwa przestraszyła ją, a przy obrazach stała godzinami i nie chciała wychodzić z galerii… …Wraz ze zbliżaniem się 100-lecia Kateryny Biłokur pojawiła się nadzieja na sfinansowanie filmu. Pod koniec 1997 roku przeprowadziliśmy pierwsze zdjęcia w tej samej ławrskiej sali Kateryny Biłokur. Wreszcie, w 1998 roku wiceminister kultury Hanna Pawliwna Czmil obiecała sfinansować film. Jednak niewielkie środki na rozpoczęcie okresu przygotowawczego wpłynęły dopiero w drugiej połowie 1999 roku. I znów – pustynia aż do maja jubileuszowego 2000 roku. Artyści, których nie nęci koniunktura, zmuszeni są mieć nadzieję i czekać, czekać i mieć nadzieję… Ale nie narzekam, bo tym razem państwo jakby wykonywało moje zamówienie, a nie odwrotnie. A ja, odpowiednio, cieszyłam się, że wykonywałam zamówienie Kateryny Biłokur. Jesteśmy wdzięczni studiu „Internews”, Lesiowi Saninowi za grant na korzystanie z kamery wideo. Dyrektorem filmu zgodził się pracować – za marną płacę – wysoce profesjonalny i inteligentny Arkadij Szuchman. Z operatorem było trudniej. W sekretariacie Związku Kinematografistów zauważono nam, że materiał o wielkiej artystce można by powierzyć artyście poziomu Paradżanowa czy Tarkowskiego. Wysokiej klasy operatorzy odmawiali „dawania z siebie wszystkiego” za bezcen. Jeden nawet poradził nam wziąć za operatora… studenta, który „będzie jadł ziemię”. Zdjęcia ciągnęły się bardzo długo, bo wysokiej klasy operatorzy wyznaczali nam swoje dni wolne bez odrywania się od głównej pracy. Pracownicy Jagotyńskiej Galerii Obrazów oraz Jagotyńskiego Muzeum Historycznego bardzo pomogli nam konsultacjami, organizacją zdjęć, a my, niestety, nie mieliśmy możliwości odwdzięczyć się za ich sumienność, bo tylko połowa kosztorysu została sfinansowana. Państwo umiejętnie korzysta z tego, że artyści, którzy mają osobiste zainteresowanie tematem, będą pracować nad nim na każdych warunkach, a nawet bez warunków. Kompleks montażowy studio wynajmowało od niesławnego oligarchy Wiktora Medwedczuka, płacąc mu 40 dolarów za zmianę. Pracę reżysera wyższej kategorii (kiedyś były kategorie) państwo wyceniało czterdzieści razy taniej... Narodziny mojej córki Łady na długo przerwały pracę nad filmem. Ale przecież pracowaliśmy do ostatniego tygodnia. Studio musiało oddać film
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
