Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Niezmierzona siła

Слово Просвіти, №26 за 2021 рік

Ivan MALUTA, pisarz, zasłużony dziennikarz Ukrainy Z oddali krzyczeli do niego chłopcy, żeby uciekał. A on, jak zaczarowany, śledził błękitny płomyk na loncie w kamieniołomie granitu. I stało się fatalne. Od wybuchu – ślepiec bez kończyn rąk. W niespełna osiemnastym roku życia. Według dwóch wersji Inny na jego miejscu przekląłby granitowe kamienie. Złamałby się, szukając ukojenia w alkoholu, stałby się żebrakiem. Syn frontowca Omeliana Zabasztanśkiego, zmarłego od ran rok po wojnie, wziął go za wzór hartu ducha. Uczenie się systemem Braille’a nijak nie wychodziło, jak nie brał igły – palcami nóg czy zębami. Zmuszony był polegać tylko na fenomenalnej pamięci. Więc naszemu poecie przychodziło się dla każdego wersu wykrzesywać słowa, niby kilofem – iskry z kamienia. W sinych skałach poezji wolą i rozumem Obciosuję słowo, niczym kamień, twarde, – wyznał w wierszu “Szczerość”. Poeta Wołodymyr Zabasztanśki – z miasteczka Brahiłów w obwodzie winnickim – fizycznie nie mógł pisać. Dla niego przykładem męstwa w tamtym czasie był Mykoła Ostrowśkyj. Miał on, jak pisał Petro Perebyjnis, “wyczerpującą pracę serca i pamięci”. Lecz raczej chłopak nie przeczuwał swojego przeznaczenia po siedmiolatce, kiedy był malarzem, pomocnikiem palacza w cukrowni, woźnicą, robotnikiem w kamieniołomie. Prawdziwych poetów nie uczą – stają się nimi z nakazu duszy i serca. I w pewnych, nieprzewidzianych okolicznościach oraz ekstremalnych sytuacjach. Właśnie tak stało się z ciężko okaleczonym młodzieńcem w brahiłowskim kamieniołomie. Dlatego warto przystać na drugą wersję – o paradoksie z przeciwieństwa. A on, jak pisał prozaik Ołeksej Dmytrenko, w “okrutnym błędzie, który okaleczył chłopca, ale zrodził poetę”. Bywa, że i bieda skłania, kiedy jest silna wola i postawiony cel. A jeszcze kiedy obok życzliwy doradca. Właśnie na to miał szczęście W. Zabasztanśki. Po kilku ciężkich operacjach trafił do Kijowskiego Instytutu Ortopedii i Traumatologii. Sąsiadem w sali okazał się pisarz-frontowiec Jewhen Krawczenko. Swoimi opowieściami o dzielnych ludziach i sile słowa artystycznego zachęcił chłopca do pisania wierszy. Poeci Andrij Malyszko i Wołodymyr Sosiura, którzy odwiedzali Krawczenkę, zauważyli u Wołodii pociąg do poetyckiego myślenia i pobłogosławili go nawet na etapie początkującego. Ale był jeszcze jeden bardzo ważny czynnik dla sprzyjającego losu młodego poety. Ucząc się w szkole młodzieży pracującej, którą ukończył ze złotym medalem, przybył na wakacje do siostry. I tutaj, w Brahiłowie, poznał przyjezdną sąsiadkę Ołhę Wasyliwnę, córkę represjonowanego księdza, która podczas wojny była robotnicą przymusową w Niemczech. Sama doświadczywszy z córeczką niedoli, urodziwa, śpiewna, zgodziła się zostać dożywotnim przewodnikiem, jego oczami i rękami, a nawet urodziła syna. Któż by z takim ciężarem nie zwiesił głowy, Z domu mnie wiodąc na szczyt? Stały się w drodze niezastąpione na wieki Oczy i ręce mojej żony, – podziękował Oli w jednej z poezji. “Za co kłaść kości” Pierwszy zbiór “Rozkaz kamieniarzy” ukazał się w 1967 roku, kiedy jeszcze był studentem na wydziale filologicznym uniwersytetu w Kijowie. Mimo pewnego naśladownictwa znanych poetów, otrzymał pochlebne recenzje. Przypominam sobie, tytuł trzeciej książki – “Moja wąskotorówka” (1973). Mimo tytułu Zabasztanśki upewnił się, że jednak nie stał się komsomolskim trubadurem. Coraz częściej przejmował się troskami i biedami prostych ludzi, jak choćby w wierszu “Kapusta”. O wdowie, której mąż zginął w kamieniołomie: Ciotka cięła na szatkownicy kapustę I soliła łzami w beczce dębowej… Wyrastał poeta w chatce, po wszystkich kątach i zakątkach której – nędza. Z marnymi dniami pracy, nie do zniesienia podatkami, przymusowymi subskrypcjami na obligacje. A matka uczyła dzieci dzielić się każdym kawałkiem chleba. Czy nie dlatego chłopak miał sumienność, gotowość pomagania komuś w potrzebie. Widocznie z tych duchowych potrzeb powstały pamiętliwe wersy, które stały się dla wielu wielbicieli jego talentu skrzydlatym wyrażeniem: Trzeba chleba człowiekowi i metalu, Trzeba muzyki i piedestału, Lecz, być może, ponad wszystko, do zgonu, Trzeba wiary człowiekowi w człowieka. Poezja stała się dla Zabasztanśkiego także duchowym wyjściem z niepełnosprawności. Mnie bieda nie może pokonać, Nie mogę pokonać i ja biedy. Tak oto stoimy naprzeciw. Jeśli zaś ja pierwszy upadnę, To tylko z góry na biedę, – obiecał sobie samemu choćby takie zwycięstwo. Dziwią jego zapał, cierpliwość i, oczywiście, pamiętliwość. Przygotowywał artykuły i recenzje książek, zajmował się przekładami, z przyjemnością jeździł na występy, kierował Republikańskim studiem twórczej młodzieży “Kobza”. W wywiadzie dla Mykoły Kaharlyćkiego podzielił się sekretem swojej twórczości: “U mnie najczęściej rodzą się pierwsza i ostatnia strofa przyszłego wiersza… Kiedy takie obramowanie jest, wiersz wyczekuję”. Czy nie najlepszy przykład takiego wyczekiwania – dedykacja dla Borysa Tymoszenki “Kolędnicy”. Przejmujące wspomnienie z dzieciństwa, kiedy przyszedł z gromadą pod okna samotnego dziadka. Razem wołali: – Wam kolędować? A stamtąd: – Nie mam co dawać. Na to chłopcy nie zważali. I stary, “wzruszony, wynosi grzecznie / W misce ziemniaki nam pieczone”. A oto zakończenie – jak wyrzut współczesnym za przerwaną tradycję naszych przodków. I to – najistotniejsze, dla czego powstał zamysł twórczy. …jest dzisiaj co dawać. Czemuż nikt nie idzie kolędować? Podobny poetycki zabieg – w “Żmeryńskiej balladzie”. Początkowo autor przypomina, że sława tego kraju “zawsze – od Karmałuka” (legendarny mściciel urodził się właśnie tutaj – we wsi Karmałukowe). Dziękuje Żmerynce za to, że w głodne powojenne lata ratowała “wątrobianką” i “kolejką za szprotkami”, czasem “na towarowym pociągu podrzucali z tobołkiem do punktu kontrolnego”. I już na koniec ogrywa jedyną wadę tego osiedla na ważnym węźle transportowym, z oryginalnym pod względem architektury – jednym z najlepszych na Ukrainie – dworcem kolejowym. Tylko niech smutno nie będzie w końcu, Niech wam zawsze będzie tylko błękitnie. Nie byłaby Odessa pierwszą, Gdyby morze w Żmerynce było. Ale co znaczy “błękitnie”? Widocznie ten przysłówek jest na tyle ważny, że zlekceważono bardziej dokładny rym. W wierszu “Trzymam się” poeta trafnie skorzystał z archaizmu, który oddaje wysiłek utrzymania się od depresyjnej rozpaczy, kiedy chwytał się i “za krótkich wspomnień strzępów”. Chodzi o urywki, kawałki, rozłączone fragmenty czegoś drogiego dla duszy, delikatnego, co jest wezwaniem do walki o życie. Tak samo przyciągnął mnie wers “czatowała na urwiskach drogi” (“Wysławiajcie człowieka prostego”). Tutaj rzadko używane słowo “urwisko” (synonim do przepaści) ostrzega przed niebezpiecznymi przeszkodami – kamiennymi występami, skalnymi urwiskami, stromością. Poeta oburzał się, że przebiegli włodarze pod maskami nowożytnych demokratów dbają nie o dobrobyt narodu, a własne wzbogacenie: “I patrioci tylko dotąd, / Dopóki z woli handel jest”. Ten poeta nie miał możliwości samodzielnie weryfikować w słownikach pochodzenia wątpliwych leksemów. Ale nie szedł na kompromis dla udanego rymu. Zrodzone z pamięci, jego strofy są filigranowo czyste. Szczery, pryncypialny, zawsze stał w obronie ojczystego języka, który identyfikuje przynależność do ukraińskiego narodu. Nawet w wierszu o narodowym bohaterze Sewerynie Naływajce wkłada w jego usta przekonanie: jeśli “język jest jeszcze u narodu, / Jeszcze jest za co kłaść kości”. Jak wierszowane nowele …Każdego ranka zostawiano zmarłych i opuchniętych z głodu przy płotach, skąd zabierano ich wozem do wspólnej mogiły na cmentarzu. Na początku lata niektórzy potajemnie wychodzili na pole kołchozowe, na którym bielało żyto. Jak tylko ktoś zrywał choć kilka jeszcze niedojrzałych, mlecznych kłosów, doganiali go na koniach aktywiści-brygadziści. Dzieci bezlitośnie bito, dorosłych karano więzieniem. Tak opowiadała mi matka. I zapewne w horror Hołodomoru wtajemniczali rodzice i współmieszkańcy także Wołodymyra Zabasztanśkiego. Inaczej raczej nie pojawiłby się przepełniony tragizmem jego wiersz „Cierpiąca matka”. Zbolała matka szła powoli, Tam, gdzie kłosy dojrzałe w polu. Niosła na piersiach dziecię jak ptaka, Sił zabrakło, padła przy szlaku. Jak źdźbła, ręce syn wyciąga I chleba u mamy wciąż błaga. Lecz błagania swego ptaszyny Już nie słyszy cierpiąca matka. Leży oczami ku niebu matka, Zgasła cicho przy swym dzieciątku. Obudź się, mamo, obudź się, mamo! Dojrzało żyto twoje zielone… Hołodomory, hołodomory, Wszystko do ziarnka wzięły z komory. Wzięły z komory wszystko do ziarnka U matki i dziecka z Ukrainy. Odnalazła ten utwór w internetowych labiryntach emigrantka Wałentyna Burburas, pochodząca z mojej wsi. I przesłała mi go, dowiedziawszy się, że badam twórczość W. Zabasztanśkiego. Poruszona przejmującymi wersami, krajanka zdobyła się na bolesne wspomnienie: „Kiedy przeczytałam „Obudź się, mamo, obudź się, mamo! / Dojrzało żyto twoje zielone…”, łzy zamgliły mi oczy. Moja matka była sierotą, podczas Hołodomoru mieszkała u ciotki. Prosiła „brygadzistów”, by zostawili choć garść żytniej mąki na zakwas. Mija dwadzieścia lat, odkąd zakończył się nieustanny pojedynek z wieczną ciemnością utalentowanego poety, laureata Nagrody Szewczenkowskiej Wołodymyra Zabasztanśkiego. Jest więc powód, by przypomnieć o unikalnym przykładzie – i to nie tylko dla sfery literatury – wyjątkowej siły ducha, niezwykle silnej osobowości. I jeśli już nadejdzie czas upadku, to trzeba mężnie, według twierdzenia poety, „tylko z góry – na nieszczęście”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn