Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Sprawa kobieca

Слово Просвіти, №26 за 2021 рік

Halyna DACIUK, dziennikarka Wiosna w 1946 roku była ciepła i obfita. I gdyby nie „czystki”, aresztowania, nie „wyzwoliciele”, szpicle, to można byłoby żyć w raju w wołyńskiej piękności, dbać o gospodarstwo, marzyć o miłości i przyszłości. Lecz niewidzialna prasa wyciskała wolność i wpychała duszę w piekło. I ona męczyła się w niepewności... Czy dzisiaj przyjdą? Czy zabiorą? Czy ominą? Czasem trzeba było przeczekiwać noc u kogoś w stodole czy na łące. Ale takie chowanie się nie ratowało, a jedynie odwlekało nieuchronność. Nieuchronne było dokładnie zaplanowane przez bolszewicki system, który po raz drugi wkroczył na Wołyń. Tysiące i tysiące chłopców i dziewcząt, którzy brali udział lub byli sympatykami narodowowyzwoleńczego ruchu podczas wojny niemiecko-sowieckiej, aresztowano codziennie z błyskawiczną szybkością. Całe wsie i chutory wysiedlano z rodzinnych domostw – od najmniejszego do najstarszego mieszkańca, „za pomoc bandytom”. Cynicznie lepiono sprawy śledcze, do oszczerstw i pomówień wabiono słabych konfidentów i dwulicowców. Wołyń zamieniono w wielki towarowy pociąg, który wywoził z rodzinnych domostw w syberyjską ciemność setki tysięcy niewinnego ukraińskiego ludu. Piękne wsie, które od wieków tutaj siały, modliły się, dbały o ziemię – teraz lamentowały, pełne rozpaczy i łez. „Nas wyzwolili i nie ma na to rady” – gorzko powiedział kiedyś o nowej okupacji Zachodniej Ukrainy jeden z naszych obrońców praw człowieka. Wydarzenia sprzed 75 lat nie ominęły Kordyszewa w rejonie szumskim – mojej rodzinnej wsi na Tarnopolszczyźnie. I choć jak starannie, przez dziesiątki lat, historię przemilczano i ukrywano w strachu, to jednak wyszła na światło. Przez nawarstwienia przekręceń, zapomnienia i niedomówień wystąpiła prawda. Sprawy karne z archiwów SBU i MSW obwodu tarnopolskiego, które dzisiaj publikujemy, otwierają prawdziwe wydarzenia i prawdziwych ludzi. Ujawnione dokumenty świadczą, że Kordyszew nie był na uboczu, a w samym sercu wyzwoleńczej walki. Tutaj w „wielkiej godzinie” pracowało podziemie OUN, utwierdzała się armia UPA. Zbierając się w sobie, wieś – młodzieńcy i dziewczęta – wystąpiła za niepodległą Ukrainę i przyjęła za to dążenie straszną karę od bolszewickiej władzy. Po 75–80 latach od wydarzeń urywki historii układają się w zakończoną stronę, na której teraz można przeczytać odpowiedzi na setki pytań, które dotąd były niewyjaśnione. I dla mnie osobiście też. …Od dzieciństwa czułam, że żyję jakby między dwoma światami – oczywistym i tajemnym. Widoczną była piękność na brzegach Willi, stare olchy, pachnący tatarak, niebieskie kosaćce i błękitne niezapominajki na łące. Smaczne i zimne były źródła, wieczne lasy, starzy ludzie, piękni tata z mamą. Daleka – grobla z młynem, a jeszcze dalsza – cerkiew na pagórku we wsi. Widzialni ludzie chodzili obok naszego domu do świątyni i do sklepu – zza grobli do wsi. Mieszkaliśmy za groblą, gdzie widocznie siadało jak bochenek w niebieski piec wieczorne słońce. „Niewidzialnymi” były wydarzenia, które rozgrywały się we wsi na jakiś tuzin lat przed moim urodzeniem i o których wiecznie mówiono ściszonym głosem. Niedomówienia świadczyły o tajemnicy, która męczyła wszystkich, ale której nikt nie zamierzał ani otwierać, ani wyjaśniać. Było niezrozumiałe, dlaczego po wypowiedzianej przez tatę frazie – „we wsi Antoniowce” – następowała cisza. „Oto chłopcy t a m byli! A kaci wieś wywieźli i cerkiew spalili”. W podręcznikach nie było mowy o spalonych świątyniach, celowo zalesionych cmentarzach, przymusowo wywiezionych rodzinach. Słowo „zapadna”, prawda, przelatywało wśród przyjezdnych – „wszyscy wy tutaj bandery”, czyli drapieżni ludzie bez grama miłości w sercu. Za wsiami i chutorami Kotlarówka, Antoniowce, Kotiaczyn stały nie tylko nazwy geograficzne, a jakaś piętno. Czasem zimą przyjeżdżała do nas z obwodu mikołajowskiego babcia Łukija, która „musiała wyjechać” i pisała do nas listy z adresem: rejon żowtnewy, sowchoz „Prybuźkyj”. A gdzie ten jej brat Petro z Hałyną Klasztorną, nikt nie wie. „Tak i nie odezwał się?” „Nie!” Kochałam, kiedy latem przyjeżdżała z Osinników w obwodzie kemerowskim Hala, moja rówieśniczka. A dlaczego ona urodziła się aż w Osinnikach – nie wiadomo. Hali podobały się czerwone maki na naszych polach. A ja dziwiłam się, że na Syberii one nie rosną. Moi koledzy z klasy z Hołybis byli urodzeni w Magadanie. Dlaczego? „Bo rodzice Luby Hraniuk siedzieli”. Za co? „Byli w banderach”. Sprzeczności rozrywały szablony. Bywałam w rodzinie Luby, widziałam jej dobrą przyjazną mamę, słyszałam, jakie cudowne pieśni śpiewają, jak ładnie rozmawiają czystą ukraińszczyzną. Rodzini ludzie, a nie bandyci. Za co ich było sądzić? „Ludmiła Puhacziwska też siedziała, mamy Oli Daciuk mama”. Za co? „Grypsy nosiła. Ich wtedy wszystkich zabrali, młodziutkich, po 16-17 lat, dzieci”. Coś nie tam zaniosła, myślałam, bo my też piszemy notatki. O pieśniach, które słyszałam na święta, kiedy zbierali się goście – osobna historia, i ja o niej wspominałam nie raz. Za pieśń „Ukraino, Ukraino, Ukraino – kraju mój. Ja za ciebie, Ukraino, męki ciężkie cierpiałem”, – ojca zawsze wzywali do szumskiego KGB. A za co – dla mnie było niezrozumiałe. Z bólem myślałam o rozstrzelanej rodzinie Daciuków, kiedy zabito ojca, matkę i najlepszego przyjaciela ojca, Saszkę, 15-latka. Kto? Rozmowy mojego taty z mamą sprowadzały się do przypuszczeń. „Dokładnie on.., jak myślisz, Wańka?” „On… Widzieli ludzie na nim kożuch Tetiany”… Za kożuch zabijali? „Mówią, za to, że był przewodniczącym rady wiejskiej. Specjalnie podstrojono, żeby ludzie na naszych chłopców grzeszyli”. Tutaj historia rozrywała nie tylko szablony, ale i serce. Fotografia dwóch przyjaciół – z bzem w klapach, pięknych młodych Daciuków – Iwana i Saszki – nijak nie przewidywała śmierci od „bandyckiej” kuli jednego z nich. „Babcia owinęła go kożuchem, chciała schować, wyrwali z rąk…” Jak w czarno-białym kinie kręcił się przed oczami straszny „kadr”. „Fedko zastrzelił się w kryjówce, żeby w bolszewickie łapy nie wpaść”… Na górze, koło Petra, – mogiła, tam leżą… Kogoś zabrali, ktoś wydał, kogoś wypuścili... „Jak ich tam, biednych torturowali! I za co, powiedz…”. Wszystko to osiadało na dnie duszy, wchodziło w ciało. Z latami stawało się zrozumiałe, że te bolesne historie dotyczą niemal wszystkich kordyszewskich rodzin. Że te historie rozciągają się z Kordyszewa aż do Magadanu, Syktywkaru, Kemerowa, Norylska. Że składają one osobną stronę walki o niepodległość Ukrainy, której skutki będą krwawić i jednocześnie podnosić na duchu jeszcze wiele lat. Po raz pierwszy prawda wystąpiła, kiedy w 2011 roku w cerkwi Pokrowy Bogurodzicy we wsi Kordyszew została otwarta kryjówka, w której w latach 1943–1945 przebywali powstańcy i gdzie zostały odnalezione dokumenty, odzież, korespondencja, rozkazy, książki, wycinki z gazet. Zatem tutaj nie po prostu się ukrywano, a walczono. „Takiego patriotycznego uniesienia w narodzie nigdy się nie spodziewaliśmy – napisze w książce „Tam, gdzie bój o wolność” kureńny Maksym Skorupśkyj. – Znaczy to, że bolszewicy przez dwadzieścia lat nie zabili w narodzie patriotyzmu i miłości do swojego państwa. Oni go jedynie uśpili i osłabili. Krew odpowiada na wezwanie do walki przeciwko wrogowi. Nawet zwątpieni w ukraińską sprawę stają się wierzącymi”. Obok mężczyzn do walki wystąpiły kobiety. „Obserwowaliśmy, że te niewiarygodnie ciężkie warunki życiowe podniosły ukraińską kobietę. Stała się jeszcze bardziej samodzielna. Była politycznie wykształcona. W rozmowie używała takich słów, których u nas używają tylko inteligenci; rozmawiając z nią o naszej walce czy idei, trzeba było umieć mówić rzeczowo i wyczerpująco, bo ona myśli politycznie i frazami się nie zadowala”. Kordyszów przed przyjściem bolszewików w 1939 roku żył swoim życiem. Uprawne pola, porządek w gospodarstwach. Czysto wysprzątane, przybrane ręcznikami chaty, na ścianach obrazy. Niemal w każdej chacie Poczajowska Matka Boża. We wsi działa „Proświta”, młodzież wystawia przedstawienia, czczone są dni urodzin Tarasa Szewczenki. „A kiedy już front znów zatrzeszczał i Sowieci po raz drugi zajęli Żytomierz, główne dowództwo UPA wydało rozkaz przygotowania oddziałów i siatki organizacyjnej do sowieckiej rzeczywistości. UPA musi być gotowa swoją postawą rozstrzygnąć losy ukraińskiej państwowości. Postanowiono zjednoczyć patriotyczne i nacjonalistyczne siły i skoncentrować się na wszystkich możliwych środkach walki przeciwko bolszewikom w warunkach okupacji. Ważne było wykorzystanie niemobilizowanych do szeregów Armii Radzieckiej młodych chłopców: ochrona, szkolenie, przygotowanie wojskowe. Nawiązywanie kontaktów, zaopatrywanie w produkty, medykamenty powierzono kobietom”. Odnalezione dokumenty z „Banderowskiej skrzyni” świadczą, że tutaj, pod kopułą cerkwi Pokrowskiej, „biło” potężne źródło informacji. Istnieją przypuszczenia, że działał tam sztab w latach 1943–1945. Wskazówki do prowadzenia pracy w terenie datowane są na 18 lipca 1945 roku. W tym czasie już masowo trwały aresztowania uczestniczek OUN. Część ukrywała się, przebywając w nielegalnym położeniu aż do 1946 roku i dłużej, o czym opowiemy później. Według danych, które udało się zebrać na podstawie dokumentów spraw karnych, do OUN wstąpiło około 20 dziewcząt w wieku od 14–16 lat (urodzonych w latach 1927–1930). Jewdokija Ołeksandriwna Parchomiuk, Tetiana Wołodymyriwna Daciuk, Tetiana Stepaniwna Wasyluk, Ludmyła Ksenofontiwna Puhacz, Hałyna Danyliwna Łypko, Tetiana Iwaniwna Melnyczuk, Iryna Hawryliwna Pyłypczuk, Ludmyła Iwaniwna Jacuk, Hałyna Wasyliwna Klasztorna, Hanna Floriwna Szerhej, Olha Kuzmiwna Łypka, Ułyta Mykytiwna Babij, Ludmyła Omelaniwna Łypka. „Przeprowadzonym w sprawie śledztwem ustalono, że we wsi Kordyszów w rejonie szumskim istnieje organizacja OUN, która prowadzi aktywną działalność antyradziecką. Z liczby wymienionej organizacji aresztowano i pociągnięto w danej sprawie oskarżonych, których konkretna działalność antyradziecka polega na następującym. Na nacjonalistycznych zebraniach w 1944 roku, w miesiącu maju, w szkole dwa razy mówiono, by nie słuchać Radzieckiej władzy. Chór cerkwi Święto-Pokrowskiej w Kordyszowie. 1933 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn