Strona · s. 12strona oryginału ↗
Ludmiła Puhacz (pseudonim Czorna): Pójdziesz po wsi zbierać produkty
Слово Просвіти, №26 за 2021 рік
Anatolij ŁUKASZUK, krajoznawca Galina DACIUK, dziennikarka Ludmiłę Puhacz aresztowano, według różnych dokumentów, 6, 22 lub 28 marca 1946 roku. Ludzie już spoglądali na chude konie, pługi, torby z ziarnem – wkrótce w pole. Wieśniacy – głównie kobiety, bo obławy, enkawudzistowskie czystki, przymusowa mobilizacja na front wymiotły z rodzin chłopców i młodych mężczyzn. I straty trwały. W rodzinie Puhaczów na początku wojny niemiecko-radzieckiej zaginął syn Fedin, który uczył się w Krzemienieckiej Szkole Średniej nr 1. Kiedy w grudniu 1940 roku ojciec pojechał do Krzemieńca, żeby przywieźć syna na wakacje, powiedziano mu, że Fedin został aresztowany „za przynależność do bandy OUN”. Ktoś opowiadał, że młodzieńca zakatowano w krzemienieckim więzieniu. I opowieść okaże się straszną prawdą. W sprawie śledczej przeciwko Ludmile Puhacz brat Fedin nie jest wspomniany ani słowem. Wydaje się, że nieprzypadkowo. Bo straszne więzienne czystki 1941 roku we Lwowie, Dubnie, Winnicy, Brzeżanach, Czortkowie, Krzemieńcu enkawudziści pragnęli tak samo wyczyścić z ludzkiej pamięci na zawsze. Po 80 latach po raz pierwszy publikujemy dokumenty z archiwum SBU obwodu tarnopolskiego, które ujawniają imię Fedina Puhacza, aresztowanego 21 grudnia 1940 roku, i sfabrykowaną „Sprawę 35”, na podstawie której go stracono. „Puhacz Teodozjusz Ksenofontowycz, urodzony w 1921 roku, pochodzący ze wsi Kordyszów, rejonu szumskiego, tymczasowo zamieszkały w mieście Krzemieńcu, z chłopów-średniaków, Ukrainiec, wykształcony. Do aresztowania – uczeń szkoły nr 1 w Krzemieńcu. Oskarżony o to, że będąc nacjonalistycznie przekonanym i wrogim wobec władzy radzieckiej, wstąpił do nacjonalistycznej organizacji OUN, do której został zwerbowany. Będąc członkiem organizacji OUN, prowadził aktywną walkę przeciwko Władzy Radzieckiej o stworzenie Samodzielnego Państwa Ukraińskiego, – czyli o zbrodnie przewidziane w artykułach 54-2, 54-II KK USRR”. Przez Kordyszowską radę wiejską zostało wydane zaświadczenie o tym, że „obywatel Puhacz Teodozjusz Ksenofontowycz, pochodzący ze wsi Kordyszów rejonu szumskiego, został aresztowany w 1941 roku i do domu więcej nie powrócił. Zaświadczenie wydano w celu przedłożenia w Krzemienieckim KGB”. Jego siostrę Ludmiłę Puhacz przyszli aresztować już po wojnie, w innej sprawie, jednak ta sama enkawudzistowska maszyna. „Ja, starszy oper pełnomocnik UNKGB obwodu winnickiego major Drużynin, rozpatrzyłem materiały o przestępczej działalności Puhacz Ludmiły Ksenofontówny, urodzonej w 1928 roku, pochodzącej ze wsi Kordyszów rejonu szumskiego obwodu tarnopolskiego, z chłopów-średniaków, wykształcenie 2 klasy szkoły podstawowej, członkini OUN, Ukrainka, obywatelka ZSRR, wcześniej niekarana, niezamężna, mieszkała na tymczasowo okupowanym przez Niemców terytorium, w danej chwili pracuje w swoim gospodarstwie, mieszka we wsi Kordyszów. Uznałem, że Puhacz L. K., będąc wrogo nastawioną wobec Władzy Radzieckiej, w lipcu 1943 roku wstąpiła do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, pierwszy miesiąc po zwerbowaniu po wsi Kordyszów gromadziła produkty żywnościowe dla bandytów UPA, od sierpnia 1943 roku do marca 1944 roku, mając pseudonim „Czorna”, pracowała jako staniczna łączniczka OUN, mając ścisłe kontakty z bandytą UPA „Tarasem”, członkami OUN „Śniżynką” i „Lilijką”. Na zadanie OUN w marcu 1944 roku objęła pracę jako staniczna gospodarcza we wsi Kordyszów i pracowała na zajmowanym stanowisku do przybycia do wsi garnizonu wojsk Armii Czerwonej, czyli do stycznia 1946 roku. Co potwierdzają zeznania świadków (Ryżuk G. F.) i osobiste zeznania oskarżonej. Postanowiłem: Puhacz Ludmiłę Ksenofontównę poddać aresztowi i rewizji. Protokół opisu mienia sporządzono 22 marca 1946 roku. „We wsi Kordyszów starszy oper pełnomocnik Szumskiego RO NKGB młodszy porucznik Szarapow, w obecności Lypki Iwana Pawłowicza, Puhacz Anny Onufrijewny przeprowadził opis mienia u Puhacz Ludmiły Ksenofontówny. W momencie opisu okazało się co następuje: dom drewniany mieszkalny, kryty słomą, konie robocze (dwa), krowa, owca, więcej nic nie ma”. Na pierwszym przesłuchaniu przez oper pełnomocnika UNKGB obwodu winnickiego majora Drużynina, Ludmiła zebrała się, by szczerze odpowiadać na pytania. „– Czym zajmowałaś się w okresie tymczasowej niemieckiej okupacji, opowiedz szczegółowo. – Cały okres niemieckiej okupacji pracowałam w swoim gospodarstwie i żadnych związków z okupacyjną władzą niemiecką nie miałam. Nasza rodzina składa się z pięciu osób. Puhacz Anna Onufrijewna, 50 lat, mama, mieszka w Kordyszowie i pracuje w swoim gospodarstwie. Puhacz Fylymon Andrijowycz, 54 lata, wujek-kaleka, mieszka w Kordyszowie i pracuje w naszym gospodarstwie. Puhacz Antin Ksenofontowycz, 1919, brat, od 1940 roku zmobilizowany do RKKA, znajdował się na Dalekim Wschodzie, a od 1941 roku żadnych wiadomości nie mamy. Puhacz Iwan Ksenofontowycz, urodzony w 1931 roku, brat, pracuje w rolnictwie. Mój ojciec, Puhacz Ksenofont Andrijowycz, zmarł w 1944 roku na tyfus, – i więcej u nas w rodzinie nikogo nie ma. O ukraińskim nacjonalizmie w naszej wsi oraz innych wsiach rejonu szumskiego nic mi nie wiadomo, od ludności tylko słyszałam, że w okresie niemieckiej okupacji zaczęła formować się Ukraińska Powstańcza Armia, którą w danej chwili nazywają „bandą UPA”, dlatego że przebywają oni w nielegalnym położeniu. Chodzą rozmowy o tym, że mój brat Puhacz Antin również przebywa w „bandzie UPA”, ale potwierdzenie... Grypsy (notatki) z poczty powstańczej. Ludmiła Puhacz (po lewej) z koleżankami na zesłaniu. Wasyliuk. Kiedy zbierałam produkty po wsi, poszczególne osoby pytały mnie: „Dla kogo zbierasz żywność?” Zmuszona byłam odpowiadać: „Dla wojska, Ukraińskiej Powstańczej Armii, której części znajdują się w naszej wsi”. UPA wtedy do naszej wsi przyszła wieczorem, a w nocy w nieznanym nam kierunku ze wsi wybyła”. (Pewnie Ludmiła inaczej formułowała swoje odpowiedzi. Ale na papierze ujawnienie „nacjonalistycznego podziemia OUN, UPA” musiało być zapisane po enkawudzistowsku jasno i „poprawnie”. Tego wymagał odpowiedni artykuł, pod który torturami podciągano sprawę. Dziewczęta skromnie nie przywiązywały wagi do swojej pracy, tymczasem enkawudziści uświadamiali sobie, że ich praca była krwionośną tętnicą działalności UPA). „– Śledztwo dysponuje pełnymi danymi o twojej antyradzieckiej działalności i proponuje prawdziwie opowiedzieć o popełnionych przez ciebie zbrodniach. – W pierwszych dniach lipca 1943 roku pod wieczór przychodzi do naszego domu Wasyliuk Tetiana, „Lilijka”, i mówi mi: „Pójdziemy do nas, muszę z tobą o czymś porozmawiać”. Zebrałam się i poszliśmy do jej domu. W domu byli tylko jej starzy ojciec i matka. Siedzieli na piecu i naszych rozmów nie słyszeli. Tetiana zaczęła mi mówić, że „nie trzeba słuchać niemieckiej władzy, teraz trzeba wszelkimi sposobami pomagać Ukraińskiej Powstańczej Armii, która walczy o Samodzielne Państwo Ukraińskie, i nam wtedy żyć będzie lepiej, niż przy Niemcach i Sowietach. Nam teraz trzeba będzie zbierać: chleb, kaszę, jajka, masło, słoninę, mleko, ser, mięso oraz inne produkty żywnościowe dla Ukraińskiej Powstańczej Armii; zbierać wełnę i dziergać dla strzelców UPA skarpetki, rękawice i przygotowywać dla nich inne ciepłe rzeczy”. Byłam całkiem młoda i pracować w interesach ukraińskich nacjonalistów dałam swoją zgodę. Potem Wasyliuk mówi mi:
potwierdzić czy zaprzeczyć temu nie mogę, nie wiem. W sierpniu 1943 roku, w dzień, do naszego domu przyszła Tetiana Stepaniwna Wasyluk, dziewczyna z naszej wsi Kordyszów, wywołała mnie za drzwi domu i powiedziała mi, że powinnam pracować z ukraińskimi nacjonalistami i w mój obowiązek wchodzi praca w charakterze łączniczki OUN. Odpowiedziałam jej, że poradzę się rodziców, i poszłam zapytać swojego ojca. On na to zgody mi nie dał, wyszłam do Wasyluk T. S. i udzieliłam jej negatywnej odpowiedzi. Ona od nas odeszła i więcej nie przychodziła, i więcej o ukraińskim nacjonalizmie oraz o UPA nic nie wiem. – Wasze zeznania są nieprawdziwe, tak ukraińscy nacjonaliści nie postępują. Pracujecie jako łączniczka, bo inaczej OUN by was zabiła, śledztwo proponuje składać prawdziwe zeznania”. (Od danych zeznań odmówić można jedynie pod presją, biciem i torturami. I już składane są inne zeznania). “– W październiku 1943 roku do naszej wsi przyszła UPA, ale liczebności jej nie znam. Przybiega do mnie Wasyluk T. S. i daje polecenie – pójść po wsi i zebrać pieczony chleb na żywność. Wyraziłam zgodę, poszłam po wsi i zebrałam wtedy pięć bochenków pieczonego chleba, dwa litry mleka, pół kilo słoniny i wszystko zebrane oddałam „Dla tego, abyśmy zachowywali ścisłą konspirację w naszej podziemnej pracy, będziecie mieć tajną ksywkę-pseudonim”, i nadała mi pseudonim „Czorna”. Po pewnym czasie do mojego domu po raz drugi przychodzi Wasyluk i mówi mi, że powinnam pracować jako łączniczka. Zapytałam: „A dokąd będę musiała chodzić?” Odpowiedziała: „Tylko po swojej wsi Kordyszów”. Pracując jako łączniczka w swojej wsi, nosiłam pakiety – „grypsy” od „Lilijki” do Pyłypczuka Iwana, narodowego pseudonimu nie znam. On wtedy pracował jako łącznik, a dokąd dostarczano narodową pocztę, nie jest mi wiadome. Otrzymywałam po jednym, a czasami po dwa grypsy, na których były napisy: 5/9-G, 5/8-D, 5/7-I i tak dalej, liczebnik szedł jeden, mianownik zwiększał się do dziesięciu, a litery szły od początku alfabetu do dziesiątej litery, a co to oznacza, „Lilijka” mi nie mówiła. Pyłypczuk przychodził co drugą dobę, a czasami co trzecią, przynosił po jednym grypsie, na którym zawsze napis był: „Lilijka”, a otrzymane przekazywałam adresatowi. W ten sposób, co dwa dni od „Lilijki” nosiłam narodową pocztę. Jako łączniczka stanicy pracowałam od sierpnia 1943 roku do marca 1944 roku. We wrześniu 1943 roku pracowałam przy zbiórce od ludności produktów żywnościowych dla Ukraińskiej Powstańczej Armii. Zebrane produkty zawsze oddawałam „Lilijce”, a kiedy w marcu 1944 roku wokół pojawiły się wojska Armii Czerwonej, praca stała się dla nas niemożliwa. I na tym wszystko się skończyło. – Gdzie w danej chwili znajduje się Pyłypczuk Iwan, opowiedzcie szczegółowo. – Pyłypczuk Iwan przebywał w nielegalnym położeniu, ale żołnierze garnizonu wojsk Armii Czerwonej wykryli go gdzieś w polu, w miesiącu marcu, uciekał przed nimi i podczas ucieczki został zabity. A jego rodzina została skierowana na zsyłkę na Syberię. – Wymieńcie członków OUN waszej organizacji stanicznej. – „Lilijka” przy werbunku mówiła mi, że staniczna organizacja OUN we wsi Kordyszów składa się z dziewięciu osób, a ja będę już dziesiątą. A kto przebywa w tej organizacji, nie powiedziała mi. Wspólnych narad między nami również nie przeprowadzano i członków naszej organizacji OUN osobiście również nie znam. – Uchylacie się od wymienienia wszystkich członków OUN organizacji stanicznej, śledztwo proponuje mówić prawdziwie. – Tak, uchylałam się, będę mówić prawdziwie. Zebrań u nas, powtarzam, nie było, w jednej z rozmów „Lilijka” opowiedziała mi, że w skład naszej organizacji stanicznej wchodzą: Wasyluk Tetiana, 1920, gdzie w danej chwili przebywa, nie wiem. (W tamtym czasie zabita. – Aut.). Myroniuk Ulyta, „Sniżynka”, przeszła na nielegalne położenie jeszcze w marcu 1944 roku. Daciuk Tetiana Wołodymyriwna, 1929, urodzona i mieszkanka wsi Kordyszów, aresztowana. Parchomiuk Jewdokija Ołeksandriwna, 1927, urodzona w Kordyszowie, aresztowana. Szerhej Hanna Floriwna, 1924, aresztowana. Oprócz siebie, nie znam nikogo więcej. Jakie zadania otrzymywały od organizacji stanicznej OUN wymienione przeze mnie wyżej osoby, nie wiem.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
