Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 16strona oryginału ↗

Rajtarzy i strzelcy. Kim oni są?

Слово Просвіти, №26 за 2021 рік

Historia naszego proświtańskiego tygodnika jest nierozerwalnie związana z życiorysami naszych autorów. Dzisiaj świętujemy 85. urodziny Anatolija Hatnenki, który nie tylko aktywnie pisze dla „Słowa Proświty”, ale także bierze udział w proświtańskich akcjach. W szczególności pan Anatolij przekazał dla bojowników Frontu Wschodniego najlepsze egzemplarze swojej domowej biblioteki. Również uformowane przez niego biblioteczki trafiły do Muzeum T. H. Szewczenki, Akademii Dyplomatycznej, kijowskich bibliotek imienia Łesi Ukrainki, Jewhena Płużnyka, Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, WUT „Proświta” im. T. H. Szewczenki. Miłość do książki, do literatury ukraińskiej była pielęgnowana w duszy jubilata jak drogocenna perła: po ukończeniu wydziału dziennikarstwa KDU im. T. H. Szewczenki Anatolij Hatnenko pracował w gazecie, wydawnictwie, a potem 25 lat – w Głównej redakcji audycji literacko-dramatycznych Ukraińskiego Radia. Już po zakończeniu kariery zawodowej nie porzucił pióra, publikował w wielu stołecznych wydawnictwach, w tym także w „Słowie Proświty”. Serdecznie gratulujemy naszemu autorowi i darczyńcy książek Anatolijowi Hatnence z okazji 85. urodzin, życzymy zdrowia, twórczej energii i pełni sił! A czytelnikom proponujemy nową korespondencję A. Hatnenki oraz rzadkie zdjęcie z jego archiwum dziennikarskiego. Anatolij HATNENKO Dla wielu pokoleń kijowian te pojęcia stały się zwyczajne, choć oni, przynajmniej większość z nich, nie wiedzą, jakie znaczenie niosą słowa wyniesione do nagłówka. Bez wątpienia wszyscy stykamy się z ich pochodnymi znaczeniami, wszak to właśnie od nich powstały nazwy kijowskich ulic – Rajtarska i Strzelecka. Znajdują się one w samym centrum miasta, niedaleko starożytnych Złotych Wrót i Soboru Sofijskiego. Zapytacie: za co spotkał je taki zaszczyt? Spróbujmy to wyjaśnić. Skorzystamy w tym celu z encyklopedycznego informatora „Kijów”. W artykule „Ulica Rajtarska” czytamy: „Rozciąga się od Złotych Wrót do Placu Lwowskiego. Jedna z czterech ulic, które schodziły się według planowania z 1037 roku do Bramy Północnej (Plac Lwowski) miasta Jarosława. Pierwotna nazwa nieznana. Rajtarską zaczęto ją nazywać od końca XVII wieku, ponieważ stacjonowały tu konne oddziały armii rosyjskiej – rajtarzy”. Czytamy artykuł „Ulica Strzelecka”: „Rozciąga się od ulicy Wielkiej Żytomierskiej do ulicy Jarosławów Wał. Nazwa pochodzi od tak zwanej Słobody Strzeleckiej, gdzie osiedlili się po wojnie narodowowyzwoleńczej 1648–54 lat rosyjscy strzelcy...” (Nie mylić z siczowymi, ukraińskimi, strzelcami!). Zrodzona z ugody perejasławskiej „przyjaźń” Ukrainy z Moskowią niedługo pozostawała w stanie euforii. Bohdan Chmielnicki, zobaczywszy przejawy przemocy i fałszu Moskali, doszedł do wniosku, który błyskotliwie sformułował niemiecki mąż stanu Otto von Bismarck. Pamiętacie: „Ugoda z Rosją nie jest warta papieru, na którym została napisana”? Więc wybitny hetman postanowił wyprowadzić Ukrainę z przygotowanej dla niej pułapki. Niestety, nie udało mu się tego zrealizować z powodu przedwczesnej śmierci, która nastąpiła, jak świadczą niektóre źródła, nie bez pomocy moskiewskich „braci”. Przez ponad trzy stulecia Ukraina, według słów wielkiego Francuza Woltera, „zawsze pragnęła wolności”, próbując wyrwać się z „braterskich” objęć Moskowii. Lecz, niestety, siły były nierówne. Zaraz po Perejasławiu Moskowia zaczęła wysyłać swoje wojska do miast i wsi Ukrainy. Wśród nich był, oczywiście, i Kijów. Rajtarzy i strzelcy grabili ludność, gwałcili kobiety, zabraniali jakiegokolwiek samowyrażania działalności duchowej i kulturalnej Ukraińców. To, zapytacie, po co nam zachowywać te nazwy-widma strasznej przeszłości? Zgadzam się z wami: nam to nie jest potrzebne. Cóż, zapomnieć? Nie, zapominać nie można. To zapiszemy w historii Ukrainy, aby nasi potomkowie byli uważniejsi przy wyborze prawdziwych przyjaciół. Ale w nazwach ulic nie powinny się znajdować, ponieważ, będąc wyrazem codzienności, poniżają ludzką godność Ukraińców. Wybitny gruziński pisarz Konstantine Gamsachurdia swego czasu odwiedził kilka ukraińskich miast i napisał niezwykle ciekawe eseje „Ukraińska Temida”. Oczywiście, nie ominął on i Kijowa, bywał w różnych muzeach, chodził ulicami miasta, rozmawiał z kijowianami. Chodził po centrum stolicy, w szczególności tam, gdzie stawały w pamięci nie tylko bohaterowie dawnej Ukrainy, ale i „piotrowscy rajtarzy czy jekaterynińscy strzelcy”. Kochał okolice, gdzie częściej słychać było język ukraiński. Oto jak pisarz odebrał nasze miasto: „Kijów – Rzym Europy Wschodniej, kolebka, bez wątpienia, wielkiej kultury... Wszędzie ślady przeszłości, krwi, ślady ćwiczeń miecza. I chociaż komitet wykonawczy miasta postarał się wynieść w nazwy ulic miasta imiona rewolucjonistów, ludowych wodzów i trybunów nie tylko samej Ukrainy, ale i całego Związku, z ust konserwatywnych i zapominalskich kijowian od czasu do czasu jednak wyrwie się „Rajtarska”, „Zaułek Strzelecki”...”. Zauważcie, to zostało napisane w 1931 roku. A jak brzmi aktualnie! Ciekawe myśli zawarł pisarz w swoim utworze, więc zapoznajmy się przynajmniej z niektórymi z nich. Spodobało się autorowi nasze muzeum historyczne: „Tutaj znajdują się najcenniejsze kolekcje ukraińskiej prehistorii... Brązowa rzeźba „Ukraińska Temida”. Kiedyś i ona trzymała w rękach wagę i miecz, a teraz przypomina żebraczkę... Bardzo ciężkie skojarzenia wywołuje w duszy mojej „Ukraińska Temida”, ograbiona przez bezlitosne żądło wieków. A kiedyś posiadała własną wagę i miecz. Lecz Ukrainie, jak i Gruzji, wypadło stać na granicy...”. Autor nie traci optymizmu co do losu Ukrainy, bo przecież „nadzieją patrzy z nieba Mars na ukraińską Temidę, której sprawiedliwość historii znowu powinna zwrócić rozbitą w niekończących się wojnach wagę i miecz”*. Czyż teraz nie o to walczą Ukraińcy? Czyż nie jest nonsensem istnienie w niepodległej Ukrainie nazw ulic, pozostawionych przez Rosję, która przez cały czas swojego istnienia jako państwo wyznaje ideologię agresji i zniewolenia innych narodów? A co do przemianowania Rajtarskiej i Strzeleckiej nie powinno być żadnych problemów. Wszak na tych ulicach odbywały się znaczące wydarzenia, żyli i tworzyli wybitni Ukraińcy. Tutaj, w szczególności, mieszkali M. Łysenko (zachował się, nawiasem mówiąc, dom, gdzie spotykał się z P. Czajkowskim), uczony M. Maksymowycz, u którego gościł T. Szewczenko, mieszkała Łesia Ukrainka, swoje ślady pozostawili wybitni artyści H. Narbut i F. Kryczewski. W jednym z domów zbierali się członkowie Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Jak widzimy, tutaj są godne imiona i wydarzenia. Więc słowo należy do Instytutu Pamięci Narodowej oraz Kijowskiej Rady Miejskiej. Straszne widma przeszłości muszą zniknąć z mapy geograficznej stolicy Ukrainy! ———————— * Cytaty z eseju K. Gamsachurdii „Ukraińska Temida” podane są w tłumaczeniu Ii i Raula Czilaczawy Bądźmy razem! P R Z E D P Ł A T A—2 0 2 1 Koszt prenumeraty TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA „PROŚWITA” (z dostawą i kosztami pocztowymi):

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn