Z okazji 28. rocznicy uchwalenia Ustawy Zasadniczej państwa Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przeprowadziło konferencję na temat „Kto i dlaczego podważa konstytucyjne fundamenty Państwa Ukraińskiego” pod przewodnictwem szefa „Proświty” Pawła Mowczana. W wydarzeniu wzięli udział i wystąpili: Heorhij Filipczuk, akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, Wiktor Szyszkin, pierwszy prokurator generalny Ukrainy i sędzia Sądu Konstytucyjnego (2006–2015), Mykoła Hołomsza, zasłużony prawnik Ukrainy, Iwan Zajeć, deputowany ludowy pięciu kadencji, Wołodymyr Semystiaha, przewodniczący Ługańskiego obwodowego zjednoczenia „Proświta”, Dmytro Łomaczuk, laureat Nagrody im. Szewczenki, reżyser filmowy, Roksolana Chmara, działaczka społeczna, żona Stepana Chmary, Ołeksander Kowaliw, doktor nauk ekonomicznych, Serhij Prysuchin, doktor filozofii, Petro Czerneha, doktor nauk historycznych, Jurij Rabotin, przewodniczący Odeskiej organizacji regionalnej Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, Jurij Mosenkis, doktor nauk filologicznych oraz wielu innych przedstawicieli kręgów intelektualnych, w tym także członków „Proświty” z różnych zakątków Ukrainy, którzy dołączyli do konferencji zdalnie. Wspomnieniami o tym, jak uchwalano Konstytucję, podzielili się aktywni uczestnicy tego historycznego wydarzenia. Paweł Mowczan wspomniał w szczególności o uniesieniu, jakie zapanowało wśród państwowców po przyjęciu dokumentu. „Kolega Wołodymyr Jaworiwski powiedział wtedy, że główna sprawa życia została dokonana!” – wspomina Paweł Mychajłowycz. Według niego w tamtym czasie nikt nie mógł przewidzieć, z jakimi wyzwaniami w przyszłości zmierzy się młode państwo. Dlatego, jego zdaniem, obecny dzień 28 czerwca nie jest czasem na świętowanie, lecz na refleksję i poszukiwanie odpowiedzi. Jeszcze jeden uczestnik tego doniosłego wydarzenia – Iwan Zajeć – zauważył, że Konstytucja nie powstała w jedną noc, a proces ten trwał prawie sześć lat i został zapoczątkowany przez deputowanych jeszcze pierwszej kadencji. Przypomniał o wcześniej uchwalonej Deklaracji o suwerenności państwowej Ukrainy. Przy okrągłym stole padło również niemało słusznych uwag dotyczących treści Ustawy Zasadniczej. Wiktor Szyszkin zwrócił uwagę na brak odrębnego rozdziału o obronie państwa. A narod- Dekretem Prezydenta Ukrainy nr 383/2024 „O odznaczeniu państwowymi nagrodami Ukrainy z okazji Dnia Konstytucji Ukrainy” odznaczony został Orderem Księcia Jarosława Mądrego II stopnia Paweł Mychajłowycz Mowczan – przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Uczestników i uczestniczki Pierwszego międzynarodowego konkursu ukraińskiej prozy i poezji „Frankowe zorze” w Lovranie (Chorwacja), który odbył się w ramach VIII Ukraińskiego Festiwalu zorganizowanego przez Ukraińskie Towarzystwo Kulturalno-Artystyczne „Dniepr-Rijeka” oraz Ukraińską Wspólnotę Republiki Chorwacji, zapraszamy do lektury na str. 12—15. Gratulujemy!
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
...ny deputowany Wiktor Żerdyćkyj zauważył, że właśnie wtedy, w latach 90. ubiegłego wieku, utracono możliwość zapisania w Konstytucji priorytetu interesów ukraińskich. Przez to, jak wiadomo, ogromna część naszej gospodarki znalazła się w rękach otwartych wrogów Ukrainy. Z kolei Gieorgij Filipczuk zgodził się z tym, że w czerwcu 1996 r. podjęto decyzję, być może nie najlepszą, ale optymalną, by przyspieszyć ukształtowanie się ukraińskiej państwowości. Uczestnicy spotkania zwracali uwagę na to, że naruszanie Ustawy Zasadniczej stało się niemal normą dla ukraińskiej władzy, która zmienia się po każdych wyborach prezydenckich. Profesor prawa Mykoła Gołomsza podkreślił, że za naruszenie norm Konstytucji nie ma odpowiedzialności karnej. Jak mówił, korupcja polityczna istnieje w samym parlamencie, ponieważ 80% ustaw jest przyjmowanych w interesie wielkiego biznesu!
Wasyl Kujbida, Roksolana Chmara, Pawło Mowczan
Narodowy deputowany Ukrainy kilku poprzednich kadencji Walerij Asadczew stwierdził, że sama Konstytucja u nas nie jest chroniona. Następnie jego były kolega z parlamentu Wiktor Żerdyćkyj rozwinął temat zagrożeń, do jakich może doprowadzić dążenie obecnej władzy do zmiany Ustawy Zasadniczej pod siebie. Według mówcy, podczas gdy wszystkie media są w rękach wrogów Ukrainy, Konstytucji nie wolno ruszać. Przede wszystkim jednak niczego zmieniać w Konstytucji zabrania się w czasie stanu wojennego. Uczestnicy rozmowy zgodzili się, że obecnie Konstytucja powinna pozostać nienaruszalna. Podczas wydarzenia Pawło Mowczan wręczył Roksolanie Chmarze wyjątkowe odznaczenie proświatne – medal „Budowniczy Ukrainy” – za znaczący wkład w sprawę ukraińskiego odrodzenia narodowego, rozbudowę i umocnienie Państwa Ukraińskiego. Gratulujemy!
Własn. inf.
OLEH PUSTOWHAR
NADIJA HAWRYLIUK
PRENUMERATA—2024 Cena: 1 mies. — 60 hrywien. 3 mies. — 180 hrywien. 5 mies. — 300 hrywien.
Będmo, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
którzy znaleźli się w niewoli na okupowanych przez rosyjską armię terytoriach. W filmie zagrało wielu znanych ukraińskich aktorów. Wśród męskiej obsady: Wiaczesław Dowżenko, pochodzący z Dniepru, kijowianin Artemij Jegorow, Serhij Striełnikow, który urodził się w Rosji, ale całe życie mieszkał na Ukrainie, na Kijowszczyźnie, odessita Daniel Salema, który służy na froncie, a także polski aktor Cezary Łukaszewicz, który zagrał główną rolę męską w filmie. Wśród żeńskiej obsady: Kateryna Ołos, pochodząca z Połtawy, oraz Anastasija Nesterenko, pochodząca z Żytomierszczyzny. Reżyserem filmu jest charkowianin Stanisław Tiunow, scenarzystą i producentem – Ołeksandr Szczur.
Własn. inf.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła HOŁOMSZA
Wbrew oświadczeniom niektórych urzędników, że potrzebujemy po 300 tysięcy zagranicznych zarobkowiczów rocznie, bo już odczuwamy brak budowlańców. Tak, to prawda, że brakuje budowlańców. Dlatego przede wszystkim trzeba zachować wojsko, a zrobić to można, jeśli będziemy pielęgnować każdego żołnierza na linii frontu i przestaniemy kraść na krwi, aby dać żołnierzom „oczy” oraz wszystko, co niezbędne do uzbro-
Myhajlina BODNAR, kierowniczka pracy kulturalno-masowej Iwano-Frankiwskiej Obwodowej „Proświty”
W Zielone Świątki, przy licznie zgromadzonych ludziach, w obwodowym domu ludowym „Proświta” odbył się tradycyjny festiwal „Historia Ukrainy w ukraińskich pieśniach”. Na początku prowadząca przedstawiła historyczny ekskurs o walkach wyzwoleńczych o wolność Ukrainy, abyśmy dziś mogli z dumą patrzeć na żółto-niebieską flagę i Włodzimierski tryzub, abyśmy mogli z pełną piersią i z wysoko podniesionymi głowami śpiewać „Ще не вмерла України”. To jest nasza ziemia, na której się urodziliśmy i żyjemy, gdzie żyją nasi rodzice, gdzie żyli nasi przodkowie. Wszystko to oni zamykali w pieśniach – wesołych i smutnych, radosnych i żartobliwych, kozackich, strzeleckich, powstańczych, hajdamackich, żołnierskich, czumackich, rekrutnych… Na festiwal przyjechały i przyszły zespoły oraz pojedynczy wykonawcy. Zaprezentowano także szanowane jury: przewodniczącą, doktor sztuki muzykologicznej, profesor katedry metodyki wychowania muzycznego i dyrygentury PNU im. W. Stefanyka Hannę Karaś, członków jury – Wiktora Polischuka, zas-
Uhonorowano godnych. W Kanewie na Czernieczej Horze odbyła się ceremonia wręczenia corocznej Międzynarodowej nagrody Fundacji Tarasa Szewczenki. Dyplomy laureatów nagrody za wieloletnią ofiarną działalność na rzecz budowy i rozwoju Państwa Ukraińskiego, działalność oświatową w dziedzinie zachowania kultury narodowej, edukacji i historii otrzymali:
– duet wokalny ludowych artystek Ukrainy „Telniuk: Siostry”;
– działacz społeczny i naukowiec, założyciel Fundacji „Rodzimy Kraj” Mykoła Tomenko;
– zasłużony artysta Ukrainy Mykoła Łychoszwa.
W Troicką sobotę dziadową przedstawiciele Fundacji na czele z praprawnuczką Tarasa Szewczenki po siostrze Kateryną, prezes Ludmiła Krasycka, uczcili światopoglądowego Ojca narodu ukraińskiego, donoszą media.
…nia, bo to nie tylko ogólnonarodowe potępienie, ale też kara boża. Połączyć siły w celu zbrojenia się siłami własnego kompleksu obronnego, pracować 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu, zwiększając własną produkcję uzbrojenia na wszystkie potrzeby, zrezygnować z pensji czasu pokoju przez urzędników, którzy co miesiąc otrzymują ponad sto tysięcy, a nawet miliony. Pociągnąć do odpowiedzialności tych oszalałych, którzy mnożą majątki na potrzebach armii i kupują wille za granicą, ponieważ niektórzy nie rozumieją, że w okopach ginie kwiat narodu. Utworzyć siły uderzeniowe z działających organów ochrony prawa do walki z korupcją, aby realnie powstrzymać przejawy korupcji w zabezpieczeniu życia Sił Zbrojnych Ukrainy we wszystkich kierunkach – będą to tysiące postępowań i nie trzeba się tego bać, a nacisk położyć na walkę z przestępczością zorganizowaną wśród wysokich urzędników najwyższej rangi i aż do samego dołu. Po drugie – rozsądna logistyka mobilizacji. Wszystkie środki zaoszczędzone z wynagrodzeń pracowników spółek narodowych, urzędników państwowych o pensjach powyżej 100 tysięcy oraz odzyskane z przejawów korupcji, z bezmyślnego wydawania środków w czasie wojny na różne potrzeby, bez których można się obejść, i inne – przeznaczyć na wynagrodzenie 100 tysięcy poborowym, a 300 tysięcy tym, którzy walczą od początku wojny. Wtedy skończy się haniebne wyłapywanie mężczyzn, z wstydem przed całym światem. Pilnie zaprzestać zgubnej polityki podatkowej czasu pokoju oraz bezmyślnego podnoszenia taryf i podatków. Wprowadzić program gospodarki czasu wojny, zobowiązać naukowców do udoskonalenia inkluzywnego programu gospodarczego rozwoju wysoko zdywersyfikowanej polityki rozwoju gospodarczego Ukrainy również na czas powojenny. Pilnie udoskonalić politykę kadrową w zakresie profesjonalnego segmentu w Rządzie, pozbyć się balastu korupcyjnego. Ogłosić stworzenie sprzyjających warunków dla biznesu i handlu, aby powrócić choćby 30 mln Ukraińców, a nie zapraszać najemników. To będzie rozsądna i właściwa polityka ukierunkowana na zwycięstwo i odbudowę Ukrainy. Chwała Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Film „Buča”, nakręcony na podstawie wydarzeń, które miały miejsce w pierwszym roku pełnoskalowej wojny w Ukrainie, Ukraińcy zobaczą już jesienią. O tym w rozmowie z wydaniem „Fokus” poinformowali producenci filmu. Wiadomo, że film wejdzie na ekrany kin 7 listopada. Widzowie będą mogli zobaczyć i przeżyć wydarzenia, które rozgrywały się w 2022 roku w mieście Buča. W szczególności chodzi o bohaterstwo i tragiczny los Ukraińców, którzy ucierpieli w wyniku rosyjskiej agresji. W osnowie fabuły – historia obywatela Kazachstanu, który jeszcze w 2019 roku otrzymał schronienie w Ukrainie, jednak już w 2022 roku znalazł się w epicentrum rosyjsko-ukraińskiej wojny. Mężczyzna zdołał uratować ponad 200 Ukraińców,
Tłumaczenie maszynowe
Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki z głębokim smutkiem przyjęło żałobną wiadomość o odejściu na wieczną wartę znanego działacza ukraińskiej społeczności w Stanach Zjednoczonych, popularyzatora języka i kultury ukraińskiej, mecenasa, doktora Bohdana Bodnaruka. Bohdan Jaropolk Bodnaruk pochodził ze Stryjszczyzny na Lwowszczyźnie. W czasach II wojny światowej jego rodzice zostali wywiezieni na przymusowe roboty do Hamburga, a po wojnie znaleźli się w obozach dla przesiedleńców w brytyjskiej strefie okupacyjnej. Później Bodnarukowie przenieśli się do Brazylii, a potem do Stanów Zjednoczonych. Obok zdobycia wykształcenia i budowania udanej kariery w przemyśle Bohdan Bodnaruk aktywnie uczestniczył w rozwoju ukraińskiego życia w Stanach Zjednoczonych w jego różnych kierunkach. W latach 1962–1963 kierował Ukraińską Studencką Gromadą w Chicago, wchodził w skład Komitetu ds. zbiórki funduszy na studia ukrainoznawcze na Uniwersytecie Harvarda. Angażował się w działalność innych ukraińskich ośrodków i zrzeszeń w Chicago: kierował Towarzystwem Ukraińskich Inżynierów (1971–1972), prowadził «Plast-Pryjat» (1983–1984), był zastępcą przewodniczącego Towarzystwa «Ridna Szkoła» (1985–1986). Wspierał dzieci poszkodowane w katastrofie czarnobylskiej. Od 1995 roku rozwijał intensywną działalność w Towarzystwie Języka Ukraińskiego (TUM) w Chicago na stanowisku referenta organizacyjnego. Wspólnie z wierną towarzyszką życia
Strata
W wieku 64 lat zmarł ukraiński poeta Oleh Honczarenko. Przy nim wiernie trwała w jego losie ukochana żona, niezawodne ramię i wsparcie, szanowana pani Wiera Bodnaruk (z domu Łukasz). Po odzyskaniu przez Ukrainę niepodległości wielokrotnie odwiedzał Ojczyznę. Do ostatnich dni kontynuował swoją natchnioną pracę w TUM w Chicago, współpracował z obwodowymi Proświtami w Ukrainie i im pomagał. Podróże do Ukrainy małżeństwo Bodnaruków finansowało z własnych środków, zawsze starali się sprzyjać nawiązywaniu kontaktów między ukraińską diasporą w USA, w tym TUM w Chicago, a Ukrainą. Wielką wagę przykładano do rozwoju języka ukraińskiego i jego używania na różnych poziomach w niepodległej Ukrainie. Liczna pomoc finansowa była przekazywana różnym ukraińskim instytucjom przez Towarzystwo Języka Ukraińskiego w Chicago dzięki wsparciu państwa Bodnaruków. Z początkiem rosyjskiej agresji wobec Ukrainy, pełnoskalowej inwazji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę w 2022 roku, Bohdan Bodnaruk starał się na wszelkie sposoby wspierać Ukrainę. Redakcja „Słowa Proświty” jest wdzięczna mecenasom Bodnarukom za wsparcie wydawnictwa w czasie wojny, a dla nas sprawą honoru było relacjonowanie działań Ukraińców w USA na rzecz wsparcia Ukrainy i lobbowania jej interesów, którymi opiekował się nasz zmarły współtowarzysz. Szczerze współczujemy żonie zmarłego, profesor Wierze Bodnaruk, rodzinie i wszystkim, którzy znali Bohdana Bodnaruka.
Melitopola, członek NSPU, autor wielu książek, laureat szeregu nagród literackich, działacz społeczny. Honorowy obywatel Melitopola Oleh Honczarenko wbrew niebezpieczeństwu pozostawał w rodzinnym mieście w pierwszych latach okupacji i nadal pisał. Zbiór wierszy tego odważnego poety został wydrukowany w „Słowie Proświty” pod pseudonimem. Pokonując niebezpieczeństwa i ciężką chorobę, Oleh Honczarenko jednak wyjechał z Melitopola do Estonii, lecz serce poety nie wytrzymało prób losu. Proświtianie smucą się razem ze wszystkimi, którzy znali i szanowali zmarłego Olega Mykołajowycza Honczarenkę. Świeża mu pamięć.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
zasłużonego pracownika kultury Ukrainy, wykładowcę zawodowego konserwatorium muzycznego im. D. Siczińskiego, Swietłanę Suchowij, zasłużoną artystkę Ukrainy, aktorkę Iwano-Frankiwskiego Obwodowego Muzyczno-Dramatycznego Teatru im. I. Franki, Olesię Franko, zasłużonego działacza sztuki estradowej Ukrainy, wykładowcę-metodyka szkoły muzycznej nr 1 im. M. Łysenki, członka Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, kompozytorkę, poetkę, krewną Iwana Franki, a także z udziałem odpowiedzialnego sekretarza obwodowej „Proświty” Andrija Derkacza.
W chwili żałoby wspomnieliśmy naszych mężczyzn, braci, siostry, którzy zginęli na wojnie w różnych okresach naszej historii. A były to w większości losy tragiczne, burzliwe i niezłomne. O tym śpiewał ludowy łemkowski chór „Beskid” pod kierownictwem O. Pohłod, a także chór „Frontowi przyjaciele” (kierownik W. Poliszczuk).
Uczeń liceum nr 10 w Iwano-Frankiwsku Andrij Radczuk swoją grą na piszczałce zebrał dla Sił Zbrojnych Ukrainy 150 tysięcy. Dlatego jego występ przyjmowano tu bardzo ciepło.
W festiwalu wziął udział poeta-pieśniarz z Kosmacza Nestor Martynec, który otrzymał Grand Prix oraz dyplom-certyfikat Narodowej Nagrody w dziedzinie kultury za rozwój ukraińskiej sztuki na Międzynarodowym Konkursie Sztuk „ART Spase – 2024”. Stamtąd też pochodziła solistka Maria Felik.
Niezawodnym duchowym źródłem jest „Proświta”, która zasiewała ziarna dobra, sprawiedliwości i wysokiego patriotyzmu w sercach naszych dziadów i ojców, którzy w tym samym duchu wychowywali swoje dzieci i wnuki.
Pieśń „Synowie Ukrainy” wykonała uczennica szkoły muzycznej nr 1 im. M. Łysenki Anna Solonina, a uczeń liceum przyrodniczo-matematycznego Bohdan Rymaruk – ukraińskie pieśni „Kozacy” i „Bociany”. Pieśń powstańczą „Świeci słońce” zaśpiewał młody członek „Proświty” Andrij Fusztej.
Wiele zginęło naszych sióstr, wśród nich: Olha Basarab, Olena Teliha. Wiele młodych dziewcząt zginęło śmiercią bohaterską z bronią w ręku, broniąc rannych bojowników, pracując w nielegalnym Czerwonym
Krzyżem UPA, na czele którego stała znana działaczka OUN Kateryna Zarycka. A ilu było karanych w obozach koncentracyjnych i więzieniach! I wszystko to odzwierciedlono w pieśniach i wydarzeniach, które powstawały i były układane krwią w trudnych latach. Z programem patriotycznym na festiwalu wystąpił chór Związku Ukrainek „Berehynia” oraz kobiecy zespół wokalny „Kwiaty romenu” OND „Proświty”, soliści Ludmyła Buliienko i Orest Turok. W festiwalu pieśni strzeleckich wziął udział i wystąpił również ksiądz Orest Putko. Jest on zastępcą przewodniczącego Iwano-Frankiwskiej Miejskiej „Proświty”, patriotą, zakochanym w ukraińskiej pieśni. W tych dniach obchodzimy 35. rocznicę pierwszego modlitewnego Wiecu podziemnej UGKC, w którym uczestniczył Orest Putko i o czym opowiedział. 18 czerwca 1989 roku, w Zielone Świątki, odbyło się ponad stutysięczne Wiece za poparciem oddziału UGS oraz kulturalno-naukowego towarzystwa „Ruch”. W związku z organizacją Wiecu aresztowano w SIZO ojca Mykołę Symkajła (późniejszego biskupa eparchii kołomyjskiej UGKC) oraz przewodniczącego UGS Mykołę Kobryna. Dzień wcześniej korespondent Radia „Swoboda”, członek UGS Roman Hładysz został brutalnie pobity przez nieznanych sprawców. To także fragment naszej historii Ukrainy. Najnowszą zaś ukazała i odegrała w inscenizacji aktorka i reżyserka Centrum Patriotycznego Wychowania Młodzieży Szkolnej im. Stepana Bandery Natalia Tychonowa, której syn walczy na wojnie. Postacie ukraińskich patriotów, nacjonalistów, więźniów politycznych, żywych i zmarłych, wzmacniają naszą miłość do ojcowskiego domu, rodzinnej ziemi, naszego rodu i przypominają obecnemu i przyszłym pokoleniom, kim jesteśmy, czyimi dziećmi jesteśmy, jaką ceną torowali nam drogę do wolności. Pieśni „Swoboda” i „Wознесись, Ukraino” wykonała zasłużona artystka Ukrainy Switłana Suchowij. Za udział w festiwalu i aktywną postawę życiową jego uczestnicy otrzymali dyplomy od obwodowej „Proświty”.
Tłumaczenie maszynowe
Wspomnienia sekretarza prasowego obwodowego społecznego komitetu na rzecz poparcia nowej Konstytucji Ukrainy o społeczno-politycznym wymiarze procesu konstytucyjnego na Połtawszczyźnie w kwietniu, maju i czerwcu 1996 roku.
Na rozdrożu: nowa Konstytucja jako fundament państwowości czy nowe związkowe jarzmo? Przez pięć lat nasze młode państwo żyło według praw URSR. Choć Niepodległość została przywrócona 24 sierpnia 1991 roku, to w istocie Ukraina pozostawała odłamkiem „sowka” – obowiązywały prawa URSR i Konstytucja URSR, tylko nieco „przemalowane”. Ogólnie uznanie potrzeby stworzenia nowoczesnej Konstytucji zostało zatwierdzone już w uchwale Rady Najwyższej w 1992 roku. W listopadzie 1994 roku RN zatwierdziła osobowy skład Komisji Konstytucyjnej. W czerwcu 1995 roku 240 deputowanych parlamentu podpisało Umowę konstytucyjną między Prezydentem a RN na okres 1 roku. Zatem latem 1996 roku upływał jej termin i trzeba było coś postanowić w sprawie przyjęcia nowej Konstytucji. Przeciwnicy jej zatwierdzenia – komuniści i ich pobratymcy – zerkali w stronę Moskwy. Latem 96. miały się odbyć wybory prezydenta Rosji. Nie idealizuję Jelcyna, który rozpoczął wojnę w Iczkerii i składał wzajemnie wykluczające się oświadczenia dotyczące Ukrainy: to mówił, że „każdego ranka budzi się z myślami o Ukrainie”, a z jego otoczenia rozlegały się oświadczenia aż po groźby użycia broni jądrowej, jeśli Ukraińcy nie wyrzekną się niepodległości. Ale alternatywą dla Jelcyna był będący wówczas w rankingach lider rosyjskich komunistów Giennadij Ziuganow. Jego dojście do władzy oznaczałoby politykę wciągania Ukrainy w nowe „związkowe jarzmo”; było to realne zagrożenie wojny rosyjsko-ukraińskiej już wtedy. Jaka tam już nowa Konstytucja… Nic dziwnego, że komuniści na Ukrainie coraz bardziej się rozzuchwalali, niecierpliwie oczekując zwycięstwa Ziuganowa i głosząc hasła przywrócenia ZSRR.
Petycje Ruchu. W obronie państwa stanęły siły narodowo-demokratyczne. Z inicjatywy Wiaczesława Czornowoła Ludowy Ruch Ukrainy ogłosił kampanię petycyjną na rzecz jak najszybszego uchwalenia Konstytucji. Ruch traktował ją również jako przygotowanie do przeprowadzenia referendum, w którym miał wypowiedzieć się naród. Bo jeden z poglądów, rozpowszechniony w środowisku narodowo-demokratycznym, polegał na tym, że w Radzie Najwyższej, gdzie silne były wpływy piątej kolumny Kremla, raczej nie uda się uchwalić nowej Konstytucji. Kampania petycyjna przebiegała na całej Ukrainie, w tym także na Połtawszczyźnie. Najbardziej aktywna faza przypadła na maj. Obecnie petycje wypełnia się w światowej sieci, lecz wtedy internet na Ukrainie był jeszcze w zalążku (zresztą pierwsza strona internetowa pojawiła się właśnie w 1996 roku). Dlatego połtawscy działacze Ruchu zwrócili się do radia i do gazet z ogłoszeniem-apelem o punktach zbiórki. Na przykład w Połtawie znajdowały się one w centrum miasta, przy kiosku „Proświty”, przy przystankach komunikacji miejskiej w dzielnicach Lewada, Połowki, na „Ałmaznym” – przy „Uniwersamie”. Ustawiano stoiska, setki połtawian przychodziły i składały swój podpis na formularzach wydrukowanych w stołecznej drukarni. Równolegle NRU zbierał podpisy za zakazem KPU. Ludzie musieli przychodzić z paszportem, notowano nazwisko, imię, imię ojca, dane paszportowe, adres zamieszkania. Według stanu na koniec czerwca 1996 roku do sekretariatu Ruchu jego działacze z wszystkich zakątków Ukrainy, w tym także z Połtawszczyzny, przekazali petycje z łączną liczbą podpisów 3 miliony 411 tysięcy oraz 2 miliony 730 tysięcy za zakazem antypaństwowej działalności KPU. Taki sukces zadziałał „na piątkę”: pojawił się dekret Kuczmy o przeprowadzeniu referendum we wrześniu. Tak więc pod „ciężarem” dekretu i presją petycji ludowych deputowani uchwalili Konstytucję jednak w murach parlamentu.
Brak Konstytucji – ogromne zagrożenie dla ukraińskiej państwowości
Dla przeciwdziałania komunistycznej propagandzie z inicjatywy przewodniczącego Ruchu Wiaczesława Czornowoła, Partia Ludowo-Demokratyczna i Partia Liberalna założyły Ogólnoukraiński Komitet Obywatelski na rzecz poparcia nowej Konstytucji (dalej Komitet). 4 kwietnia 1996 roku obwodowy Komitet utworzono także na Połtawszczyźnie. Jego fundatorami zostały obwodowe organizacje RUCH-u, Ukraińskiej Partii Republikańskiej (UPR), Partii Demokratycznej (DemPU), Partii Liberalnej (LPU), Chrześcijańsko-Demokratycznej Partii Ukrainy (ChDPU), Międzyregionalnego Bloku Reform (MBR) oraz 10 stowarzyszeń obywatelskich: Związek Weteranów Sił Zbrojnych Ukrainy, związek rolników, towarzystwo „Proświta”, „Związek Ukrainek”, obwodowa organizacja matek żołnierzy, „Zielony Świat” i inne. Działalność komitetu koordynowali deputowany rady obwodowej, przewodniczący obwodowej organizacji RUCH-u Mykoła Kulczynski, jego zastępca Ołeksandr Kelym oraz przedstawiciel MBR Wołodymyr Hołub. Ponieważ działalność zwolenników nowej konstytucji opierała się na RUCH-u, a ja wówczas byłem sekretarzem prasowym połtawskiej organizacji obwodowej, zostałem wybrany również sekretarzem prasowym komitetu obwodowego. Działał on dość wszechstronnie, organizował różne przedsięwzięcia – były to seminaria, spotkania z posłami, koncerty chóru „Prometeusz”, kampanie oświatowe, na przykład rozpowszechnianie i popularyzacja ogólnoukraińskiej gazety „Czas-Taim”, której redaktorem naczelnym był Wiaczesław Czornowoł, występy w radiu i telewizji, publikacje w gazetach – wszystko to było ukierunkowane na wyjaśnienie głównych założeń projektu Konstytucji, który opracowała wspomniana wyżej komisja konstytucyjna. Ogólnie rzecz biorąc, połtawian, którzy chcieli się kontaktować, wyjaśniać treść Konstytucji i jej szczegóły, zapraszano, by zwracali się do zarządu obwodowego Ruchu przy zaułku Pionierskim 4 (obecnie zaułek Romana Szuchewycza).
W kwietniu 1996 roku komitet rzeczywiście stał się obwodowym i ukształtował swoją strukturę: w przeważającej liczbie rejonów i miast wojewódzkiego znaczenia utworzono komitety rejonowe lub miejskie – zazwyczaj na bazie struktur RUCH-u. Najskuteczniejszy był jednak kriemieńczucki komitet miejski, którego pracę koordynował dyrektor prywatnej szkoły „Wika” Walerij Zahrebelny, deputowany rady miejskiej Kriemieńczuka.
Pierwszym przedsięwzięciem komitetu w Połtawie był zakrojony na szeroką skalę okrągły stół poświęcony problemom procesu konstytucyjnego. Połtawscy politycy przedstawiali różne stanowiska dotyczące udoskonalenia projektu. Na przykład Mykoła Kulczynski proponował dokładniej sformułować artykuł 10, aby wzmocnić pozycję języka ukraińskiego i przewidzieć, że warunkiem rozwoju społeczeństwa demokratycznego jest istnienie partii politycznych. Wyprzedzając nieco, powiem, że frakcja RUCH-u na czele z Wiaczesławem Czornowołem zapisała w artykule 11 Konstytucji budowę Ukrainy właśnie jako państwa narodowego. Stwierdzono tam, że państwo sprzyja rozwojowi języka, kultury narodowej, narodu w ogóle, wprowadzono pojęcie pamięci narodowej jako polityki państwowej itd. Natomiast przedstawiciele MBR czy LPU na tym zebraniu proponowali bardziej rozmyte sformułowania w kwestiach tożsamości narodowej, języka, kultury, pamięci narodowej, albo w ogóle proponowali z nich zrezygnować, aby, jak mówiono, „nie podsycać sytuacji i szukać punktów styczności z KPU i SPU”. Jednak z perspektywy czasu widzimy, że pozycja czornowołowskiego Ruchu okazała się strategicznie słuszna. Przypomina mi się jeszcze spotkanie pierwszomajowe w sali konferencyjnej Połtawskiego Centrum Kultury (obecnie sala obwodowej orkiestry symfonicznej przy ulicy Europejskiej) z posłem ludowym, przewodniczącym towarzystwa „Memoriał”, członkiem Centralnego Zarządu RUCH-u Lesiem Tanjukiem. Jest to człowiek, który żył Ukrainą, całe życie poświęcił ideii narodowej i walce o jej odrodzenie. Później pracowałem u niego jako asystent-konsultant i jestem z tego dumny. A wtedy, w 1996 roku, zapamiętałem, jak celnie, zrozumiale, z humorem, dosłownie „na palcach” tłumaczył połtawianom, dlaczego trzeba przyjąć Konstytucję. Według stanu na 1 maja projekt Konstytucji był uzgodniony w 80% ze wszystkimi frakcjami, z wyjątkiem komunistów, którzy w ogóle nie przychodzili na posiedzenia komisji uzgodnieniowej, ponieważ, jak mówił Lesь Tanjuk, „ich głównym celem jest torpedowanie procesu konstytucyjnego i wywoływali ciągłe spekulacje wokół symboliki państwowej, gwarancji socjalnych”. I twierdził, że jeśli nie przyjmiemy Konstytucji, to w przyszłości Ukraina będzie skazana na bezwładność. Mówił: „Brak Konstytucji – brak porządku: Rada Najwyższa i dalej będzie wpływać na
„Rząd, rząd – na Narodowy Bank, Bank – na Radę Najwyższą, a Prezydent będzie czekał w nadziei, że wszystko ułoży się samo”. Wiosną 1996 roku Komitet praktykował takie spotkania z posłami ludowymi nie tylko w stolicy obwodu, ale też w innych miastach i miasteczkach kraju. Na przykład w Łochwicy odbyło się spotkanie z Jewhenem Żowtiakiem, w Łubnach – z Myrosławem Horbatiukiem. Przyjazd posła ludowego do małej wsi czy miasteczka i dziś jest wydarzeniem, a wtedy tym bardziej.
O „Kindracie” i „konotopskiej wiedźmie”
Jeszcze opowiem o obwodowym seminarium „Proces konstytucyjny w Ukrainie”, zorganizowanym w Połtawie przez Kijowskie Centrum Demokratycznych Reform, przedstawicielstwo fundacji Konrada Adenauera (Niemcy), przedstawicielstwo amerykańskiego Narodowego Instytutu Demokratycznego, krajowy Ruch, nasz komitet i radę obwodową. Korespondent gazety „Ukraina Młoda” Wasyl Nejżmak napisał, że była to najbardziej kwalifikowana w Połtawie burza mózgów na temat problematyki konstytucyjnej. Połączyła ona wszystkich. Nawet w połtawskiej gazecie „Cilkom widwerto” pojawiły się nagłówki, że „ruchowcy lali Pepsi-Colę komunistom”. Oznacza to, że do udziału zaproszeni zostali przedstawiciele całego spektrum politycznego. Sala domu kultury na 600 osób była wypełniona po brzegi – przyjechali ludzie z rejonów, urzędnicy państwowi, działacze społeczni i partyjni, a z Kijowa prawnicy z aparatu Rady Najwyższej. Byli eksperci z USA i krajów Unii Europejskiej, właśnie z Niemiec. Wśród głównych prelegentów był posł Wiktor Szyszkin, człowiek o demokratycznym światopoglądzie (w swoim czasie kierował prokuraturą Ukrainy), który bardzo przystępnie i głęboko mówił o projekcie Konstytucji, wyrażał poglądy na temat potrzeby utworzenia dwuizbowego parlamentu. Udział wziął także poseł z Ruchu Jarosław Kendzor. Mówił alegoriami, obrazowo. Mianowicie, byłoby dobrze, gdyby ojczyzna-Ukraina w piątą rocznicę swojej odnowionej państwowości nie była samotna, lecz miała dzieciątko, a tym niemowlęciem ma stać się nowa Konstytucja jako kluczowy fundament państwowości. W pamięci wypływa też zabawny moment. Seminarium otwierał pewien wysoko postawiony urzędnik z obwodowej administracji państwowej, który stale powtarzał: „Dziękuję Kindratowi Adenauerowi!” – i w gruncie rzeczy całe jego przemówienie sprowadzało się do podziękowań Kindratowi. A tydzień później w ogólnoukraińskim wydawnictwie „Młodź Ukrajiny” ukazał się artykuł korespondentki tej gazety w obwodzie, szanowanej połtawskiej dziennikarki Hanny Antypowycz. Ona zrozumiale wyjaśniła, kim jest premier powojennych Niemiec, który stał się jednym z twórców takiego nurtu politycznego jak chrześcijańska demokracja, który zapoczątkował potężne reformy rynkowe w Niemczech. Tak zażartowała z urzędnika, który nazywał kanclerza RFN „Kindratem”. Prawda, że urzędnik potem się zemścił: gazeta „Młodź Ukrajiny” złożyła wniosek o nadanie tytułu zasłużonego dziennikarza, ale urzędnik zablokował odpowiednie dokumenty. Zasłużoną dziennikarką Hanna Antypowycz została dopiero po 5 latach, gdy redakcja „Młodzi Ukrainy” złożyła dokumenty w Kijowskiej obwodowej administracji państwowej. Chociaż większość tego artykułu była oczywiście poświęcona nie Kindratowi, lecz przebiegowi obwodowego seminarium. Pamięć wyłania trzeci dzień po przyjęciu Konstytucji, kiedy szedłem z biura krajowego Ruchu na Kobyszczany, gdzie wtedy mieszkałem. Podchodzę do Miejskiego Centrum Kultury na ulicy Frunzego (obecnie Europejskiej) i widzę ogłoszenie, że właśnie tam odbywa się spotkanie z przewodniczącą Postępowo-Socjalistycznej Partii Natalją Witrenko. Ona także była jednym z takich inicjatorów sabotażu przyjęcia Konstytucji (nazywano ją w patriotycznym środowisku „konotopską wiedźmą”). Ale kiedy tam wszedłem… Zobaczyłem grupkę starszych ludzi, całkowicie zdemoralizowanych. A pierwsze, od czego zaczęła spotkanie Natalja Witrenko, były słowa: „Pozawczera słuczyłsja czornyj dień w istorii Ukrainy”. Posiedziałem kilka minut i wyszedłem na zewnątrz z tej wiedźmiej energetyki. Powietrze, słońce… I pomyślałem: jeśli to czarny dzień dla Natalii Witrenko, to w rzeczywistości jest to wielki dzień historyczny! Ważne, że w Konstytucji zapisano podstawowe prawa człowieka, na przykład prawo do pokojowych zgromadzeń. Widzimy przecież, jak w tej samej Białorusi reżim Łukaszenki więzi tysiące uczestników pokojowych demonstracji, a w Rosji demokratyczne wolne zgromadzenia ludzi, mitingi są zakazane, tam nawet wyjść na pojedynczy pikiet jest trudno — od razu chwytają i wiozą do „kaталażki”. Na tle tych państw-sąsiadów, gdzie panują dyktatorskie reżimy, wyraźnie widać, jak daleko już odeszliśmy od tej sowieckiej totalitarnej przeszłości. Przyjęcie Konstytucji można postawić w jednym szeregu z takimi wydarzeniami jak trzy Majdany: pierwszy przyczynił się do odnowienia niepodległości państwowej, drugi – wydarzenia „pomarańczowe” i oczywiście Rewolucja Godności, która na zawsze wskazała drogę „precz od Moskwy!”.
Oleg PUSTOWHAR, rzecznik prasowy Połtawskiego Obwodowego Komitetu Obywatelskiego na rzecz poparcia nowej Konstytucji Ukrainy w 1996 roku, przedstawiciel Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wydanie nasuwało się samo przez się, ale aby je zrealizować, trzeba było mieć dziennikarski talent, zdolności organizacyjne do zebrania rozproszonego materiału (przecież w tym celu trzeba było znaleźć ludzi, nauczyć ich pracować w warunkach ścisłej konspiracji), trzeba było mieć ogromną pracowitość, a co chyba najważniejsze – odwagę i nieustraszoność. Człowiek, który brał na siebie takie zadanie, brał na siebie również ogromną odpowiedzialność. Takim człowiekiem był Wiaczesław Czornowił”. W jednym z wywiadów Czornowił opowiedział, że idea stworzenia czasopisma zrodziła się u niego w niewoli. “Ale kiedy wróciłem do Kijowa i podzieliłem się swoimi zamiarami z najbliższymi przyjaciółmi, szczerze mówiąc, nie poczułem jednomyślnego wsparcia. Wielu pisarzy przestano wydawać, niektórych wykluczono ze Związku Pisarzy, w społeczeństwie nasilił się terror moralny. Mówiono, że w takich warunkach niecelowo jest zajmować się działalnością podziemną, warto skoncentrować się na niwie kulturalnej i czekać na lepsze czasy – wspominał Wiaczesław Maksymowycz. – Ale ja ze swojego zamysłu nie zrezygnowałem. Wydanie, którego treść stanowiłyby informacje o prześladowaniach, utwory publicystyczne i literackie, dokumenty, listy dotyczące problemów ruchu narodowowyzwoleńczego na Ukrainie, tak mnie opanowało, że już w grudniu 1969 roku pierwszy numer, jak to mówią, został złożony – podkreślał Wiaczesław Czornowił. – Mało kto wiedział, kto go przygotował, ale ci, którzy wiedzieli, nie wydali mnie”. Dopiero w odrodzonej niepodległej Ukrainie stało się wiadome, że tymi współmyślicielami i twórcami „Ukraińskiego Wisnyka” byli: Atena Paszko, Ludmyła Szeremietiewa, Jarosław Kendzior, Mychajło Kosiw, Mykoła Płachotniuk, Wałentyna Czornowił, Zynowij Antoniuk. Profesor Stepan Kost’, opierając się na komunikacie „O ukraińskim samizdacie” (Ukraiński Wisnyk, 1970, wydanie I), scharakteryzował etapy rozwoju samizdatu: pierwszy – literacki samizdat początku lat 60. – to w większości poezje, artykuły i wspomnienia; drugi – pojawienie się artykułów literackich, anonimowej publicystyki w ciągu lat 1963–1965; trzeci – druga połowa lat 60. – okres rozpowszechniania artykułów z podpisami, publicystyki i dokumentów, których autorzy nie ukrywali swojego autorstwa. “Drukowanym środkiem samizdatu były czasopisma maszynopisowe. Ukraiński Front Narodowy wydawał „Wolię i Batkiwszczynu” (1964–1967), „szistdesiatnyky” wydawali „Ukraiński Wisnyk” (1970–1972). To najsłynniejsze wydania”. Publicysta Wachtang Kipiani, nakreśliwszy program „Ukraińskiego Wisnyka”, zaznaczył, że Wiaczesław Czornowił stworzył, mówiąc współczesnym językiem, „brandowy” magazyn. “Pięć numerów magazynu ukazało się w latach 1970–1971 wysiłkiem Wiaczesława Czornowiła i jego towarzyszy broni. Szósty numer „Wisnyka” ukazał się w 1972 r. staraniami przyjaciół, obecnie parlamentarzystów trzech kadencji – Mychajła Kosiwa i Jarosława Kendziora (Wiaczesław Czornowił był już aresztowany – W. L.). Oni, poradziwszy się Ateny Paszko, żony Wiaczesława, spróbowali wodzić śledczych za nos. Idea była prosta. Jeśli wydawcą i redaktorem jest Czornowił, to dlaczego on, siedząc w areszcie śledczym, miałby ponosić odpowiedzial-
Tłumaczenie maszynowe
Badając stosunki międzynarodowe w Europie Wschodniej, Jarosław Daszkewycz podkreślił, że „każdy ekspansywny i agresywny naród (państwo, nacja) – to destabilizujący czynnik w politycznej przeszłości i teraźniejszości… Moskwa – biała i czerwona – miała do swojej dyspozycji wielki asortyment środków kolonialnego panowania. Wszystkie one zostały sprawdzone – z lepszymi i gorszymi (dla ciemiężyciela) skutkami. „Zrusyfikować!” – taki był rozkaz, ogłoszony przez carów i genseków, ich popleczników różnych rang i przekazany do wykonania wszystkim „prawdziwym” rosyjskim patriotom”. Wasyl ŁYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. I. Franki
W latach 60. i 70. XX wieku w Związku Radzieckim rusyfikacja nabrała nowych cech. W prasie, radiu i telewizji, na zebraniach rozbrzmiewały wezwania nie tylko do „wzmocnienia walki z burżuazyjnym nacjonalizmem”, ale także do „pogłębiania” internacjonalistycznego wychowania pracujących, „odsłaniania istoty teorii o zbliżeniu i zlewaniu się narodów”. W artykułach teoretyczno-propagandowych autorzy szkalowali „nacjonalistyczne pozostałości przeszłości”, podkreślali „rosnącą rolę języka rosyjskiego”, który stał się „drugim językiem ojczystym” dla nie-Rosjan. W najszybszym tempie – „stachanowskim” – dokonywało się „zlewanie się narodów i języków” na Ukrainie. W 1958 roku w miastach Ukrainy w ukraińskich szkołach uczyło się zaledwie 21% dzieci (w 1926 roku – 97%). Nawet w stolicy, Kijowie, w tym samym 1958 roku tylko 22 tys. uczniów uczęszczało do szkół ukraińskich, a 61 tys. – do rosyjskich. Pojedyncze szkoły ukraińskie istniały w Dnieprze, Doniecku, Odessie, Charkowie i innych dużych miastach. „Wystarczy odwiedzić jakąkolwiek „ukraińską” szkołę w Kijowie, aby przekonać się, że poza nauczaniem całe życie wewnętrzne toczy się w nich w języku rosyjskim, a nawet sami nauczyciele „wstydzą się” mówić po ukraińsku, nie wspominając już o uczniach – podkreślał Iwan Dziuba. – Ale najgorsze jest to, że „ukraińskie” szkoły – a dotyczy to już zarówno szkół miejskich, jak i wiejskich – wcale nie wychowują godności narodowej i poczucia narodowego, nie dają elementarnej świadomości własnej przynależności narodowej oraz związanych z tym obowiązków, nie zapewniają najminimalniejszej wiedzy o ojczystej historii i ojczystej kulturze. Ponieważ w większości z nich panuje ten sam duch wyższości i „pierwszeństwa” kultury rosyjskiej oraz drugorzędności ukraińskiej jako „dodatku” do rosyjskiej. Dlatego nie należy się dziwić, że absolwenci szkół na Ukrainie w swojej masie są całkowitymi ignorantami w kwestii kultury ukraińskiej”. XXII Zjazd KPZR (1961 r.), który przyjął nowy program KPZR, podkreślał, że największym sukcesem „mądrej leninowskiej polityki narodowościowej KPZR” było to, że w „ZSRR ukształtowała się nowa historyczna wspólnota ludzi różnych narodowości, posiadających wspólne cechy charakterystyczne – naród radziecki. Mają oni wspólną socjalistyczną Ojczyznę – ZSRR, wspólną bazę ekonomiczną – gospodarkę socjalistyczną, wspólną strukturę społeczno-klasową, wspólny światopogląd – marksizm-leninizm, wspólny cel – budowę komunizmu, wiele wspólnych cech w duchowym obliczu, w psychologii”. Wdrażając w życie rosyjsko-szowinistyczny Program KPZR w kwestii narodowościowej, plenum KC Komunistycznej Partii Ukrainy przyjęło 11 sierpnia 1962 r. uchwałę „O zadaniach organizacji partyjnych Ukrainy w zakresie dalszego wzmocnienia pracy ideologicznej w świetle decyzji XXII Zjazdu KPZR”, w której żądano, aby „podczas prowadzenia pracy ideologicznej konieczne było wszelkimi środkami podkreślanie nowego etapu w rozwoju stosunków narodowościowych w ZSRR, który charakteryzuje się dalszym zbliżaniem narodów i osiąganiem ich pełnej jedności. Organizacje partyjne muszą zdecydowanie występować przeciwko tendencjom do ograniczeń narodowych i wyłączności, przeciwko konserwatywnym tradycjom i zwyczajom, przeciwko wszelkim pozostałościom ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”. Ogłosiwszy ważną rolę języka rosyjskiego w budowie „świetlanej przyszłości – społeczeństwa komunistycznego”, pozwalając rodzicom decydować, jaki język ma poznawać dziecko (rosyjski czy ukraiński), do jakiej szkoły chodzić (ukraińskiej czy rosyjskiej), KC KPZR i Rada Ministrów ZSRR stworzyły wszelkie przesłanki na korzyść języka rosyjskiego, w istocie zalegalizowawszy pogłębienie rusyfikacji. Fałszowanie historii Ukrainy i oszczerstwa wobec „ukraińskiego nacjonalizmu” moskiewsko-bolszewiccy kolonizatorzy stosowali po to, by trzymać w kajdanach naród ukraiński, by nie zażądał on swoich naturalnych, ustawowych praw narodowych, by nie stał się wolny. Ale idea wolności i państwowości nigdy nie zgasła i nie zniknęła w zbiorowej pamięci Ukraińców. Narodowo świadomi Ukraińcy bardzo dobrze rozumieli podstępność partyjnej demagogii, zbrodniczą istotę moskiewskiej polityki komunistycznej wobec Ukrainy. Odczuwali, widzieli, że „pod internacjonalistycznym płaszczykiem ukrywa się rosyjski wielkomocarstwowy szowinizm” (Zinowij Krasiwśkyj). W warunkach tworzenia zestandaryzowanego, zunifikowanego rosyjskojęzycznego społeczeństwa internacjonalistycznego błyskały jasne promienie ukraińskiego ducha narodowego, które przypominały prorocze słowa: „Nie pora, nie pora, nie pora Moskalowi i Lachowi służyć!”. Żyć dla Ukrainy wzywał także Andrij Małyszko na pogrzebie Wołodymyra Sosiury 11 stycznia 1965 roku: „Niechże śmierć ukraińskiego poety szykuje nas w jedne szeregi, abyśmy nie byli sierotami i ludźmi niepamiętającymi pokrewieństwa, aby z naszych serc i naszych myśli wyrastali Szewczenkowie i Frankowie… Zimno ci teraz, poeto, i śnieg nad tobą pada bardzo zimny. Nad twoją trumną w ten zimny zimowy dzień przysięgamy, że będziemy kochać swój język, swój karooki naród, jak ty zapowiedziałeś w swoim wierszu „Kochajcie Ukrainę”: Kochajcie Ukrainę we śnie i na jawie, Wiśniową swoją Ukrainę, Piękno jej, wiecznie żywe i nowe, I mowę jej słowiczą. I niech głupota kretynów i ignorantów, prałatów i jezuitów, która skróciła twoje życie po napisaniu tego wiersza, zwiędnie nad grobem wielkiego ukraińskiego poety. Wybacz, że nie przykryliśmy cię sławną kozacką kitajką według ludowego zwyczaju i nie położyliśmy na twoim sercu czerwonej kaliny – tyś to tak kochał. Ta czerwona kalina twojej Ukrainy będzie czerwienić się w twoim sercu i w twoim słowie. Komuś może znudziły się te symbole naszej wiecznej wolności i goryczy, ale dla nas będą one zakwitać wiecznie – od młodych do starszych, z pokolenia na pokolenie”. Broniąc języka i kultury ukraińskiej, sztuki i tradycji narodowych, ukraińscy patrioci dość często apelowali do rozumu i humanizmu, praworządności i sprawiedliwości struktur władzy. W liście do Szełesta i Szczerbyckiego, który Iwan Dziuba przekazał im wraz z książką „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” w grudniu 1965 roku, pisał: „Zwracam się do Was z listem w sprawie, która poruszyła znaczną część opinii publicznej Ukrainy. W sprawie aresztowań politycznych, przeprowadzonych w szeregu miast Ukrainy – Kijowie, Lwowie, Iwano-Frankiwsku, Tarnopolu, Łucku... …Stworzyła się zupełnie nienormalna i niegodna sytuacja, która obraża elementarne poczucie obywatelskie i wywołuje całkowicie naturalną obawę: czy jest to zgodne z normami socjalistycznej praworządności i czy ta praworządność jest możliwa w takich okolicznościach. Przecież mija czwarty miesiąc, jak aresztowano kilkadziesiąt osób. Ludzie ci – to nie jacyś handlarze, złodzieje państwowego mienia czy chuligani. To – ludzie kompetentni, autorytatywni i szanowani...”. Przeanalizowawszy w studium „Internacjonalizm czy rusyfikacja?” wysoki humanitarny cel rozwoju ukraińskiej duchowości narodowej, do którego dążą myślący Ukraińcy, Iwan Dziuba zakończył książkę płomiennym wezwaniem do ludzkości, praworządności, postępu: „Wtedy Radziecka Ukraina naprawdę stanie się niepowtarzalną perłą wielobarwnego socjalistycznego świata, wtedy ona naprawdę da ludzkości to, do czego jest zdolna”.
Wtedy nie trzeba będzie śledzić każdego ukraińskiego słowa, każdej ukraińskiej duszy, nie trzeba będzie wydawać kolosalnych sum i środków na pilnowanie, „przesieczenija”, „iskorenenija”... I nie trzeba będzie pakować do czekistowskich „izolatorów” ludzi, których całą „winą” jest to, że kochają Ukrainę synowską miłością i martwią się o jej los, ludzi, którzy mają prawo powiedzieć o sobie słowami Szewczenki: „My po prostu szli; u nas niema ziarna nieprawdy za sobą”. Podłoże narodowego ruchu oporu Jednak ten żarliwy, humanistyczny apel wywołał jedynie irytację, gniew, nasilenie represji ze strony moskiewsko-komunistycznego reżimu, który ze szczególną natarczywością otaczał Ukrainę czarnosecinnymi namiestnikami. Ale najbardziej podstępnym niszczycielom nie udawało się udusić i zatrzymać ukraińskiego narodowego ruchu oporu. Iskrą uduchowienia szistdesiatnyków, obrońców praw człowieka był instynkt narodowy, miłość do wolności, zakodowane na poziomie genetycznym, jako decydująca cecha charakteru narodowego, jako wiara w niezniszczalność ukraińskiego narodu. Idea wolności i państwowości nigdy nie gasła i nie znikała w zbiorowej pamięci Ukraińców. Organicznym składnikiem, intelektualnym podłożem narodowego ruchu oporu był samizdat. Najbardziej znani autorzy samizdatu – Wiaczesław Czornowił („Nieszczęście z rozumu”), Mychajło Osadczy („Bielmo”), Wasyl Stus („Miejsce w boju czy w rozprawie?”), Jewhen Swerstiuk („Na święto kobiety”, „Sobór w rusztowaniach”), Wałentyn Moroz („Wśród śniegów”), Mychajło Brajczewski („Przyłączenie czy zjednoczenie?”), Jurij Badzio („Prawo żyć”), Iwan Hel („Granice kultury”). Młodzi poeci, których tomiki ani z politycznego punktu widzenia, ani ze względu na wymogi socrealizmu nie były wydawane przez radzieckie wydawnictwa, nie były drukowane w czasopismach, realizowali swój twórczy potencjał w samizdacie (Ihor i Iryna Kałynci, Lina Kostenko, Mykoła Chołodny, Hryhorij Czubaj, Wasyl Stus). Ukraiński samizdat nabierał potężnej intelektualno-oświatowej siły. W pamiętnikarsko-dokumentalnym szkicu „Niby niegasnący wulkan” Mychajło Kosiw wspomina, że w „samizdacie nagromadziła się ogromna ilość najróżniejszego materiału: od zwykłych doniesień o prześladowaniach, rewizjach, aresztowaniach, zwolnieniach z pracy itp. – po ostre utwory publicystyczne, poezję i prozę. Jak tego wszystkiego nie zbierać do kupy, nie systematyzować, nie wydawać regularnie razem w jednych oprawach? Idea zorganizowania takiego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dalekosiężność za czasopismo, które nadal się ukazuje... Autorem przedmowy, w której mowa była o pogromowych aresztowaniach z 12 stycznia 1972 r. na Ukrainie, był M. Kosiw, a całą pracę techniczną – druk, rozpowszechnianie, aż po przekazywanie za granicę – wykonywał J. Kendzior. Planowano wydawać czasopismo dalej, lecz Czornowił przekazał żonie z aresztu śledczego liścik, w którym znajdowało się umowne zdanie: „Ciepłych skarpetek więcej nie przynoś, wystarczy tych, które są”. Oznaczało to, że śledztwo lada chwila wpadnie na trop wydawców i nowych represji nie uda się uniknąć, dlatego trzeba przerwać wydawanie „Wisnyka”. Pod koniec lat 80. Wiaczesław Czornowił po raz pierwszy bardzo ostrożnie wymienił nazwiska niektórych osób, które miały pewien związek z jego czasopismem. W apelu „Od redakcji. Zakończące uwagi” (wznowiony „Ukraiński Wisnyk”, 1987, nr 7, sierpień) zaznaczono: „Wymienianie dziś nazwisk współpracowników jest przedwczesne. Można wymienić tylko kilka osób, które pomagały wydawnictwu. Już wspomniany udział w organizacyjno-technicznej stronie wydawnictwa – Olena Antoniw. Informacje z Odessy dostarczała głównie Nina Stroka, a jej przekazywano egzemplarz gotowego wydania do dalszego powielania. Informacje z Kijowa zbierała m.in. Nadija Switlycznaja. Aktywnie poparł ideę czasopisma i pomagał w przygotowaniu pierwszych dwóch numerów Walentyn Moroz. Wśród tych, którzy pomagali układać listy więźniów politycznych, był Jurij Szuchewycz. Wasyl Stus nie brał bezpośredniego udziału w wydaniu, lecz od razu zaaprobował ideę czasopisma i przy okazji dostarczał mu różne informacje. Materiały autorskie, z kilkoma wyjątkami (np. W. Moroz), drukowano bez uzgodnienia z autorami. Tym bardzo niepełnym wykazem osób zaangażowanych w wydawanie czasopisma „Ukraiński wisnyk” za cały okres poprzedzający jego wznowienie jesteśmy na razie zmuszeni się ograniczyć”. Następnie Wiaczesław Czornowił wymienił twórców „Ukraińskiego wisnyka”: Atenę Paszko, Ludmiłę Szeremietjewą, Jarosława Kendzjora, Mychajła Kosiwa, Mykołę Płachotniuka. „O tych, którzy konkretnie przekazywali czasopisma za granicę przez Kocurową, dowiadujemy się z Archiwum SBU – na nich wskazała Hanna Kocurowa: Zynowij Antoniuk, Walentyna Czornowił, Mykoła Płachotniuk, Jarosław Kendzjor. …Mykoła Płachotniuk zorganizował sieć zbierania materiałów od mieszkańców Kijowa, aktywnie pomagały mu w tym Oksana Meszko i Walentyna Drabata. Rozpowszechniał on także czasopismo poza Kijów – na Zakarpacie, do obwodu winnickiego, do Konotopu (przez Olenę Umanec (Terelę)). Ofiarnie i nieustraszenie przepisywała wydanie na daczy Olena Janowska. Czasopismo rozpowszechniano w Kijowie także w fotokopiach, które wykonywało kilka osób – wśród nich Hryhorij Wieremijczyk”. Każdy z sześciu numerów „Ukraińskiego wisnyka”, które ukazały się w styczniu, maju i październiku 1970 r., w styczniu i maju 1971 r. oraz w marcu 1972 roku, rozpoczyna się programowym artykułem „Zadania „Ukraińskiego wisnyka””, w którym zaznaczono, że „potrzeba takiego pozacenzuralnego wydawnictwa na Ukrainie dawno dojrzała. Istnieje wiele problemów, które wzbudzają powszechne zainteresowanie i niepokoją szerokie kręgi ukraińskiej opinii publicznej, lecz zupełnie nie są naświetlane przez oficjalną prasę. Jeśli zaś czasem pod naciskiem okoliczności prasa wspomina te problemy, to ucieka się do świadomej fałszywej interpretacji. „Wisnyk” będzie zamieszczał bez uogólnień informacje o naruszeniach wolności słowa i innych demokratycznych swobód, gwarantowanych Konstytucją, o sądowych i pozasądowych represjach na Ukrainie, o naruszeniach narodowej suwerenności (fakty szowinizmu i ukrainofobii), o próbach dezinformowania opinii publicznej, o położeniu ukraińskich więźniów politycznych w więzieniach i obozach, o różnych akcjach protestacyjnych itp. „Wisnyk” będzie dawał przegląd lub w całości publikował artykuły publicystyczne, dokumenty, utwory literackie i inne materiały, które już rozpowszechniły się w samizdacie. „Ukraiński wisnyk” – wydawnictwo w żadnym wypadku nie antyradzieckie i nie antykomunistyczne. Ze względu na swoją treść i zadanie jest ono całkowicie legalne i konstytucyjne. Krytyki poszczególnych osób, organów, instytucji, aż po najwyższe włącznie, za popełnione błędy w rozwiązywaniu wewnętrznopolitycznych problemów, zwłaszcza za naruszanie demokratycznych praw jednostki i narodu, „Wisnyk” nie traktuje jako antyradzieckiej działalności, lecz uważa ją za prawo i zaszczytny obowiązek każdego pełnoprawnego obywatela, gwarantowany zasadami socjalistycznej demokracji i Konstytucją. Nienormalne warunki wydawania „Wisnyka” wyjaśniają się wyłącznie tym, że u nas mają miejsce częste naruszenia konstytucyjnych gwarancji i bezprawne prześladowania aktywnych społecznie ludzi. Zadanie „Wisnyka” – wyłącznie obiektywna informacja o ukrywanych procesach i zjawiskach w ukraińskim życiu społecznym... „Ukraiński wisnyk” będzie mógł funkcjonować tylko przy aktywnym poparciu społeczeństwa, które nie tylko będzie go rozpowszechniało, ale też nie pozostawi bez rozgłosu czy należytej reakcji żadnego antydemokratycznego lub ukrainofobicznego czynu, żadnego przypadku bezprawnego prześladowania ludzi za przekonania…”. Główny cel „Ukraińskiego wisnyka” – ogłosić na cały świat bezprawie narodu ukraińskiego w ZSRR, o jego walce przeciwko bezprawiu, o poszczególnych ludziach, którzy podnieśli głos przeciwko moskiewskiej samowoli, opowiedzieć o szestydziesiątnictwie, które przyszło na zmianę zbrojnej walki Ukraińskiej Armii Powstańczej, o ciągłości bohaterskiej walki Ukraińców o samodzielne państwo.
Niegasnąca wolnościowość
Zagraniczne wydawnictwo „Smolosyp” we wstępie do wydania podkreśliło wagę tych czasopism: „Publikując „Ukraiński Wiestnyk”, chcemy wierzyć i mieć nadzieję, że każdy Ukrainiec, bez względu na swoje poglądy polityczne i bez względu na to, gdzie mieszka, odbierze go jako niezwykle ważny dokument naszej epoki, bez którego po prostu nie można byłoby zrozumieć tych wydarzeń, które dzieją się na Ukrainie, gdzie nasz naród walczy o swoją wolność. Nie można byłoby zrozumieć tego fermentu, który ogarnia wszystkie dziedziny życia w USRR, i nie można byłoby odczuć i przemyśleć, co dziś jest najważniejsze dla naszego narodu i czym moglibyśmy mu pomóc, żyjąc na obczyźnie”. Zatem „Ukraiński Wiestnyk” w tamtym czasie pełnił niezwykle ważną rolę geopolityczną. Już sama nazwa czasopisma odzwierciedlała jego celowość i istotę treści. Opinia publiczna cywilizowanych krajów świata dowiadywała się o brutalnym prześladowaniu Ukraińców w Związku Radzieckim za ich dążenie do rozwijania i utrwalania w środowisku życiowym języka i kultury ukraińskiej, zdobywania wykształcenia w języku ukraińskim, swobodnego wyrażania swoich myśli i pragnień.
Materiały „Wisnyka”, w których demaskowano moskiewską szowinistyczno-imperialną politykę wobec unicestwienia ukraińskiego etnosu, jego ducha narodowego, systematycznie czytano przez radio „Swoboda”. Głos prawdy o skolonizowanej Ukrainie, o walce Ukraińców o prawa narodowe brzmiał także po angielsku, niemiecku i francusku. „Ukraiński Wisnyk” rozpowszechniał prawdziwe informacje, których nie było w oficjalnych sowieckich wydawnictwach. Ideowym zamysłem wydawnictwa było odsłonięcie amoralności i obłudy ówczesnego totalitarnego reżimu, który nie przestrzegał swojej Konstytucji, własnych praw, zasad społecznego życia – demokracji, wolności słowa, wyznania. Przestrzeń informacyjna ZSRR była przepełniona propagandą o rozkwicie narodów, kultur, języków, a w rzeczywistości dokonywała się pogłębiona rusyfikacja narodów radzieckich, przede wszystkim Ukraińców i Białorusinów. Dziś wszystkie publikacje „Wisnyka” są historycznie cenne i aktualne dla pogłębiania procesu dydaktyczno-wychowawczego uczniowskiej i studenckiej młodzieży, celowej propagandy oświatowej służącej demaskowaniu odwiecznych moskiewsko-rosyjskich wrogów-niszczycieli, kształtowaniu u wszystkich Ukraińców godności narodowej, przekonania o potrzebie własnego państwa, ogólnoludzkich wartości moralno-duchowych. Materiały wszystkich sześciu „Ukraińskich Wisnyków” zostały opublikowane w trzecim tomie dziesięciotomowego wydania dzieł Wiaczesława Czornowiła (redaktor Walentyna Czornowił, przedmowa Mychajła Kosiwa). W rubrykach „Kronika”, „Różne”, „Oświadczenia” drukowano zazwyczaj krótkie, a niekiedy rozszerzone komunikaty o masowych prześladowaniach uczciwych ludzi – rewizjach, zwolnieniach z pracy, wydalaniu z uczelni, aresztowaniach, przesłuchaniach, procesach na całej Ukrainie. Na przykład: „Wiosną 1968 roku w Kijowie pocztą rozesłano ulotki z apelem „Do wszystkich obywateli miasta Kijowa” w związku z zakazem obchodzenia 22 maja – dnia przeniesienia szczątków Szewczenki z Petersburga na Ojczyznę. W związku z rozpowszechnianiem ulotek pod koniec czerwca 1968 r. aresztowano robotnika Kijowskiej Elektrowni Wodnej, studenta zaocznego 2 roku wydziału historycznego Uniwersytetu Kijowskiego Ołeksandra Nazarenkę. Jednocześnie kagiebiści przeszukali (według niedokładnych szacunków) 20 mieszkań”. „5 listopada 1968 roku, przed 51. rocznicą rewolucji październikowej, w Kijowie na Chreszczatyku dokonał samospalenia ukraiński patriota Wasyl Omelianowycz Makuch. Oblał się łatwopalną cieczą i wygłosił krótkie przemówienie, w którym mówił, że Ukraina jest kolonią Rosji, że prowadzona jest rusyfikacja Ukrainy, i wezwał do protestu przeciwko temu. Następnie podpalił się i z okrzykami „Niech żyje wolna Ukraina!” pobiegł w stronę placu Kalinina. To samo hasło wykrzykiwał także wtedy, gdy zaczęto go gasić. Poparzonego zawieziono do Żowtniowej szpitala w Kijowie (o tym jest wzmianka w izbie przyjęć). Poparzenia okazały się śmiertelne i Wasyl Makuch wkrótce zmarł. Gdzie podziano jego ciało – nie wiadomo. Żonie i dwojgu dzieciom Makucha oficjalnie nie powiadomiono o jego śmierci. W. Makuch miał 50 lat, pochodził ze wsi Kariw w rejonie sokalskim na Lwowszczyźnie. Był więźniem stalinowskich obozów. Po zwolnieniu osiadł na Dniepropetrowszczyźnie, pracował jako nauczyciel”. „20 czerwca 1969 r. w Kijowie aresztowano i wysłano do śledczego więzienia Lwowskiego UKDB ekonomistę Stepana Bedryłę, pochodzącego ze wsi Bartatów w rejonie horodockim obwodu lwowskiego. Oskarżono go o „antyradziecką propagandę i agitację nacjonalistyczną””. W tym czasie dniepropetrowscy kagiebiści aresztowali poetę Iwana Sokulskiego. Najpierw studiował na wydziale filologicznym Uniwersytetu Lwowskiego, a następnie przeniósł się na Uniwersytet Dniepropetrowski, gdzie okazał się białą wroną i od razu rzucał się w oczy swoją świadomością narodową. Z piątego roku wydalono go z typowym sformułowaniem: „Za zachowanie niegodne radzieckiego studenta”. W Nowomoskowsku obwodu dniepropetrowskiego kagiebiści aresztowali 22-letniego Mykołę Kulczynskiego, zdolnego młodzieńca, który pisał wiersze, interesował się historią Ukrainy i w ogóle kwestią narodową. Oskarżono go rzekomo z art. 187-1. Cierpi na wrzód żołądka i bardzo męczy się na więziennym jedzeniu. Wytrzymuje śledztwo z godnością.
Od prawie trzech lat w więzieniu w Iwano-Frankiwsku przebywa w areszcie śledczym Myrosław Symczycz ze wsi Werchnie Bereziw w rejonie kosowskim, aresztowany przez kagiebistów 10 stycznia 1967 roku. Symczycz jest byłym więźniem stalinowskich obozów. Na początku stycznia 1969 r. kagiebiści przeprowadzili rewizję u Jarosława Kendzora, pracownika lwowskim, w związku z ponownym śledztwem w sprawie W. Czornoła. W oświadczeniu na ręce naczelnika Zarządu KGB obwodu lwowskiego Ja. Kendzor napisał: „Natrętne poszukiwania „materiałów Czornoła” zakończyły się zabraniem z biblioteki „Czarnej Rady” P. Kulisza i „Otwartego listu do redakcji „Literaturnej Ukrainy””. O celu rewizji nietrudno było się domyślić: w razie znalezienia „materiałów Czornoła” służyłyby one za dowód rzeczowy rozpowszechniania, ponieważ termin za napisanie W. Czornoł odsiadywał, trzeba dodać, że także za rozpowszechnianie. To zrozumiałe. Ale jaki związek z W. Czornołem miał P. Kulisz i jego „Czarna Rada”? Podczas rewizji u mieszkańca Kołomyi Kuzyka zabrano pierwsze wydanie almanachu „Rusałka Dniestrowa” oraz jedno z pierwszych wydań „Kobzarza” jako literaturę nacjonalistyczną. Na żądanie obywatela Kuzyka zwrotu literatury funkcjonariusz KGB odpowiedział, że te relikty i tak są nacjonalistyczne, gdyż w wyniku zlewania się narodów „tu wszystko ma być rosyjskie”. Wykluczono z partii i zwolniono z pracy kierownika gabinetu frankoznawstwa Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego Leśkiwa. Zwolnieniu poprzedził artykuł w rejonowej gazecie stryjskiej, w którym wspomniano, że Leśkiw po wojnie, mając zaledwie 14–15 lat, na polecenie ounowców kleił lub rozdawał w wsi ulotki. Od tamtej pory wobec Leśkiwa nie zauważono żadnych „przestępstw”, aż do chwili, gdy przypomniano dziecięce „grzechy”. Decyzją kosowskiego komitetu wykonawczego rejonowej rady ukarano grzywną po 50 rubli około 30 mieszkańców wsi Kosmacz za kolędowanie w Boże Narodzenie. W tej sprawie przesłuchano około stu osób. Proboszcz kosmackiej cerkwi ojciec Romaniuk został odsunięty na miesiąc od wykonywania obowiązków. Jako przyczynę podano to, że ojciec Romaniuk na kazaniach mówił ludziom, aby nosili huculskie stroje, strzegli starych rzeczy i zachowywali huculskie tradycje. Na pytanie, co w tym złego, pełnomocnik do spraw religii odpowiedział: „Eto pachnet nacyonalizmom”. Na Uniwersytecie Lwowskim rozpatrywano sprawę studenta 4. roku Wydziału Języków Obcych Iwaniuka i zwolniono go z funkcji przewodniczącego studenckiej rady akademika wyłącznie za to, że bez uzgodnienia z komitetem partyjnym zorganizował w akademiku wieczór szewczenkowski, który przeprowadzili krytyk literacki Mychajło Kosiw oraz aktor Teatru im. Zankowieckiej Swiatosław Maksymczuk. Członkini komitetu partyjnego Iwanenko, nawiasem mówiąc wykładowczyni historii Ukrainy, kandydatka nauk, podczas rozpatrywania tej sprawy oświadczyła, mając na myśli albo Iwaniuka, albo Kosiwa i Maksymczuka: „Ja takich nacjonalistów wysyłałabym do kopalń uranu”. Naszym zdaniem te i dziesiątki innych doniesień, komentarzy, oświadczeń o moskiewsko-bolszewickich represyjnych formach i metodach prześladowania Ukraińców nie wymagają wyjaśnień.
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
„Przemianowanie placówek oświatowych, szkolne muzea jako przestrzeń ukraińskiej tożsamości” – taką nazwę miał okrągły stół, który odbył się z inicjatywy Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej oraz Połtawskiego biura Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UIPN) w obwodowym kolegium „Kremeńczucka Akademia Humanistyczno-Technologiczna imienia A. S. Makarenki” Rady Obwodu Połtawskiego. Uczestników spotkania powitali zastępca szefa Połtawskiej OAW, doktor nauk prawnych, profesor Anton Czubenko, sekretarz Rady Miejskiej Krzemieńczuka Jurij Hrycenko, dyrektor Departamentu Edukacji komitetu wykonawczego Rady Miejskiej Krzemieńczuka Hennadij Moskałyk oraz dyrektor wspomnianego kolegium Łesia Krupina. Podkreślano znaczenie oporu wobec rosyjskiej agresji informacyjno-kulturowej na froncie edukacyjnym. Kierowniczka wydziału zapewnienia realizacji polityki pamięci narodowej w regionach UIPN Ołena Ochrimczuk, która dołączyła do okrągłego stołu z Kijowa za pośrednictwem połączenia wideo, opowiedziała o materiałach sprawy archiwalnej MSW USRR nr 2400, dotyczącej współpracownika NKWD Antona Makarenki. Podkreślano konieczność przemianowania ulic i placówek oświatowych, a także demontażu tablic i budowli sławiących (tak zwanych „pomników”) współpracownika stalinowskiego NKWD Antona Makarenki w ramach wykonywania ustawy Ukrainy „O potępieniu i zakazie propagandy polityki imperialnej na Ukrainie oraz dekolonizacji toponimii”. Ołena Ochrimczuk opublikowała również fachową opinię Komisji Eksperckiej UIPN. Na region krzemieńczucki przypada lwia część zaśmiecenia przestrzeni publicznej Połtawszczyzny wrogimi radzieckimi sensami Antona Makarenki. Przemianowaniu podlegają: kolegium „Kremeńczucka Akademia Humanistyczno-Technologiczna imienia A. S. Makarenki”; Kremeńczuckie liceum zawodowe oraz liceum naukowe „Polit” im. A. S. Makarenki; ulice w Krzemieńczuku oraz we wsi Rokytne. Należy w Krzemieńczuku zdemontować tablice na fasadach wspomnianych budynków oświatowych, na „domu, w którym mieszkał pedagog i pisarz A. S. Makarenko” oraz trzy „pomniki” (dokładniej, sowieckie budowle-markery sławienia enkawudzisty): przy ulicy Makarenki, przy ulicy Petrusia 140 oraz przy ul. Wałentyny Fedko 33. Podczas okrągłego stołu głos zabrał kremeńczucki działacz młodzieżowy, uczestnik procesów dekolonizacyjnych w Krzemieńczuku, autor 60 nowych nazw obiektów toponimii Krzemieńczuka, absolwent uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej, doktorant Kijowskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego (Polska) Artem Riasa. Podkreślił on znaczenie utrwalania w przestrzeni publicznej regionu krzemieńczuckiego lokalnych aspektów historii Ukrainy i dzielił się doświadczeniem współpracy instytucji społecznych oraz organów samorządu lokalnego w kwestiach wykonywania ustawy dekolonizacyjnej. O ekspedycjach ustno-historycznych uczniów i ich znaczeniu w kształtowaniu zbiorów muzeów szkolnych opowiedziała profesor katedry nauk humanistycznych, kultury i sztuki Kremeńczuckiego Uniwersytetu Narodowego imienia Mychajła Ostrogradskiego, doktor nauk historycznych, członkini Rady międzynarodowej organizacji społecznej „Stowarzyszenie badaczy Hołodomoru 1932–1933 na Ukrainie” Hanna Kapustian. Artem Riasa i Hanna Kapustian przekazali zastępcy szefa Połtawskiej OAW Antonowi Czubence podpisy mieszkańców Krzemieńczuka pod wnioskiem o przemianowanie ulicy, której nazwa sławi uczestnika inwazji ZSRR na Finlandię Ołeksandra Chałameniuka. W nowej nazwie mieszkańcy proponują uhonorować wybitnego bojownika o niepodległość Ukrainy w XX wieku, przewodniczącego Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlurę. Jak opowiedział Artem Riasa, podpisy były zbierane przez aktywistów szeregu autorytatywnych organizacji społecznych miasta. Wszyscy oni popierają wcześniej ogłoszoną inicjatywę dotyczącą przemianowania ulicy. Zgodnie z ustawą dekolonizacyjną, w terminie do 27 lipca szef OAW może wydać rozporządzenie w sprawie przemianowania. Anton Czubenko przyjął petycję z podpisami i oświadczył, że komisja ds. wykonywania ustawy dekolonizacyjnej przy OAW rozpatrzy odpowiednie dokumenty. Kierowniczka sektora pracy metodycznej UIPN Hanna Bajkenicz podczas połączenia online z Kijowa zaprezentowała podręcznik Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej dotyczący aktualizacji treści ekspozycji muzeów szkolnych „Rewolucja w muzeum”. Ta publikacja dydaktyczno-metodyczna zawiera również zestaw materiałów informacyjnych i źródłowych o Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 oraz propozycje z przykładami ich zastosowania w pedagogice muzealnej. Przedstawiciel UIPN w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar naświetlił proces dekolonizacji nazw placówek oświatowych Połtawszczyzny w kontekście wykonywania ustaw „O potępieniu i zakazie propagandy polityki imperialnej na Ukrainie oraz dekolonizacji toponimii”, „O podstawowych zasadach polityki państwowej w sferze utrwalania ukraińskiej tożsamości narodowej i obywatelskiej”, „O potępieniu i zakazie propagandy rosyjskiej polityki imperialnej na Ukrainie oraz dekolonizacji toponimii” oraz „O nadawaniu osobom prawnym i obiektom prawa własności imion (pseudonimów) osób fizycznych, dat jubileuszowych i świątecznych, nazw i dat wydarzeń historycznych”. UIPN prowadzi tę pracę wspólnie z Departamentem Edukacji i Nauki Połtawskiej OAW. „Nie »dla formalności«, a dla utrwalenia ukraińskiej tożsamości i wychowania patriotycznego uczniów służą nowe nazwy szkół i gimnazjów w hromadzie łubieńskiej. Jest ona przykładem dla innych hromad regionu. Powiedzmy, we wsi Iskiwci miejscowe gimnazjum klasyczne nazwano na cześć Tarasa Szewczenki, ponieważ dwukrotnie odwiedzał tę wieś. W Łubniach jedno gimnazjum nazwano na cześć wybitnych orędowników odrodzenia narodowego, wydawców pierwszej ukraińskojęzycznej gazety na lewobrzeżnej Ukrainie »Chliborob«, braci Szemetów, a drugie – dla uczczenia wybitnego etnografa Matwija Nomysa” – poinformował Pustowhar.
Przytoczył on również przykłady przemianowań, kiedy to po dyskusjach w zespołach pracowniczych na sesjach Rady Miejskiej w Kobelakach, Rady Rejonu Połtawskiego, rad wiejskich w Petriwce-Romenach i Wełykych Budyszczach w rejonie myrhorodzkim oraz Rady Miejskiej w Łubniach podjęto decyzje o usunięciu z nazw lokalnych placówek oświatowych imion działaczy Rosji i ZSRR. A mianowicie: - przemianowano Weprycką placówkę oświatową ogólnego średniego kształcenia I-III stopnia imienia działacza wojskowego ZSRR Siergieja Wasiuty. Nowa nazwa: „Wepryckie liceum podstawowe Rady Wiejskiej w Wełykych Budyszczach obwodu połtawskiego”; - z nazwy szkoły we wsi Kałajdynci usunięto imię rosyjsko-komunistycznego działacza wojskowego Rubcowa. Ten urodzony we wsi Kuleszowo w obwodzie tulskim człowiek w 1918 roku w składzie oddziałów ustanawiał władzę radziecką czerwonej leninowskiej Rosji na terytorium ukraińskiego Krymu i brał udział w zbrodni wojennej ZSRR – inwazji na niepodległe państwo Finlandia. Od teraz placówka oświatowa oficjalnie nazywa się: „Kałajdynciwskie liceum” Rady Miejskiej w Łubniach rejonu łubieńskiego obwodu połtawskiego”; - w nazwie szkoły Rady Wiejskiej w Petriwce-Romenach również zaszły zmiany poprzez usunięcie imienia działacza wojskowego ZSRR Pihidy. Nowa nazwa brzmi: „Petriwsko-Romeńskie liceum Rady Wiejskiej w Petriwce-Romenach rejonu myrhorodzkiego obwodu połtawskiego”. Nikołaj Jewstachowicz Pihida, urodzony w rosyjskim mieście Jejsk, starszy porucznik armii ZSRR, szef sztabu pułku artylerii 40. armii Frontu Woroneskiego ZSRR. Dowództwo Frontu Woroneskiego praktykowało liczne zbrodnie wojenne przeciwko naprędce zmobilizowanym Ukraińcom, w tym bojowe wykorzystanie oddziałów karnych i oddziałów zaporowych, co jest ucieleśnieniem rosyjskiej polityki imperialnej; - z nazwy liceum we wsi Switłohirśke koło Kobelaków usunięto imię Antona Biłenki – działacza nauki ZSRR, głównego inżyniera Woroneskiego Naukowo-Badawczego Instytutu Łączności, laureata Nagrody Leninowskiej w dziedzinie nauki i techniki oraz Nagrody Państwowej ZSRR, dyrektora Moskiewskiego NBI Radiokomunikacji. Ołeh Pustowhar opowiedział: „Przez dziesięciolecia ukraińskim dzieciom podsuwano obce produkty kulturowe Związku Radzieckiego i Rosji. Wśród nich „Czeburaszkę”. To rosyjski komediowo-przygodowy film animowany, stworzony w czasach ZSRR. Pielęgnuje on jego socjokulturowy pozytywny obraz jako „kraju dobra”. Niestety, realia są obecnie takie, że w jedenastym roku wojny z Rosją, która jest następcą prawnym ZSRR, nazwa sowieckiego filmu animowanego „Czeburaszka” zachowuje się w nazwach przedszkoli w mieście Karliwka oraz we wsi Kuncewe Rady Osiedlowej Nowe Sanżary rejonu połtawskiego; we wsi Kowaliwka Rady Wiejskiej w Wełykych Soroczyncach oraz we wsi Pisky Rady Miejskiej w Zawodśkem rejonu myrhorodzkiego; w mieście Horiszni Pławni oraz w nazwie centrum rozwoju dziecka Rady Wiejskiej w Pryszypie rejonu krzemieńczuckiego. A w nazwie Mychajliwskiej placówki przedszkolnej Rady Wiejskiej w Mychajliwce rejonu połtawskiego zachowuje się nazwa-rusycyzm „Iwuszka”, co jest jednoznacznym naruszeniem ustawy o języku. A gdzie nazwy na cześć bohaterów ukraińskich bajek ludowych i filmów animowanych? Złożyłem propozycje: „Kotyhoroszko”, „Kobzaryk”, „Wulyk”, „Mawka”, „Dzwinoczok” i inne. Liczę na osobistą odpowiedzialność nauczyciela, dyrektora, poczucie, czy jest Ukraińcem, czy dba o patriotyczne wychowanie dzieci, czy wciąż żyje czasami ZSRR i „czeburaszek”. Jednocześnie przedstawiciel UINP przytoczył również pozytywne przykłady: w Łubniach przedszkole nr 8 „Czeburaszka” przemianowano na „Kapitoszkę”. To postać literacka, stworzona przez pisarkę i scenarzystkę Natalię Huziejewą, bohater ukraińskich filmów animowanych i książek dla dzieci. Film animowany składa się z dwóch części: „Kapitoszka” oraz „Powertajsia, Kapitoszko!”; - we wsi Czewelcza Rady Osiedlowej w Orżycy przedszkole „Czeburaszka” przemianowano na „Winoczok”; - w Radzie Osiedlowej w Skorochodowem przemianowano dwa przedszkola: we wsi Kochaniwka placówkę przedszkolną „Czeburaszka” przemianowano na „Barwinok”, a Skorochodowską placówkę przedszkolną „Teremok” przemianowano na „Perłynkę”; - w Połtawskiej Wspólnocie Miejskiej przedszkole nr 29 „Orlatko” (aluzja do propagandowej piosenki dziecięcej ZSRR, napisanej w czasach stalinowskich i poświęconej jednemu z założycieli leninowskiego komsomołu Gierasimowi Fejginowi) przemianowano na „Prominczyk”, a przedszkole nr 80 „Czerwona hwozdyka” (aluzja do komunistycznej piosenki „Krasnaja gwozdika – sputnica triewog”) na „Czerwoną kałynę”, na cześć pieśni strzeleckiej, która stała się jednym z symboli wojny Ukrainy o niepodległość od państwa-agresora Rosji. Przemianowanie placówek oświatowych w kontekście historycznym nakreślił w swoim wystąpieniu kandydat nauk historycznych Wołodymyr Krot. Dyskutowano również o wariantach nowych nazw obwodowego kolegium imienia Makarenki w kontekście upamiętnienia wybitnych ukraińskich pedagogów: Wasyla Suchomłynskiego, Sofii Rusowej, Hryhorija Waszczenki oraz pierwszego ministra oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej, pisarza i poety Iwana Steszenki. Pułkownik, przewodniczący organizacji społecznej „Centrum Koordynacyjne Związków Weteranów ATO, Sił Zbrojnych, inwalidów wojennych, uczestników działań bojowych, konfliktów lokalnych i misji pokojowych oraz wolontariuszy” Wołodymyr Polakow opowiedział o wojskowo-historycznym muzeum przy Wyższej Szkole Zawodowej nr 7 w Krzemieńczuku. Kluczowe jego ekspozycje to: informacje i zdjęcia poległych rodaków – Bohaterów narodowej wojny rosyjsko-ukraińskiej o niepodległość, broń, na przykład „Javeliny”, inne eksponaty o wojnie, a także na bazie muzeum działa punkt wolontariacki wsparcia Sił Zbrojnych Ukrainy oraz centrum patriotycznego wychowania młodych krzemieńczuczan. Uczestnicy okrągłego stołu podkreślali: kraj, który próbuje się niszczyć rosyjskimi rakietami, samolotami i „gradami”, nie może mieć nazw placówek oświatowych na cześć wojskowych, politycznych i kulturalnych działaczy kraju-terrorysty, zwłaszcza gdy ta liczba jest tak zatrważająco duża. Nadszedł czas, aby tworzyć w placówkach oświatowych przestrzenie ukraińskiej tożsamości, ponieważ nazwy, treść muzeów szkolnych – to nie tylko nauka historyczna, ale także polityka państwowa pamięci narodowej. Kiedy rosyjscy okupanci przychodzili na naszą ziemię, zawsze stawiali tu swoje znaki, markery – imperialne i radzieckie nazwy. Odpowiadało to polityce Imperium Rosyjskiego, które okupowało określone terytoria. Dlatego proces dekolonizacji to nasza broń. Współczesna narodowa wojna rosyjsko-ukraińska o niepodległość to nie tylko konflikt sił zbrojnych czy dyplomacji, to także dekolonizacja jako front edukacyjny i informacyjno-kulturowy. Połtawskie biuro UINP Zdjęcie służby prasowej Połtawskiej Obwodowej Administracji Wojskowej
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
brał aktywny udział w przygotowaniu młodych naukowców, był członkiem specjalistycznej rady naukowej ds. obrony prac doktorskich (w specjalności „Biologia”), sprawował indywidualne kierownictwo naukowe i konsultowanie osób ubiegających się o stopień naukowy. Profesor F. F. Bojeczko zawsze znajdował się na placówkach działalności społecznej. Wyborcy regionu wielokrotnie okazywali mu zaufanie, wybierając go na deputowanego Rady Obwodowej w Czerkasach oraz rad miejskich w Humaniu i Czerkasach. A ponadto Fedir Fedorowycz przez 10 lat kierował obwodową organizacją Towarzystwa „Znannia” (Wiedza), na wszelkie sposoby wspierał ruch oświatowy. Zwycięska działalność edukacyjna, naukowa i społeczna jubilata zyskała wysokie uznanie społeczne. Jest on kawalerem orderów, posiadaczem zaszczytnego tytułu „Zasłużony Pracownik Szkoły Wyższej”, odznaczonym wieloma innymi nagrodami państwowymi, resortowymi i regionalnymi. Oto i z okazji jubileuszu rektor Czerkaskiego Uniwersytetu Narodowego wręczył weteranowi medal O. Daszkowycza oraz odznakę „Za rozbudowę uniwersytetu”. I u schyłku lat Fedir Fedorowycz jest szczęśliwy ze świadomości tego, że życie jego pozostaje pełnokrwiste i dzisiaj, i że jego wyczyn edukacyjny jest należycie doceniany przez współczesnych. Naukowiec-weteran ma wszelkie powody, by być dumnym także ze swoich dzieci. Córka Natalia jest kandydatką nauk filologicznych, docentem katedry języków obcych Czerkaskiego Instytutu Bezpieczeństwa Pożarowego im. Bohaterów Czarnobyla. A syn Władysław obronił rozprawę doktorską w dziedzinie nauk historycznych i otrzymał tytuł naukowy profesora, obecnie jest prorektorem Czerkaskiej Akademii Medycznej. Weteran ma także pięcioro wnucząt. Działalność życiowa czerkaskiego profesora okazała się nadzwyczaj wielobarwna, płodna i dobroczynna, i można go słusznie nazwać żywą historią szkolnictwa wyższego i nauki Ukrainy.mogą. Towarzystwo Języka Ukraińskiego (TJU, USA) z radością pomaga proświtianom w wydawaniu ukraińskich książek i czasopism oraz życzy sukcesów w ich ważnej pracy wychowawczej. Wira BODNARUK, przewodnicząca Towarzystwa Języka Ukraińskiego (USA) Fotografie od Połtawskiej „Proświty” (z archiwum Bodnaruków)
Tłumaczenie maszynowe
W najnowszej historii ukraińskiego szkolnictwa wyższego i nauki poczesne miejsce zajął Fedir Fedorowycz Bojeczko. Były rektor Czerkaskiego Państwowego (obecnie Narodowego) Uniwersytetu, znany uczony-biochemik i pedagog z ponad 60-letnim stażem w szkolnictwie wyższym, członek korespondent Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy i Honorowy obywatel miasta Czerkasy, stał się prawdziwym wzorem służby Ukrainie i oświeceniu. W maju znany weteran edukacji obchodził 90. rocznicę urodzin.
Hryhorij HOŁYSZ, dyrektor biblioteki naukowej im. M. Maksymowycza Czerkaskiego Narodowego Uniwersytetu im. B. Chmielnickiego, docent
Formowanie Fedir Bojeczko urodził się 13 maja 1934 r., jego małą ojczyzną stał się malowniczy karpacki kraj Czeremoszu i Prutu, a dokładniej wieś Semakiwci, która rozłożyła się niedaleko opiewanej przez lud i artystów Kołomyi. Wówczas ten kraj, do czasu wkroczenia wojsk radzieckich we wrześniu 1939 r., był terytorialną częścią Rzeczypospolitej Polskiej. Fedir dorastał w prostej chłopskiej rodzinie, jego dzieciństwo zniweczył okrutny czas wojenny. Ojciec Fedir Iwanowycz powrócił z frontów II wojny światowej z ciężką kontuzją, rodzina Bojeczków znosiła znaczne niedogodności, związane nie tylko z próbami okresu wojennego i powojennego, ale także z brutalną sowietyzacją kraju. Oprócz Fedora, Bojeczkowie mieli jeszcze dwoje młodszych dzieci: Wasyla (został docentem Czerniowieckiego Uniwersytetu Medycznego) oraz Marię. F. Bojeczko uczył się początkowo w miejscowej szkole podstawowej, potem zdobywał pełne wykształcenie ogólne w sąsiednich wsiach Zamulynci i Kornycz, dokąd docierał pieszo. Spośród wszystkich przedmiotów szkolnych najbardziej polubił biologię i chemię, co ostatecznie zadecydowało o jego wyborze zawodowym. Alma mater dla przyszłego dostojnika edukacji stał się znany na Ukrainie i poza jej granicami Czerniowiecki Uniwersytet im. J. Fedkowycza. Pięć lat studiów na wydziale biologicznym (1952–1957) stworzyło solidne podłoże dla dalszego rozwoju zawodowego F. Bojeczki. Na lata studenckie przypadają jego pierwsze i już wtedy zauważalne kroki w dziedzinie badań. Działalność pedagogiczną Fedir rozpoczął w 1957 r. na stanowisku zastępcy dyrektora i nauczyciela chemii oraz biologii w szkole w Kozerianach na Bukowinie. Jednak jego kariera szkolna trwała mniej niż rok. Perspektywicznego pracownika zaproszono do macierzystego uniwersytetu na studia doktoranckie. Kierownikiem naukowym został sam rektor, znany biochemik, profesor K. M. Łeutski, któremu Bojeczko zawdzięcza wiele w swoim naukowym formowaniu. Nie kazały na siebie czekać pierwsze sukcesy młodego uczonego: w 1961 r. na Kijowskim Uniwersytecie im. T. Szewczenki obronił pracę kandydacką, której temat był związany z badaniem wpływu witamin na procesy metaboliczne w organizmie człowieka i zwierząt. Doktorant połączył swoją miłość do biologii i chemii, całe swoje świadome życie pracuje w dziedzinie zintegrowanej dyscypliny – biochemii. Jego osiągnięcia zyskały również znaczenie praktyczne, przyczyniając się do wypracowania algorytmów wzmacniania ludzkiego zdrowia.
Jako jednego z najlepszych absolwentów studiów doktoranckich F. Bojeczkę skierowano do Umańskiego Instytutu Pedagogicznego. Właśnie w tym słynącym z historycznej przeszłości mieście pokonał wszystkie szczeble kariery akademickiej – od wykładowcy do szefa placówki. Na okres umański przypada także niemal 14-letnia wyczerpująca praca nad przygotowaniem rozprawy doktorskiej w dziedzinie nauk biologicznych. Obronił ją błyskotliwie w Instytucie Biochemii im. O. W. Palladina Akademii Nauk Ukrainy (1974 r.). Członkowie specjalistycznej rady naukowej i oponenci byli zgodni co do tego, że rozwinięcie przez F. Bojeczkę tematu rozprawy, poświęconego badaniu roli mikroelementów w metabolizmie lipidów, stało się naukowym przełomem w biochemii. W Umańskim Instytucie Pedagogicznym Fedir Fedorowycz zainicjował utworzenie katedry chemii, którą kierował przez 15 lat, zapoczątkował pracę laboratorium naukowo-badawczego biochemii, stał się uznanym generatorem pomysłów naukowych i liderem badań. Przez 5 lat pracował jako prorektor instytutu, a od 1975 r. – jako jego szef. Podczas czteroletniej kadencji rektorskiej profesor F. F. Bojeczko zapewnił otwarcie kilku katedr oraz rozpoczęcie budowy nowych akademików. W tym samym mieście uwił także rodzinne gniazdko: zakochał się i ożenił ze swoją studentką o wymownym imieniu Lubow. Wkrótce Bóg obdarzył szczęśliwe małżeństwo synem i córką.
Rektor wiodącej uczelni Czerkaszczyzny W 1979 r. Fedir Fedorowycz został rektorem jednej z wiodących uczelni obwodowych Ukrainy – Czerkaskiego Instytutu Pedagogicznego. 21 lat jego rektorstwa w Czerkasach okazało się nadzwyczaj owocne. Warto wymienić tylko kilka dobrych uczynków, dzięki którym imię Fedora Fedorowycza na zawsze zostało wyryte w historii edukacji kraju Szewczenki: budowa głównego, 9-piętrowego budynku dydaktycznego, kilku akademików o podwyższonym standardzie, otwarcie 10 nowych specjalności i trzech nowych wydziałów, dziesięciu katedr, naukowo-badawczego instytutu fizjologii człowieka i zwierząt im. M. Bosogo... Lecz szczególną zasługą rektora stało się zapoczątkowanie działalności pierwszego i jedynego w kraju czerkaskim uniwersytetu klasycznego. Uczelnia czerkaska otrzymała status uniwersytetu klasycznego w 1995 r. i z inicjatywy rektora otrzymała imię Bohdana Chmielnickiego.
Opierając się na tradycjach uczelni i wcześniejszych osiągnięciach, rektor stawiał przed swoimi kolegami ambitne cele, które wspólnymi siłami zazwyczaj były osiągane. Przy okazji wymieńmy kilku najjaśniejszych przedstawicieli gwiazdorskiego zespołu F. Bojeczki: prorektorów O. W. Biłego, W. I. Sołdatowa i I. I. Kukurudzę, dziekanów L. M. Klacką, S. I. Derija, O. I. Bohatyriowa, O. H. Perechresta.
Dorobek twórczy W 2000 r., będąc u szczytu uznania, profesor F. F. Bojeczko opuścił stanowisko rektora i skoncentrował się na pracy dydaktycznej oraz naukowej w randze kierownika katedry biochemii. Od ponad 65 lat profesor prowadzi aktywną działalność badawczą, głównie w dziedzinie biochemii, a jej rezultatem stała się publikacja około 200 prac, w tym ponad 20 osobnych wydań. Najbardziej Fedir Fedorowycz szczyci się swoimi podręcznikami i pomocami naukowymi dla studentów szkół wyższych. Już po trzy wydania miały pomoce „Podstawy chemii polimerów” oraz „Chemia biologiczna”, wielką popularnością wśród studentów cieszy się także kurs wykładów „Podstawy biologii molekularnej” oraz szereg ćwiczeń z biochemii. Wiele prac powstało w twórczym tandemie z żoną Lubow Ołeksandriwną (pracowała z mężem na jednej katedrze, niestety obecnie nieżyjącą). Znany pedagog włączył się także w tworzenie bazy metodycznej nauczania szkolnego. Tak oto w 2002 r. we współautorstwie ze swoimi kolegami W. M. Najdanem oraz A. K. Hrabowym wydał podręcznik „Chemia organiczna”, który został rekomendowany przez Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy dla uczniów klas 10–11 z pogłębionym studiowaniem chemii w szkołach ogólnokształcących. A do nauczycieli szkolnych adresowane są jego pomoce „Białko i produkcja pasz”, „Biochemia dla nauczyciela” i inne. Studenci zawsze byli zachwyceni niezwykle treściwymi, głęboko analitycznymi, metodycznie bezbłędnymi i emocjonalnymi zajęciami, które prowadził profesor, mający wypracowany unikalny, trwający ponad sześć dekad staż pedagogiczny. Przyszłym biologom, ekologom i chemikom wykładał światopoglądowo ważne i praktycznie zorientowane kursy nauczania „Biochemia”, „Biochemia lipidów”, „Chemia związków wielkocząsteczkowych” i inne. Przez wiele lat profesor F. F. Bojeczko brał się w dziale ukraińskiej diaspory Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego, z udziałem autorów, kompilatorów, korespondentów i czytelników czasopisma. Pocieszające jest to, że wśród korespondentów są młodzi autorzy. Rówieńska miejska „Proświta”, której przewodniczy Kateryna Syczyk, ukończyła książkę o pracy miejskiego zrzeszenia w ciągu ostatnich 20 lat. W książce opisano wpływ „Proświty” na rozwój oświaty oraz narodowo-patriotyczne wychowanie dzieci i młodzieży. Książka wymaga pomocy finansowej
Tłumaczenie maszynowe
W trudnym czasie wojennym proświcianie Ukrainy kontynuują swoją pracę wychowawczą wśród młodzieży. Wydają książki i zbiory materiałów, które kształtują patriotyczny światopogląd, oraz organizują spotkania z młodzieżą w instytutach i bibliotekach. W Połtawie ukazała się książka „Trzy lata” (wybrana poezja Tarasa Szewczenki na 210. rocznicę urodzin poety). Słowo wstępne napisał Mykoła Kulczynski, przewodniczący Połtawskiej Obwodowej „Proświty”, dzięki którego staraniom książka ta została wydana. Prezentacja książki odbyła się w różnych bibliotekach miejskich oraz przy pomniku Szewczenki w Połtawie. Młodzież z zainteresowaniem słuchała opowieści Mykoły Kulczynskiego o twórczości Szewczenki i jego wpływie na ruch wyzwoleńczy na Ukrainie. Przewodniczący Chmielnickiej „Proświty” Witalij Michałowski poinformował o przeprowadzeniu w maju wydarzeń z okazji Dnia Bohaterów oraz Dnia Przeniesienia Prochów Tarasa Szewczenki. Odbyły się spotkania ze studentami Chmielnickiego Instytutu Spółdzielczego oraz studentami „Trzy lata” w prezencie Chmielnickiej Akademii Humanistyczno-Pedagogicznej, gdzie miała miejsce prezentacja książki żołnierzy-pisarzy chmielnickiej wspólnoty terytorialnej „Bohaterowie wśród nas”. Czerniowiecka „Proświta” niedawno wydała dwa tomy materiałów „Jaskółka: lot przez czas”. Jest to podsumowanie czasopisma dziecięcego „Bukowińska Jaskółka”, które ukazywało się w minionych latach. Prezentacja odbyła się Uczniowie 19. szkoły, Biblioteka Centralna w Połtawie
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Надія ГАВРИЛЮК
У творі “Вуста, переповнені подихом, мовкнуть” окреслює це рядком про “перейдені простори, в слові воскреслі”. Схопити ці простори дослідницьким і читацьким зором не надто легко, але адекватною стратегією може слугувати бароковий ключ – емблематичність: найменше зображення здатне вмістити найбільше число значень, а найбільший обшир сказаного і описаного (“неоглядь”, неохопність фізичним зором) уміститися в маленьку емблему. Насамперед такою емблемою буде серце, що посідає особливе місце в українській філософії (П. Юркевич, Г. Сковорода) і поєднане з емоційним відрухом на все відчуте, передумане і прожите. Коли спробувати показати безмір поетичного світу Павла Мовчана, обмежившись одним віршем, то обрала б “Преподобно живу під листком, наче пташка” зі збірки “Серцевина” (2015): Преподобно живу під листком, наче пташка: відкрито-зелена селитьба моя; щоденно листок шелестить для острашки, звивається поруч піщана змія... Прислівник преподобно дає читачеві духовний регістр інтерпретації, бо відкликається до ідеї подібності Богові (подоба), ця схожість є вищої міри, на що вказує префікс “пре-”. Оповідач живе, максимально вподібнившись Богові, до вподоби Йому, згідно з Його волею. Тож жити під листком прочитується, як жити під покровом Всевишнього (у відповідності до зачину 90-го псалма), а коли б цей покров конкретизувати – то це була б Божа долоня, рука (“Душі праведні у руці Божій і мука не спіткає їх” – Муд. 3, 1). Ідеться поетові про людину в її інтегральності (дух, душа, тіло), однак персонажа вірша автор ототожнює з пташкою, що символізує в українській міфології саме людську душу. Другий рядок початкового катрена нагадує “Сад божественних пісень” Григорія Сковороди з оспівуванням природи як природності і райського місця, де душа селиться, постійно перебуває, “почиває” з
Олена ЛОГІНОВА, молодша наукова співробітниця Чернівецького обласного меморіального музею Володимира Івасюка
Напередодні 83-ї річниці від дня народження геніального кіномитця сучасності, заслуженого артиста України Івана Миколайчука в Чернівецькому обласному меморіальному музеї Володимира Івасюка було велелюдно та душевно. Тут презентували нову книгу відомої кінознавиці, дослідниці в галузі кіномистецтва, заслуженої працівниці культури України, академіка Лариси Брюховецької “Іван Миколайчук як національний митець. Кінематографічні студії. Випуск 16-й” про одного з найяскравіших представників кіно 1960-х – початку 1970-х – виняткового часу, коли кіно в Україні здійснювалося як національно самобутнє мистецтво високої зображальної культури й повнокровних емоцій. У книжці розглянуто утвердження Іваном Миколайчуком національної ідентичності, аналізується гуманістичне послання його відомих ролей в кіно, висвітлено і фактично забуті, досліджуються національні пріоритети творчості сцена-
Богом. Правомірно буде тлумачити оселю пташки як дерево життя в центрі Едему – зелене, живе, без зів’ялого листя. Це помешкання відкрите зовнішньому світу, не позбавляє можливості лету (як клітка, скажімо), але водночас наражає на небезпеку і загрози, бо щоденно “звивається поруч піщана змія”. Так у поезії П. Мовчана зринає мотив райського саду зі спокусником, що прагне вполювати душу людини. Емблема райського саду має суто авторський штрих: піщана змія – змія з пісків (що розсиплеться, згине, забудеться); змія кольору піску (алюзії на спокуси в пустелі, в яких нечистому завдано поразки Божим Сином і святими подвижниками). В тих спокусах преподобна душа не сама, адже Бог власною рукою відганяє від такої душі диявола (“щоденно листок шелестить для острашки”). У другій строфі поезії “Преподобно живу під листком, наче пташка” персонаж-оповідач уже зосереджує увагу на життєвих вітровіях. І помічає, що хитається не тільки листок, а і гілка, що її можна розтлумачити як символ людської тілесності. Гілка відростає від гілки, як у дереві роду – покоління. І тіло, і душа-пташка відчувають хитавицю як танець життя / танець смерті, прірву неба і прірву безодні, між якими душа вагається-хитається: Хитається гілка – оселя кленова, на вітрі танцює: хить-хить та хить-хить, нема супокою – душа колискова із прірви у прірву летить. Хитання позбавляють душу спокою. Прикметник колискова в другому катрені поєднуються не так із колисанкою і заколисуванням, як із самою колискою. Тож невпинний рух “угору – вниз” асоціативно уподібнено до руху маятника і стає контекстуальним синонімом зростання як тіла – в часі, так і душі – у випробуваннях. Однак у наступній строфі мовиться автором таки про заколисування і засинання. Оповідач ніби спускається вглиб метафори: все ще зберігаючи в полі зору єдність тіла і душі, зосереджується все ж на моментах душевного сну та пробудження. Персонаж покликається на один із Давидових псалмів, коли говорить про “зраховані ночі і дні” (“Твої очі бачили мій зародок, і в книзі Твоїй були записані всі дні, призначені для мене, коли жодного зних ще не було” – Пс. 138: 16). Життя в поета-мислителя постає як сон розуму, що, як відомо з вислову Франсіско Гойї, породжує чудовиськ. І, очевидно, усвідомлення цих чудовиськ – прокидання – спершу не приносить утіху, але печалить: Чи в прокиді втіха, якщо в колисанні проходять зраховані ночі і дні? Якщо кожен смуток і радість – останні, хоча випадали не вперше мені. Засмучує персонажа вірша “Преподобно живу під листком, наче пташка” ще і усвідомлення власної смертності, обмеження свого життєвого часу. Через те кожен смуток і радість відчуто ним як останні. Проте, хоча смуток є першою емоцією оповідача, на зміну йому все ж приходить радість. І можна витлумачити зміну оптики крізь біблійну призму, що трактує життя дочасне як сон, а життя вічне як пробудження, і то не тільки в зіставленні життя і смерті, а і зіставлені життя гріховного як ночі з життям праведним як днем (“Ніч проминула, день наблизився. Відкиньмо, отже, вчинки темряви й одягнімось у зброю світла” – Рим. 13:12). Таку інтерпретацію уможливлює зачин поезії з теперішнім часом дієслова – “Преподобно живу”. Правомірне й інше відчитання, до якого підштовхує друга половина третьої строфи: “Якщо кожен смуток і радість – останні, / хоча випадали не вперше мені”. Бо те, що трапляється не вперше, повторюється – отже, не є останнім. І доречно трактувати це повторення в кількох регістрах: поперше, в контексті міфу про вічне повернення (циклічність часу і коловорот подій, їхнє постійне перетікання одне в одне); по-друге, в контексті напластування образів поезії Павла Мовчана “Преподобно живу під листком, наче пташка” (колиска як маятник часу; життя-сон і смерть-пробудження, що почергово змінюються, формуючи нерозривну єдність – за В. Стусом, “життєсмерть”); по-третє, в контексті поняття ритму (варіативного повтору, що проступає найперше в людському диханні – вдих-видих). І про цей “хвилястий” подих каже сам персонаж-оповідач у заключній строфі: Хвилясто дихну, і листок ворухнеться, відкривши на мить глибочезну блакить; І хтось запитає: – Ну як там живеться?
змогли насолодитися фольклорним багатством нашого краю та поспівати разом. У супроводі троїстих музик у виконанні народного артиста України Ярослава Солтиса звучали українські народні пісні, які так любив Іван Миколайчук. Атмосферно й душевно було 14 червня в Чернівецькому обласному меморіальному музеї Володимира Івасюка. Відверте, емоційне та енергетично наповнене спілкування ще довго зберігатиметься в душах усіх, хто мав приємну нагоду бути на першій презентації книги Лариси Брюховецької “Іван
Чи стане снаги, аби лет пережить? Фінальний катрен є таким поверненням до початку на новому витку. Душа, що жила в Божому раю і під захистом Його руки; згодом пройшла хитання між пеклом і небом (уже як душа втілена); далі спізнала сон розуму і гріховне падіння та засмакувала пробудження і навернення. В якийсь мент душа відчуває майбутнє повернення до неба. Персонажу це бачиться як мінімальний порух Божої руки (“листок ворухнеться”), що на долю секунди відкриває душі глибочезну блакить неба. У фіналі звучить два питання, але той, хто їх ставить, не є чітко окресленим. І той “хтось” є одночасно душею людини, що питає Бога про життя загробне і свою здатність пережити розлуку з тілом, і Богом, що питає людину про її життя земне (в тілі) та про спроможність і готовність, аби злетіти в небеса. Ця подвійна адресація питань є продуманою авторською стратегією Павла Мовчана. Вона формує особливе “кільце”, яке наголошує на тому, що Бог і людина перебувають у діалозі і звернені один до одного, спрямовані одне на одного. Життя земне не відмежоване від небесного. Духовне є альфою (душа до втілення) і омегою (душа після розлуки з тілом) людського життя. Як бачимо з аналізу, поезія П. Мовчана “Преподобно живу під листком, наче пташка” аж ніяк не пейзажна (дерево, що хитається від вітру, з пташкою в кроні). Вона наділена філософським сенсом, є емблемою людського життя від буття в Едемі до повернення в Едем, від Бога і до Бога, котрому важить кожна душа, її захист і снага до лету (гілка-небо). За великим рахунком поет уклав у поетичні строфи емблему світоустрою загалом й історію однієї душі. Що свідчить про здатність Павла Мовчана в малому вмістити найбільше і показує снагу його поетичного лету, що не слабне з роками, від ювілею до ювілею. Нехай отой лет буде яскравим і нескінченним на радість усім, хто цінує філософську і образну глибочінь слова мовленого і написаного.
Миколайчук як національний митець” у серці Буковини. Лариса Іванівна Брюховецька у книзі відгуків музею Володимира Івасюка залишила промовистий запис: “Радію, що в цьому сакральному місці, де витає дух Володі Івасюка, відбулася презентація книжки про Івана Миколайчука. Благословенний день. Вдячність усім, хто опікується цим чудовим музеєм”. Книга надзвичайно цікава і важлива не лише для фахівців, а й для усіх шанувальників кіно і тих, хто тільки починає відкривати для себе постать Івана Миколайчука.
Павло Мовчан – особистість філософського типу. Попри те, що чимало його поезій більшого обсягу, автор тяжіє до ваговитості сказаного. Тож прагне не до слів, а таки до слова, одного-єдиного, в яке вміститься світ і з якого той світ розпочнеться.
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…rysty, reżysera i twórcy muzycznej kanwy filmów. Larysa Iwaniwna z wielkim wzruszeniem i niewypowiedzianym pietyzmem mówiła o artyście, który miał i ma wielu wielbicieli, bo swoim aktorskim talentem i miłością do Ukrainy inspiruje nowe pokolenia: „Iwanowi Mykołajczukowi dano było wypełniać sobą przestrzeń ekranu – i nie po to, by zwrócić uwagę na siebie, nie dla samopotwierdzenia. Jego misją jako aktora, scenarzysty, reżysera było potwierdzenie duchowego bogactwa człowieka, Ukraińców. Jeśli objąć wszystkie jego role, scenariusze i filmy, można mówić o stworzonym przez niego świecie, wypełnionym magią wewnętrznej i zewnętrznej atrakcyjności. Iwan Mykołajczuk nie zajmował się oświatą, dał wielu Ukraińcom możliwość odczucia i przeżycia swojej historii i losu”. Specjalnie na prezentację książki przybyła narodowa artystka Ukrainy, laureatka Nagrody im. Szewczenki, znana aktorka Natalia Sumska, która z wielkim wzruszeniem wspominała swoją współpracę z Iwanem Mykołajczukiem przy filmie „Taka późna, taka ciepła jesień”, poruszająco opowiadała o kompozytorze Wołodymyrze Iwasiuku. Serdeczne i utalentowane wykonanie pieśni „Sztandar pułku” (wiersze Ołeśa Honczara, muzyka Wołodymyra Iwasiuka) z przedstawienia „Chorążowie” brzmiało jako dedykacja dla ukraińskich wojowników, którzy dziś bronią Sobornej Ukrainy. Ciepło i uroczyście powitali naszych gości kandydatka nauk filologicznych, kulturoznawczyni Oksana Iwasiuk, zasłużony działacz sztuki Ukrainy Mykoła Szkriblak, narodowa artystka Ukrainy, reżyserka Czerniowieckiego Akademickiego Muzyczno-Dramatycznego Teatru im. Olgi Kobylańskiej Ludmiła Skrypka, narodowy artysta Ukrainy Jarosław Soltys, kandydatka nauk medycznych, mistrzyni ludowego haftu Olena Jasińska. Niewidzialną i jaskrawą liryczną bohaterką filmów Iwana Mykołajczuka jest muzyka, autentyczne ludowe melodie i pieśni. Brzmiały zapalne i duszewne melodie w wykonaniu trójek muzyków z Centralnego Pałacu Kultury Czerniowiec. Dzięki utalentowanemu skrzypkowi, kierownikowi artystycznemu orkiestry „Bukowina” Jewhenowi Tarnawskiemu nasi goście
Tłumaczenie maszynowe
Antonia Cwid przeprowadziła serię spotkań autorskich w kilku miastach Włoch w ramach swojego projektu „Charytatywna trasa po Europie” na rzecz wsparcia ukraińskiego wojska i ducha Ukraińców na świecie, którego początek dała rok temu prezentacja książki „Tajemnice Tarasa Szewczenki” oraz jej Teatru Jednego Poety na 14. zjeździe Europejskiego Kongresu Ukraińców w Berlinie. W tym roku zaprezentowana książka zdobyła na Ukrainie Narodową Nagrodę im. T. Szewczenki. W ramach charytatywnej trasy imprezy ukraińskiej pisarki objęły Paryż, Pragę, Budapeszt, Berlin, Ateny, włoskie Riccione, niemiecki Templin i, oczywiście, rodzinny Kijów. Rocznica trasy przypadła na występy Antonii Cwid we Włoszech, gdzie za aktywną działalność międzynarodową otrzymała List Pochwalny od Stowarzyszenia „Ukraina Unita APS in Roma” w Rzymie. Anatolij KRAT, pisarz Aby wyobrazić sobie atmosferę spotkań, zacytuję włoskiego dziennikarza Wasyla Pyroha, który w artykule „Antonia Cwid w Rzymie z książką ‘Tajemnice Tarasa Szewczenki’. Uchylenie rąbka tajemnicy…” zaznacza: „Autorka odczytała swój wiersz-dedykację dla ukraińskich obrońców ‘Idzie wojownik’ z cyklu ‘Krwawa ruta’ i ogłosiła minutę ciszy dla tych Ukraińców, którzy niestety zginęli z rąk moskiewskich okupantów w tej krwawej wojnie. ‘Nie ma teraz nic cięższego niż to, co przeżywają nasi chłopcy, którzy są teraz na wojnie’ – zaznaczyła pani Antonia”. Charytatywna trasa Antonii Cwid po Włoszech objęła kilka miast, wśród których miasto galerii i łuków Bolonia, miasto portowe Ankona, antyczne miasto-muzeum Rzym oraz malownicze miasta Castel Gandolfo i Velletri w okolicach włoskiej stolicy. Pisarka zaznacza, że główny bohater jej trylogii – powieści „Ulubieniec muz i gracji” oraz książki pisarskich dociekań „Tajemnice Tarasa Szewczenki” tak i nie zdołał zrealizować swojego marzenia za życia – odwiedzić Włoch. Więc w roku 210. rocznicy Tarasa Szewczenki pisarce udało się zrobić to „razem z Kobziarzem”, aby świat więcej dowiedział się o Ukrainie i duchowym ojcu ukraińskiego narodu w czasie wojny w ojczyźnie. Autorka opowiadała Ukraińcom za granicą o tych nieznanych dotąd faktach z życia Kobziarza, które odkryły się przed nią podczas badań: o jego wspaniałym poczuciu humoru, o jego wykształceniu, doskonałym guście w manierach, ubiorze, o przyjaciołach poety, jego ukochanych kobietach, a nawet o prawdopodobnym synu od narzeczonej, która mieszkała w Sedniowie – na to wskazują tajne rodzinne relikwie, które Antonii Cwid udało się odkryć i opisać w swojej książce. I to daje podstawy, by po raz pierwszy mówić o bezpośredniej linii rodowodu Tarasa. Wdzięcznym audytoriom poetka zaprezentowała nie tylko swoją książkę o nieznanym Tarasie Szewczence, ale także swój Teatr Jednego Poety, czytając wiersze o tematyce wojennej, a także swoją koronną lirykę intymną. Śladem moderatorki ostatnich trzech prezentacji, rzymskiej poetki Switłany Nikitenko, zaznaczę, że oprócz wielkiej działalności literacko-badawczej, która legła u podstaw nowej książki „Tajemnice Tarasa Szewczenki”, Antonia Cwid pisze lirykę, którą europejska krytyka wysoko oceniła już od pierwszych kroków poetki i uznała za jedną z najlepszych w literaturze światowej. Włoska trasa Antonii Cwid wystartowała w Bolonii na zaproszenie ukraińskiej społeczności przy Greckokatolickiej cerkwi św. Michała oraz szefowej grupy „Bolońskie wieczornice” Orysi Szweć. Po prezentacji książki o T. Szewczence Antonia Cwid wzięła udział w Marszu Wyszywanek i wiecu, gdzie przeczytała wiersze poświęcone ukraińskim wojownikom i przeprowadziła sesję autografów, zbierając datki na leki dla ukraińskich rannych. Trzeba powiedzieć, że to nie jest ten marsz, który odbywał się nawet na Ukrainie w czasach pokoju. Kolumnę Ukraińców w wyszywankach, jak opowiada sama poetka, która powiewała żółto-niebieskimi flagami i rozbrzmiewała skandowaniem przeciwko wojnie, przez całe miasto eskortowała policja w autach i pieszo obok kolumny. Należy zaznaczyć, że właśnie życie kulturalne w diasporze przebiega w orbitach greckokatolickich, czasem i prawosławnych (jak choćby w Berlinie) cerkwi. To coś w rodzaju wiejskich świetlic, dokąd ludzie idą jak na święto, aby spotkać się na obczyźnie z pokrewnymi duszami. Ojciec Mychajło, w życiu codziennym Mychajło Bojko, nawet stanął na czele Marszu Wyszywanek i osobiście poprowadził wiec oraz koncert na miejskim placu. Nawiasem mówiąc, właśnie ksiądz i Orysia Szweć okazali szczerą gościnność i przeprowadzili wycieczkę po starożytnym łukowym mieście, jego sławnych soborach i uniwersytecie, gdzie rektorem swego czasu pracował znany Ukrainiec Jurij Drohobycz. Niemal rodzinnym stało się spotkanie poetki z miłośnikami ukraińskiego słowa w pawilonie koncertowym m. Ankony przy udziale wirtuozowskich wykonawców – bandurzystki Oksany Iwaszczenko i gitarzysty Andrija Podolskiego, który zaprezentował piosenkę do słów T. Szewczenki „Kochajcie się, czarnobrewe…”. Zainicjowała i moderowała wydarzenie Marija Hawryluk-Bużniak, autorka kilku tomików poetyckich, która gościnnie przyjęła pisarkę w swoim domu. Antonia Cwid nie tylko zaprezentowała tutaj swoją książkę „Tajemnice Tarasa Szewczenki”, ale także własny Teatr Jednego Poety. Po pasjonujących opowieściach o Kobziarzu słuchacze z zainteresowaniem słuchali wierszy poświęconych Ukrainie, wojownikom i, oczywiście, filozoficzno-intymnej liryki autorki. „Wieczór autorski Antonii Cwid w Ankonie pozostawił niezapomniany ślad w moim sercu – wspomina Andrij Podolski, szef Ankońskiego Stowarzyszenia Artystów, które zaprosiło poetkę w gości. – Najbardziej uderzyła mnie jej ekspresyjna deklamacja wierszy. Każde słowo, każda fraza, wypowiedziane przez poetkę, niosły w sobie głęboki sens i wywoływały silne emocje. Antonia posiada niesamowity dar przekazywania swoich uczuć poprzez intonację i gest”. Właśnie na obchody Dnia Rzymu przypadły spotkania autorskie Antonii Cwid w stolicy Włoch, gdzie gościnnie otworzyła przed nią drzwi znana willa Andrzeja Szeptyckiego, która dziś należy do ojca Oresta. To miasto dwóch krajów, terytorium Watykanu, które żyje według praw Włoch. Willę swego czasu wykupił metropolita Andrzej Szeptycki na zamieszkanie seminarzystów, którą sam odwiedził tylko dwukrotnie. Zgodnie z tradycją służy ona i dziś jako schronienie dla ukraińskich uchodźców dzięki staraniom obecnego właściciela willi ojca Oresta i wolontariuszki Łesi Wusyk. W rodzinnie ciepłej atmosferze, dzięki wsparciu Switłany Nikitenko, odbyły się prezentacje w kilku ukraińskich społecznościach Rzymu. Na zaproszenie Organizacji Charytatywnej „Ukraina Unita APS in Roma” i jej prezeski Hałyny Pryszliakiwskiej w restauracji „Taverna Shynok” Antonia Cwid zaprezentowała swoją książkę o nieznanych faktach z życia T. Szewczenki i czytała własne poezje, demonstrując swój teatr poetycki. Z okazji rocznicy autorskiego projektu „Charytatywna trasa po Europie” przedstawicielka stowarzyszenia Oksana Stepanowa wręczyła poetce list pochwalny z takimi słowami: „Każdy nowy krok Antonia Cwid wykonuje z duszą, szczerze, otwarcie, pewnie. Ona jest jak wulkan emocji, wcielony w słowa, który wybuchem energii parzy i pochłania. Jej wiersze to liryka namiętności i odczuć. Mówią nie same słowa, a ich wymowa, rytm, interpretacja, postrzeganie właściwie przez autorkę. To żywioł, którym słuchacz zarządzać nie może, więc po prostu się poddaje”. Rozbrzmiewały nie tylko
nie tylko wzruszające wiersze, ale także przekłady poezji Antonii Cwid na język włoski, wykonane przez Natę Stranierę, które odczytał Włoch Franco Aucone. Następnego dnia, po pasjonującej, choć wyczerpującej wycieczce po dwóch krajach – Rzymie i Watykanie, kiedy jeszcze przed oczami stała niesamowita Kaplica Sykstyńska z jej antycznymi rzeźbami i freskami Michała Anioła oraz cud świątyni św. Piotra – odbył się wieczór salonowy Antonii Cwid we wspomnianej już willi Andrzeja Szeptyckiego w Castel Gandolfo na zaproszenie ukraińskiej wspólnoty „Studion”. Nieznany Taras Szewczenko, niesamowita liryka filozoficzno-miłosna poetki, a potem, jak przystało na willę, fotografowanie i szczera rozmowa z gościem do późna przy kieliszkach aromatycznych trunków z egzotycznymi włoskimi słodyczami… Społeczność z zainteresowaniem śledziła w sieci internetowej przebieg niezwykłej trasy Antonii Cwid, więc udało się nieco wyłowić z opinii i komentarzy. Wzruszającymi słowami zareagowała na to spotkanie Ukrainka Oksana Skirczak: „Z całego serca dziękuję Pani, nasza czarująca poetko. Jest Pani ogromnym skarbem dla literatury ukraińskiej, dla narodu ukraińskiego, bo niesie Pani w sobie niesamowity potencjał energii, wypowiadając każde słowo swoich poezji, inspiruje Pani nasz naród, który daleko poza granicami swojej rodzinnej ziemi nie rok i nie dwa…”. Takie opinie przekonują, że twórcy powinni nieustannie swoimi występami podnosić na duchu swoich rodaków na całym świecie. Finałowe spotkanie literackie i prezentacja książki o ukraińskim Proroku odbyły się w kościele św. Łucji przy klasztorze w Velletri, w okolicach stolicy, właśnie w Dniu Rzymu, kiedy nowoczesne samoloty nad antycznym miastem zostawiały świąteczne kolorowe smugi, które było widać zewsząd. „Spotkania twórcze w włoskich kościołach były dla mnie niezwykłe – wyznaje Antonia Cwid – przypomniały o wydarzeniu zeszłej jesieni na Pokrowę w ateńskim kościele św. Mikołaja, kiedy za tobą jest ikonostas i każde słowo musi być wyważone. W tych chwilach uświadamiasz sobie, że wszystko, co dzieje się w naszym życiu, pochodzi od Boga, a my w cichej modlitwie wdzięczności chylimy swoje głowy przed Najwyższym”. Po zakończeniu trasy charytatywnej po Włoszech Antonia Cwid wręczyła część datków ciężko rannym ukraińskim żołnierzom Sił Zbrojnych Ukrainy w Berlinie na konferencji prezesa Światowego Kongresu Ukraińców Pawła Groda i jego zastępcy na Europę Zachodnią Wołodymyra Kohutiaka w Berlinie. Na potwierdzenie pojawił się wpis na czacie ukraińskiej grupy Centralnego Związku Ukraińców w Niemczech od jego kierownictwa: „I jeszcze chcemy podziękować pisarce Antonii Cwid, która podarowała kopertę dla naszych wojskowych…”. „Resztę zebranych środków planuję wręczyć ukraińskim rannym bojownikom w Kijowie w Dniu Niepodległości Ukrainy przy pomniku Tarasa Szewczenki, podczas wręczania Narodowej Nagrody imienia Szewczenki tegorocznym laureatom, wśród których przypadł zaszczyt być i mnie – zaznaczyła w swoim przemówieniu pisarka. – Choć podczas imprez salonowych zbiórki składają się z niewielkich sum, a i samych spotkań nie było tak wiele, to dla rannych bojowników podczas wojny każda kopiejka jest droga. Róbmy więc wszystko, co w naszej mocy, każdy na swoim miejscu, dla naszego Zwycięstwa”. Jako podsumowanie trasy charytatywnej Antonii Cwid brzmią słowa znawcy słowa artystycznego Ołeksandra Pankowa: „To, co teraz robi Antonia Cwid, trudno obiektywnie ocenić, bo jest osobą niezwykle utalentowaną, płodną, wybitną autorką oraz energiczną, patriotyczną, profesjonalną ukraińską kobietą. Nowy kierunek w poezji ukraińskiej – to ciekawe! Liczne, pełne blasku spotkania za granicą – to ważne! Poziom prowadzenia spotkań twórczych można uznać za teatralny. Jej melodyjny kobiecy głos oczarowuje. Jej poezja wznosi duszę ponad ziemię”. Spotkania twórcze z Ukraińcami, a także wycieczki po włoskich miastach stały się podstawą eseju podróżniczego pisarki, który wkrótce ujrzy światło dzienne. Oto jej słowa pożegnalne, skierowane do Ukraińców we Włoszech: „Do ziemi kłaniam się wam, drodzy ludzie, że przyjęliście mnie z taką miłością, z taką serdeczną ciepłotą, jak może przyjmować własna rodzina po długiej rozłące. Dziękuję, że tak szczerze i z niekłamanym zachwytem odbieraliście moją poezję, tak aktywnie włączaliście się w rozmowę o wielkim Tarasie, o wojnie, o naszej wspólnej niedoli, w miarę możliwości wpłacaliście datki na leki dla rannych bojowników. Serdeczne wam dzięki! Nigdy, nigdy, nigdy was nie zapomnę”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dnia pracy. Można sobie tylko wyobrazić, jaka przygnębiająca atmosfera ciążyła niczym ciężki moralny kamień. Domyśliłem się, że kierownictwo również konsultowało się z prawnikami, którzy potwierdzili bezprawność nałożonej nagany, więc nie ma podstaw, by mnie zwolnić. Rolę rzecznika redaktora pełnił kierownik działu Horbarenko, który codziennie żądał ode mnie zwolnienia się z redakcji, w zamian obiecując pomoc w znalezieniu pracy w jednej z redakcji gazet rejonowych na południu obwodu, sto kilometrów od Winnicy. Zrozumiałe dlaczego: bym znalazł się daleko na wygnaniu, bez mieszkania, na pastwę miejscowych partyjnych oprawców, których poinformują, kim jestem i jak należy mnie traktować. Od takich darów Danaów kategorycznie odmówiłem. Wtedy zastosowano wobec mnie haniebną codzienną obserwację, by przyłapać mnie na naruszeniu dyscypliny pracy. I „przyłapali”. Pewnego dnia dwóch pracowników działu, Horbarenko i Fedorow, zniknęło z gabinetu jeszcze rano. Zostałem sam, czekam na porę obiadową. Na 15 minut przed pierwszą ubieram się i wychodzę z redakcji, bo musiałem jeszcze w aptece kupić młodszym dzieciom leki na przeziębienie. Idę na przystanek tramwajowy niedaleko. A tu! Na przystanku czekają na mnie trzej pracownicy redakcji: Denys Łewczyszyn, przewodniczący komitetu związków zawodowych redakcji, Hryhorij Borysiuk i Jakiw Mular. – Ty dokąd to się wybrałeś? – Łewczyszyn do mnie. – Na obiad. Łewczyszyn demonstracyjnie spojrzał na swój zegarek na rękę i urzędowym głosem powiedział: – Towarzysze, jest równo dwunasta godzina pięćdziesiąt pięć minut. Zatem naruszyłeś porządek dnia pracy, przedwcześnie o pięć minut opuściłeś miejsce pracy w redakcji, czym naruszyłeś reżim pracy. Tak, towarzysze! – zwrócił się do „kolegów”. Dwaj jego wspólnicy Borysiuk i Mular, nie patrząc na mnie, potwierdzili: – Tak, tak, potwierdzamy naruszenie. – W takim razie sporządzamy odpowiedni protokół – powiedział Łewczyszyn. Odwrócili się gwałtownie i odeszli. Przykro i boleśnie było widzieć takie haniebne zachowanie „towarzyszy-kolegów”, którzy po chamsku i wiernie wysłużyli się redaktorowi i panującemu systemowi. Po obiedzie pojawił się Horbarenko, którego od razu wezwano do telefonu. Po głosie poznałem redaktora. Kierownik działu coś przytakiwał, po czym zaczął pisać jakąś notatkę. Potem zerwał się i pędem pobiegł do redaktora. Wkrótce wraca, kładzie tę notatkę przed sobą, starannie przepisuje, poprzednią chowa do szuflady stołu, a z nową biegnie do redaktora. Nietrudno było się domyślić, że kazano mu napisać donos na mnie, i z redaktorskimi poprawkami przepisał tekst. Zaintrygowany otworzyłem szufladę w jego stole, wyjąłem ten „dokument” i ze zdziwieniem przeczytałem jego podanie do redaktora: „Pracownik działu S. Wasylczuk, data, rażąco naruszył dyscyplinę pracy, samowolnie przed czasem opuścił miejsce pracy. Podpis: Horbarenko”. Pod jego tekstem dopisano ręką redaktora: „I takie coś zdarza się nie po raz pierwszy. Proszę administrację o podjęcie kroków”. Podjęli. Po obiedzie na tablicy ogłoszeń pojawił się tak pożądany przez redaktora „dokument” – nagana dla S. K. Wasylczuka za, jak się okazuje, systematyczne naruszanie dyscypliny pracy. A zgodnie z ówczesnym prawem pracy, druga nagana dawała prawo administracji do zwolnienia takiego „złośliwego naruszyciela” z powodu utraty zaufania lub nieprzydatności zawodowej. Rozumiem, że będzie jeszcze jedna analogiczna nagana (pierwsza nie była brana pod uwagę) i wyrzucą mnie z takim sformułowaniem. I do żadnej redakcji mnie już nie przyjmą. Ale kierownictwo redakcji postanowiło jeszcze aktywniej wysłużyć się przed obkomem KPZR (redaktor był członkiem biura obkomu), aby nie podejrzewano ich o „współczucie dla syna zatwardziałego ounowca”. Nazajutrz od samego rana ogłaszają mi: o jedenastej godzinie odbędzie się zebranie związkowe, na którym moja obecność jest obowiązkowa. Cóż, idę na to zebranie. Przypomniało się Franko: „Błogosławiony mąż, który idzie na sąd niesprawiedliwych, i tam za prawdę głos swój podnosi”. Za parę chodaków i skwarkę na obiad W dużym gabinecie redaktora zebrano wszystkich pracowników redakcji, także technicznych, ze czterdzieści dusz. Wszyscy wiernie zaglądają w usta redaktorowi. Ten gniewnie zaczął: – Ty, Światosławie, oszukałeś mnie i redakcję, że nie opowiedziałeś o swoim ojcu, zatwardziałym ounowcu, który walczył przeciwko władzy radzieckiej i został sprawiedliwie ukarany przez organy sprawiedliwości. Wziąłem grzech na duszę przed partią, że przyjąłem cię do pracy w redakcji, i teraz chcę naprawić ten przykry błąd – ostro zakończył. Wszyscy przerażeni milczeli, niektórzy mlaskali ustami jak ryba wyciągnięta z wody. Zwracam się do redaktora jako mówcy: – Można powiedzieć? – Tak. Można, i szczerze, wyciągaj wnioski. Zwracam się do grupy: – Istota w tym, że nie wybieramy swoich rodziców, jacy już są, to na całe życie. U mnie okazał się właśnie taki ojciec. I wierzcie, nasza wielodzietna rodzina przez to wycierpiała wiele smutku. Ale Pawlikiem Morozowem nie będę: to nic nie zmieni dla mojego ojcostwa. W ZSRR stworzono kult chłopca z Syberii Pawlika Morozowa, który doniósł władzy na ojca, który był sołtysem i pomagał współmieszkańcom w czasach dzikiego rozpasania stalinowskich represji. Pawlik oficjalnie przez prasę (rzecz jasna, pomogła mu służba specjalna) wyparł się ojca, a tego aresztowała i zniszczyła tajna służba. Przykład tego nieszczęsnego dziecka, sprzedawczyka ojca, podawała sowiecka propaganda jako wzorzec walki z wrogami klasowymi, oddania komunistycznym ideałom i właściwego wychowania dzieci. Wypowiedziane przeze mnie podziałało na niektórych „kolegów” jak wysypany na nich rozżarzony żar. Pierwszy zerwał się oddany komunista, sekretarz biura partyjnego, zastępca redaktora Dmytro Dudkewycz. Swoją drogą, żydowskie dziecko, które w 1942 roku uratowała od Niemców rodzina Ukraińców, wychowała, wykształciła, dała swoje nazwisko, adoptowała. I ten z wyłupiastymi żydowskimi oczami „ukraiński komunista” aż zakrzyczał falsetem: – Jak śmiesz tak mówić o Pawliku Morozowie? Przecież on jest przykładem prawdziwego wychowania radzieckich dzieci. Tym tylko potwierdziłeś, że nie potępiasz działalności ojca-ounowca, wroga naszego państwa. I dla ciebie nie ma miejsca w naszej redakcji.
Tłumaczenie maszynowe
Swiatosław WASYLCZUK, zasłużony dziennikarz Ukrainy
Zakończenie. Pocz. w nr 25 z 2024 r.
“Cukrowy Donbas” Minęły ponad dwa lata mojej pracy w redakcji gazety “Radianśke Podilla”. Wyraźnie, namacalnie czułem i widziałem, jak “kantora” snuje wokół mnie pajęczynę intryg, podejrzeń. Rozumiałem, czym to może się skończyć: ogłoszą wotum nieufności i wyrzucą z redakcji. Postanowiłem więc działać wyprzedzająco. W tym czasie mój starszy brat Taras, po ukończeniu wydziału leśnictwa Ukraińskiej Akademii Rolniczej, otrzymał skierowanie na stanowisko leśniczego w gospodarstwie leśnym w Jemilowie w obwodzie kirowohradzkim. Z czasem zaproszono go do gospodarstwa leśnego w Berszadzie na Winniczyźnie, na stanowisko dyrektora składu drewna w rejonie czeczelnickim na południu obwodu. Miał już rodzinę, dwoje dzieci, mieszkała z nim nasza mama Tekla Talymoniwna. Aby być bliżej nich, postanowiłem przenieść się do Winnicy i zatrudnić się w redakcji tamtejszej gazety obwodowej. Wykroiwszy wolny dzień, pojechałem do Winnicy, spotkałem się z redaktorem gazety “Winnyćka prawda” Wołodymyrem Orłykiem, wyraziłem chęć przeniesienia się tutaj do pracy i zamieszkania. Motyw – chcę być bliżej matki i brata. Brzmiało to nawet przekonująco. Nie mogłem mu przecież powiedzieć, że jestem naznaczony przez KGB, które sprawuje nadzór nade mną dniem i nocą. Redaktorowi moja wersja wydała się przekonująca i zostałem pracownikiem redakcji gazety “Winnyćka prawda”, korespondentem działu przemysłu. Moja praca w nowym miejscu, biorąc pod uwagę zdobyte doświadczenie, rozwijała się pomyślnie. Na mieszkanie urządziłem się w akademiku rodzinnym przedsiębiorstwa budowlanego, gdzie mieszkałem we dwóch z inżynierem budownictwa, towarzyskim i wychowanym człowiekiem, Petrem Lityńskim, który mieszkał z rodziną w mieście Chmielnik, a pracował w Winnicy. Z racji zadań redakcyjnych dużo jeździłem po rejonach i miastach obwodu, pisałem korespondencje, artykuły, reportaże z przedsiębiorstw, naświetlając najlepsze doświadczenia kolektywów pracowniczych, albo wręcz przeciwnie – krytykując za niewykonanie wyznaczonych zadań. Starałem się obiektywnie i wszechstronnie oceniać działania kierownictwa takich przedsiębiorstw. Tak, o działalności produkcyjnej cukrowni w Brodeckim (rejon koziatyński) przedstawiłem relację, która ukazywała się w pięciu numerach gazety z rzędu. Chętnie pisałem reportaże o ludziach pracy, z reguły zwykłych zawodów: robotnikach zakładów, fabryk, budowniczych. Pracowało się ciekawie. Winniczyzna była znacznie większa od Chmielniczyzny terytorialnie (miała 27 rejonów wobec 20 na Chmielniczyźnie) i pod względem liczby ludności, była o wiele potężniejsza ekonomicznie. Osobliwością obwodu był przemysł cukrowniczy: działały tu 42 cukrownie, obwód specjalizował się w uprawie i przetwórstwie buraków cukrowych. Z patosem my, dziennikarze, nazywaliśmy Winniczyznę w gazecie “cukrowym Donbasem”. Rzucała się w oczy gościnność Podolan. Dokąd by się nie przyjechało w delegację, od razu otrzymywało się zaproszenie na obiad czy kolację, władze lokalne poświęcały uwagę pracownikom prasy. Nawiasem mówiąc, gazeta wychodziła pięć razy w tygodniu, z ogromnym nakładem 220 tys. egzemplarzy każdy numer (obecnie – po prostu niewiarygodne). Wabiło też samo miasto Winnica. Zachowało się w nim wiele zabytkowych budynków, pomników. W centrum – ogromny park. A wizytówka miasta – szeroka, pełna wody rzeka Boh, po której pływały statki wycieczkowe. Winnica czymś przypominała Kijów, moją młodzieńczą stolicę, moją studencką fascynację. Kolektyw był, jak wszędzie: młodzi i starsi wiekiem pracownicy, utalentowani i nie bardzo, weseli czy ponurzy. Z niektórymi, jak z Galicjanami Omelianem Kostką, Iwanem Konowartem, Wołynianinem Hryhorijem Borysiukiem, Winniczanami Wasylem Kobcem, Mychajłem Kameniukiem, przyjaźniliśmy się. Pierwsza trójka, tak jak ja, była z zachodnich obwodów Ukrainy, oczywiście wiedzieli o walce OUN–UPA. Zwłaszcza Hryhorij, starszy ode mnie o sześć lat (ur. 1935 r.). Spotykaliśmy się, bywało, u kogoś w mieszkaniu (ja takiego jeszcze nie miałem) na Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki, kolędowaliśmy, śpiewaliśmy pieśni obrzędowe. Hryć, jako starszy wśród nas, był inicjatorem. Toczyło się normalne życie zawodowe zwykłych pracowników redakcji, ludzi z wyższym wykształceniem, absolwentów głównie uniwersytetów w Kijowie i Lwowie, wydziałów dziennikarstwa. Do tego czasu moja rodzina gwałtownie powiększyła się od razu o dwoje bliźniąt, chłopca i dziewczynkę, których nazwaliśmy Bohdanem i Myrosławą. A był jeszcze starszy syn Ihor. Ich wraz z mamą zabrałem z Lubaru do Winnicy, w czym pomogło wyproszenie pokoju w rodzinnym akademiku kombinatu chemicznego. Czekaliśmy na mieszkanie od redakcji, gdzie zapisałem się w ulgową kolejkę na mieszkanie jako rodzina wielodzietna. Jesienią 1976 roku syna Ihora oddaliśmy do pierwszej klasy szkoły nr 8. Wszystko niby szło dobrze… Tak minęły dwa lata.
Grom uderzył na początku 1977 roku. Wchodzę do redakcji, a pracownicy działu patrzą na mnie jakoś podejrzliwie, milczą, omijają mnie i szybko biegną załatwiać swoje sprawy. Dlaczego? Dzielę się tym z kierownikiem działu A. Nepyjwodą. On w odpowiedzi: – A ty idź na drugie piętro, spójrz na tablicę ogłoszeń. Zaintrygowany i skonsternowany schodzę po schodach, podchodzę do tej tablicy i czytam coś, co zwaliło mnie z nóg. Czarne na białym: „Nagana zostaje ogłoszona pracownikowi działu przemysłu Wasylczukowi Światosławowi Karpowyczowi za to, że ukrył w swoim życiorysie, iż jego ojciec, Wasylczuk Karpo Ołeksijowycz, był zagorzałym ounowcem, wrogiem władzy radzieckiej, skazanym przez sąd radziecki na 25 lat więzienia. Te fakty Wasylczuk S. K. ukrył przed kierownictwem redakcji. Hańba ounowskiemu potomkowi! Redaktor naczelny (podpis) W. Orłyk”. Jasne było, że to ręka KGB, które poinformowało redaktora. Przecież czułem, że mnie śledzą: poszczególni pracownicy (Nepyjwoda, Piczkur, Dudkewycz) zadawali prowokacyjne pytania o lojalność, a gospodarz redakcji Borys Wynohradow pewnego razu na osobności mówi mi konspiracyjnie: „W weekendy kilka razy wzywano mnie do redakcji, żebym otwierał drzwi gabinetów, a ludzie z „kantoru” przeszukiwali twoje biurko. Strzeż się”. Obiecałem zachować w tajemnicy jego słowa, podziękowałem za zrozumienie i współczucie. Następnie podszedłem do redakcyjnego artysty Wasyla Petrenki i poprosiłem, żeby narysował ołówkiem wielki gest Kozakiewicza, niby dla żartu. Na kartce z rysunkiem dopisałem na dole: „I czego tu szukasz, psi synu?”. Włożyłem do jednej z szuflad. Wiadomo dla kogo. I jestem pewien, że ci „synowie” czytali to przesłanie. …Oszołomiony tym, co zobaczyłem, wróciłem do działu. Koledzy Nepyjwoda i Fedorow wlepili nosy w czytanie, o nic nie pytają, milczą. Ja – tak samo… Ledwo doczekałem końca dnia pracy, idę do domu. Opowiedziałem żonie o nieszczęściu, a ta w płacz: – A co będzie dalej? Wyrzucą cię z pracy, a my mamy troje małych dzieci, dwoje młodszych nie ma nawet roku. Mieszkania nie ma, pieniędzy nie ma, dokąd iść, co robić? – zawodziła. Próbuję ją uspokoić, dowodzić, że to jakieś dzikie nieporozumienie. Tak, mój ojciec rzeczywiście został skazany, ale co ja mam z tym wspólnego? Przecież w redakcji pracuje nie ojciec, a jego syn, który go nawet nie pamięta (ojca schwyciła i skazała trójka NKWD, kiedy miałem trzy lata). A syn, jak wiadomo, za ojca nie odpowiada. I my, dzieci, nie wybieramy rodziców, jacy są, tacy są. Spróbuję porozumieć się z redaktorem. A jeszcze postanowiłem zwrócić się do poradni prawnej, co powiedzą o tym prawnicy. Wszedłem, opowiedziałem istotę sprawy. Przyjmował mnie starszy mężczyzna, gdzieś koło pięćdziesiątki. Uważnie wysłuchał, po czym rzekł: „Nagana została pani nałożona bezpodstawnie. Ukarać pracownika można tylko za naruszenie procesu produkcyjnego lub dyscypliny pracy. A co do ojca – to czysto moralna kategoria, która z procesem produkcyjnym redakcji nie ma żadnego związku. Więc proszę uznać, że takiej nagany pan nie ma”. Uprzejmie dziękuję specjaliście, rozsądne wyjaśnienie nieco mnie podbudowało. Wracam do redakcji. A tam – pełna zbiorowa ignorancja: nie witają się ze mną, przy spotkaniu przerażeni omijają mnie z daleka, szybko chowają się po gabinetach. W dziale ten sam obraz: nowy kierownik działu Petro Horbarenko nie daje zadań. Siedzę, coś czytam od dziewiątej rano do pierwszej po południu, potem tramwajem – do domu na obiad do swojego akademika i szybciutko z powrotem, żeby zdążyć do redakcji na drugą po południu. I tak do szóstej wieczorem, do zakończenia ro-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zorganizował w mieście pierwsze komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki (później – „Proświta”) oraz Ludowego Ruchu Ukrainy i stanął na ich czele. Woziłem delegację działaczy Ruchu z Żytomierszczyzny na Zjazd Założycielski LRU w dniach 8-10 września 1989 roku, który odbył się w Pałacu Kultury Kijowskiej Politechniki. Dziesięć lat kierowałem obwodową organizacją Ludowego Ruchu Ukrainy. W 1990 roku zostałem wybrany na deputowanego rady obwodowej i jeszcze dwukrotnie mieszkańcy Żytomierza powierzali mi tę ważną funkcję z wyboru. Kierowałem komisją ds. humanitarnych rady obwodowej. Żytomierskie organizacje „Proświty” i Ruchu aktywnie włączyły się w walkę o państwową niepodległość Ukrainy, co stało się 24 sierpnia 1991 roku poprzez przyjęcie Aktu o niepodległości państwowej Ukrainy przez Radę Najwyższą Ukrainy. Akt potwierdził naród Ukrainy na ogólnoukraińskim referendum 1 listopada tego samego roku, w którym ponad 90% wyborców republiki zagłosowało „Za” niepodległością. W tym samym, 1991 roku, zarejestrowałem gazetę Ruchu „Wicze”, która wkrótce stała się najpoczytniejszą w obwodzie, a jej cotygodniowy nakład wynosił ponad 35 tys. egzemplarzy. Od 2000 roku kieruję obwodowym towarzystwem „Proświta”, które bierze aktywny udział w życiu społecznym obwodu. W tym czasie zostałem uhonorowany odznaczeniami państwowymi i tytułami honorowymi: „Zasłużony Dziennikarz Ukrainy”, orderem „Za zasługi” III st., dyplomem honorowym Rady Najwyższej Ukrainy, jestem laureatem ogólnoukraińskich nagród literacko-artystycznych im. Iwana Ohijenki i Stepana Rudanśkiego. Napisałem i wydałem dziesięć autorskich książek na aktualne tematy życia społeczeństwa. Obecnie obwodowa „Proświta” aktywnie działa, pomagając naszemu dzielnemu ukraińskiemu wojsku odpierać moskiewską agresję, wnosząc możliwy wkład w nasze niewątpliwe zwycięstwo nad wściekłym wrogiem – moskiewskimi okupantami. Część naszych członków Proświty poszła dobrowolnie w szeregi ZSU, inni zajmują się aktywnym wolontariatem, dostarczając naszym wojownikom-obrońcom żywność, ciepłą odzież, obuwie, drony-bezzałogowce. Organizujemy spotkania członków Proświty z młodzieżą, uczniami szkół, studentami kolegiów i uniwersytetów Żytomierza, wychowując ich w duchu patriotyzmu, oddania swojemu niepodległemu państwu, głębokiego szacunku do obrońców Ukrainy, żołnierzy ZSU. Jestem przekonany, że nasz patriotyczny naród i potężne, zmotywowane Ukraińskie Wojsko rozbiją moskiewskich okupantów już w tym 2024 roku, a rodzima Ukraina zwycięży i zacznie żyć szczęśliwym i dostatnim życiem. Będzie rozkwitać przez wieki. Sława Ukrainie! Sława ZSU! 2024 rok, m. Żytomierz. P. S. Co do Dudkewycza… Jako redaktor naczelny obwodowej gazety Ruchu „Wicze”, trzykrotnie byłem zapraszany na Ogólnoukraińskie narady redaktorów prasy regionalnej z udziałem Prezydenta Ukrainy Łeonida Kuczmy. Dwukrotnie pierwsze narady odbyły się w Kijowie, trzecia, pod koniec lat dziewięćdziesiątych, w Żytomierzu. I zrządzeniem losu tutaj zupełnie przypadkowo spotkałem Dmytra Dudkewycza z Winnicy, który tak wojowniczo-niewolniczo domagał się swego czasu mojego wygnania z redakcji „Winnickiej prawdy”. Podczas kolejnego posiedzenia delegatów w teatrze dramatycznym nieco zatrzymałem się podczas przerwy i niemal biegłem korytarzem do sali. A naprzeciw mnie pod ścianą drobi kroki średniego wzrostu, brzuchaty człowieczek z wyłupiastymi oczami. Gdzie ja go widziałem? I jak kijem po głowie: przecież w Winnicy, w redakcji. Najwyraźniej Dudkewycz też jest delegatem. Przejść obok nie mogłem, zbyt niedawna przeszłość była bolesna i obraźliwa. Czekajże, sukinsynu! Teraz moja kolej! Pękł ZSRR. Powstało państwo ukraińskie. Więc na jakieś dwa kroki przed nim zatrzymałem się, patrząc „wędrowcowi” prosto w oczy, i głośno powiedziałem: – A, Dudkewyczu, komunistyczny pomiocie, wpadłeś! No co, gdzie się podziali twoi komuniści, Pawlik Morozow i moskiewska zgnilizna? Dlaczego nie uciekłeś z nimi do Moskwy? On oszołomiony i przerażony, zdumiony niespodziewanym spotkaniem, marny i zagubiony, zatrzymał się, nie mógł opanować się. Mnie rozpoznał bez żadnych wątpliwości, wszak od czasu mojego publicznego, wstrętnego zniesławienia minęło niewiele lat. Czekał, być może, że zaraz otrzyma kilka policzków w swoją sprzedajną gębę, więc jąkał się, drżał i ze strachem powiedział: – Swiatosławie, wtedy był taki czas, wszyscy tak robili. A ty masz taką straszną biografię. Spróbuj pomilczeć, podejrzewać cię będą o współczucie. – Wstrętna komunistyczna duszo twoja, sprzedana moskiewskiemu diabłu! Miej się na baczności! Bóg wszystko widzi! – głośno powiedziałem i dla postrachu machnąłem ręką przed jego nosem. On z przerażeniem odskoczył. Wtedy ominąłem jego żałosną postać i ruszyłem do sali. Na końcowym posiedzeniu narady już go nie widziałem. Najwyraźniej od razu uciekł do domu do Winnicy, gdzie, jak się okazuje, był redaktorem tej samej gazety obwodowej, tylko z nieco zmienioną nazwą – „Winniczczyna”. Bóg wszystko widzi i słyszy! Niech to zapamiętają wszyscy wstrętni ludzie, którzy czynią zło innym. Anatolij ZBOROWSKIJ
Tłumaczenie maszynowe
Znowu zabieram głos: – Co się dzieje? Dokąd pójdę w środku zimy (był luty) z trojgiem małoletnich dzieci? Przecież przez wszystkie te lata dobrze wykonywałem zadania redakcyjne, byłem zwycięzcą konkursu kunsztu dziennikarskiego. Miałem dobre relacje z kolegami. Znowu ostro wyrwał się redaktor W. Orłyk: – Nie roztkliwiaj nas tutaj! Idź, dokąd chcesz, nas to nie dotyczy! Ku zdziwieniu za nim wyrwał się Hryhorij Borysiuk, rodem z naszego powstańczego kraju, spod Łucka, i zaczął: – Swiatosławie, nie nakrywaj nas wszystkich mokrym prześcieradłem, jakbyśmy byli lojalni wobec ciebie. Bo postrzegaliśmy cię jako normalnego radzieckiego (?) człowieka, a ty, okazuje się, oto kim jesteś, synem ounowców, którzy plądrowali rodzinny kraj, zabijali masowo naszych ludzi, zasypywali trupami dzieci studnie. Szczególnie przykro było słuchać tych wzorców dzikiej sowieckiej antyounowskiej, antyupowskiej, antyukraińskiej propagandy, którą władza siała zło i nienawiść w dusze mieszkańców przede wszystkim zachodnich obwodów Ukrainy o uczestnikach ruchu Oporu za wyzwolenie Ukrainy spod moskiewskiego jarzma i budowę niepodległego Samodzielnego ukraińskiego Państwa – od wychodźcy z naszego powstańczego kraju. Hryhorij, urodzony w 1936 roku, bez wątpienia widział powstańców, wiedział, jak wspierał ich nasz lud. Ale dla kariery, „pary chodaków i skwarek na obiad” (W. Symonenko), świadomie stanął po stronie wrogów powstańczej Wołyni i Galicji, hańbił i szkalował ich. W tym samym czasie mój starszy brat Taras, jego rówieśnik, mając dziesięć lat, woził końmi do trzecich wsi żywność, broń i naboje powstańcom. Ja sam dobrze pamiętam chłopców-partyzantów, jak u nas na Wołyniu nazywano powstańców. Wojownicy przychodzili do naszej chaty gdzieś do lat 50., szczególnie zimą – ogrzać się, wysuszyć, zjeść gorących ziemniaków czy zupy oraz wypić ciepłego kompotu z suszu. Współczuli im, pomagali, czym mogli. Więc jak mógłbym pozwolić sobie na krzywienie duszą, hańbienie swojego ojca, nadrejonowego przywódcy OUN okręgu Kostopol, okręgu wojskowego UPA „Zahrawa” na Rówieńszczyźnie? Przecież w Ruchu Oporu była zaangażowana cała nasza rodzina: starszy brat Andrij walczył w UPA, siostry Olha, Hania i Nadia były członkiniami Młodzieży OUN, przygotowywały żywność, odzież, obuwie dla wojowników-powstańców. Jeszcze na tamtym zebraniu-rozprawie wystąpili „gniewnie” Denys Łewczyszyn, Jakiw Mular, Anatolij Nepyjwoda. Wtedy – do głosowania. „Za” moim wygnaniem była „przytłaczająca” większość. Kilka osób wstrzymało się. Niewolnicy systemu gorliwie zagłosowali za swoim niewolnictwem. Osobiście każdy zaświadczył: Nędzna, sprzedajna czeladź, Banda błaznów, dla uciech, I by mieć co zjeść na kolację Karmiła hołystwem ich (idoli – S. W.). Wasyl Symonenko Rozchodzili się milcząc, nadąsani i zadowoleni… dali „odpór wrogom władzy sowieckiej”. Nazajutrz ja, nie mając już żadnych złudzeń co do stanowiska kierownictwa redakcji, napisałem podanie o zwolnienie na własne życzenie, aby nie czekać na gorsze. Zaniosłem je redaktorowi, ten chętnie podpisał, mówiąc: „Od razu tak!”, otrzymałem rozliczenie, zabrałem książeczkę pracy i poszedłem… w nieznane. Po prostu do domu. A tam się zobaczy. Ale mój winnicki dramat na tym się nie skończył. Jak mówiłem, starszy syn Ihor uczył się w pierwszej klasie Winnickiej szkoły nr 8. Jak się okazało, zastępczynią dyrektora była tam Ołeksandra Piczkur, żona pracownika redakcji Dymy Piczkura. Jej opowiedział ten smutny dramat, chwalił się, że też wykazał czujność. A przerażona „madam” o wszystkim rozgadała nauczycielom szkoły, ze wszystkimi sowieckimi straszakami. Nastawiła odpowiednio wychowawczynię mojego syna. Ta, z kolei, podburzyła wrogo dzieci z klasy przeciwko Ihorowi. Wytykały go palcami i wykrzykiwały: „Zdrajca, zdrajca!”. Oto przykład sowieckiej „pedagogiki”… Syna we łzach zabierałem ze szkoły, dosłownie prześladowanego przez kolegów z klasy, oszukanych i szantażowanych przez złych nauczycieli. Musiałem pilnie przewieźć go do dziadka i babci do Lubaru, stolicy rejonu na Żytomierszczyźnie, gdzie kontynuował naukę w tamtejszej szkole. Chwała Bogu, w porządku. A w radiu i telewizji codziennie wrzeszczała sowiecka propaganda: „Ja innego takiego kraju nie znam, Gdzie tak swobodnie oddycha człowiek!”. Tak znalazłem się w Żytomierzu.
*** …Mąż ten W dobru swoim kwitnie. A niegodziwych bezbożnych I ślad przepada – Jak ten popiół, nad ziemią Wiatr rozwieje. I nie powstaną ze sprawiedliwymi Zli z grobu. Dzieła dobrych odnowią się, Dzieła złych zginą. T. Szewczenko. Psalmy Dawidowe
Strzeżcie się więc, Bo biada wam będzie. Ciężka biada. Oszukujcie dzieci I brata ślepego, Oszukujcie siebie, obcych ludzi, Lecz nie oszukujcie Boga! Bo w dzień radości nad wami Rozpadnie się kara… T. Szewczenko. Chołodny Jar
Tradycyjnie w Zielone Świątki, 23 czerwca we wsi Myhałki w rejonie buczańskim obwodu kijowskiego odbyło się uczczenie poległych bohaterów Ukraińskiej Powstańczej Armii. 30 marca 1944 roku pod Myhałkami odbyła się bitwa oddziału UPA „Bazar”, który przeprowadzał rajd po Żytomierszczyźnie i Kijowszczyźnie, z enkawudzistami. Upowcy odparli ataki i wycofali się. Ale 12 wojowników poległo w nierównej walce. Jeden z dowódców upowców Łysohir był ranny i, aby nie dostać się do niewoli, wysadził się granatem. Wieśniacy pochowali ciała bohaterów na obrzeżach Myhałek. Już w niepodległej Ukrainie postawiono pomnik i uporządkowano mogiłę. Dla organizacji nacjonalistycznych stało się dobrą tradycją czczenie w Myhałkach bojowników o Niepodległość Ukrainy w Zielone Świątki i na Pokrowę. Także czasami takie uczczenie odbywa się w marcu w rocznicę bitwy.
Tak samo redakcyjni „koledzy” oszukiwali siebie i innych ludzi, cieszyli się ze swojego niewolnictwa, szczycili się nim. Oto jak kochamy Moskwę, oto jak oddani Kremlowi. Służyć okupantom – zaszczyt, sławić kolonizatorów – radość, niszczyć wszystkich niezgadzających się – obowiązek. Za to – stabilna skwarka na obiad i hołysze chodaki. O ludzie! Za kawałek zgniłej kiełbasy Jeśli was o ojca poprosić – to oddacie. T. Szewczenko
Nikt z nich nie przypuszczał, że Bóg z niebios wszystko widzi i słyszy. Prawdę i Krzywdę, kto jaką wyrządził. I zapisuje w niebieskich Świętych. I Karma niebieskiej pomsty za wyrządzone krzywoprzysięstwo jest już zapisana każdemu. Zaczęło się od tego, że po kilku latach zmarł nagłą śmiercią prosto na ulicy Petro Horbarenko, nie dożywszy 50 lat. Wkrótce za nim zabrali do siebie rogate niegodziwce redaktora W. Orłyka oraz „ziomka” H. Borysiuka, Denysa Łewczyszyna, Jakowa Mulara, Anatolija Nepyjwodę, Dmytra Piczkura, jego żonę Ołeksandrę, Dmytra Dudkewycza. Bóg wszystko widzi! I oddaje każdemu według zasług, dobrych czy złych. To samo było w Żytomierzu, kiedy „rozpadła się Boża kara” nad J. Spiżenkiem, F. Pendereckim, W. Matwijczukiem za krzywoprzysięstwo i wyrządzone mi krzywdy. Więc o Pańskim sprawiedliwym sądzie należy pamiętać zawsze, wszystkim i każdemu.
Dzieła dobrych odnowią się Po smutnych dla mnie winnickich wydarzeniach znalazłem się w Żytomierzu. Do redakcji więcej nie poszedłem, aby nie powtórzyła się poprzednia historia. Podjąłem pracę w zjednoczeniu produkcyjnym „Obłsilhosptechnika” jako redaktor ds. naświetlania przodującego doświadczenia w rolnictwie. Zyskałem autorytet w zespole, z czasem otrzymałem czteropokojowe mieszkanie jako wielodzietna rodzina. Dzieci poszły do szkoły. Z czasem cała trójka zdobyła wykształcenie uniwersyteckie. W 1989 roku, w okresie potężnego narodowego zrywu, ja or-
Podczas inwazji moskiewskich najeźdźców w 2022 roku miejscowi mieszkańcy zamaskowali pomnik gałęziami sosny. W tegoroczne Święto Trójcy Świętej na mogile złożono wieniec chwały. Proboszcz świątyń Prawosławnej Cerkwi Ukrainy w Myhałkach i położonej w pobliżu Piskiwce ks. Bohdan Sokołow odprawił pa-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rozmawiają o rolach i spektaklach, w szczególności o „Serpie” Catalaniego: w roli Zohry Duse słyszała Salomeę w rzymskiej operze. Kontynuując temat Wschodu, Kruszelnyćka mówi: „Kiedyś w dawnych czasach, podczas najazdów Osmanów na mój rodzinny kraj, w niewolę wzięto dziewczynę o imieniu Anastazja. Nie była szlacheckiego rodu, ale z czasem stanęła na czele Imperium Osmańskiego”. I dalej Duse z zachwytem słucha historii o losie Roksolany. A ona – w następnej naszej z Neczyporukiem pieśni o takim samym tytule! Jej po raz pierwszy publicznie i przed autorem wspaniale zaśpiewała gwiazda festiwali w Chorwacji, zasłużona artystka sztuki estradowej Ukrainy Anhelina Połowynka. Epizod czwarty. W finale – ukłon w stronę mojego czernihowsko-siewierskiego kraju, gdzie „Desna w obfitych łęgach”, i gdzie niemal codziennie raszyści bombardują pokojowe wsie i miasta. I oto z oparów wieków wyłania się księżna Jarosławna, która idzie na pomoc swojemu rannemu księciu Igorowi i wszystkim wojownikom Ukrainy. Kuplet „Czarna chmura nie zasłoni niebiesko-żółtego sztandaru” Olha Kamińska w postaci Jarosławny najpierw deklamuje, owinięta w ukraińską flagę, a potem śpiewa. I jak! Ja i wszyscy obecni byliśmy po prostu oczarowani! Cieszę się i jestem dumny z tego, że współbrzmiącą z tekstem nową aranżację stworzył Marin Tuchtan, śpiewak operowy, tenor, przewodniczący Towarzystwa Przyjaciół Muzyki Klasycznej. To on w zeszłym roku śpiewał arie na prezentacji mojej powieści „Kimono dla Butterfly”. Mój twórczy brat Leonid Neczyporuk, jego żona Ludmyła z niecierpliwością oczekiwali tych dwóch premier naszych pieśni z nowymi interpretacjami i wykonawczyniami! I odbyły się one triumfalnie! Z ukłonem dziękuję trzem wspaniałym śpiewaczkom, wszystkim obecnym, którzy słuchali, radowali się, smucili, klaskali. Nasza pieśń, nasz język są niezniszczalne! I to po raz kolejny udowodnił konkurs pod przewodnictwem Iwana Franki o wiele setek kilometrów od Ukrainy. Żaden konkurs nie odbywa się bez „rodzynek”! „Frankowe zorze” zostały naznaczone wyrobem choć bez zawartości tej kulinarnej bywalczyni, ale prawdziwym smakołykiem. My z Wałentyną Dawydenko braliśmy udział w jury wszystkich trzech konkursów, więc otrzymaliśmy od organizatorów niemal najcięższą nagrodę. W dosłownym znaczeniu, gdyż waży ona ponad trzy kilogramy. To książka-szkatułka z napisem „Frankovi zori”. Jeśli ją otworzyć, to wewnątrz – pióro i zwój papieru. A twórcy tego arcydzieła – Ukrainka Switłana Zamohylna i jej mąż, Chorwat Darko Kukor z miasta Sukošan – proponują, by po nacieszeniu się nim, zbierać na kawę czy herbatę przyjaciół i częstować ich kawałkami-błyskotkami „Frankowych zórz”. Przecież to wyrób z glazurowanego ciasta piernikowego – niesamowicie smaczny miodownik. „Książek-miodowników” wykonano trzy. Jedną komitet organizacyjny wystawił na aukcji w celu zbierania środków na pomoc dla Sił Zbrojnych Ukrainy. Ale to będzie już w następnych dniach, po tym potężnym początku „Frankowymi zorzami”.
Tłumaczenie maszynowe
W dniach 18–24 czerwca w Rijece (Chorwacja) trwał VIII Ukraiński Festiwal Pieśni, Muzyki, Tańca i Sztuk Pięknych. W ramach festiwalu odbył się Pierwszy konkurs poezji i prozy „Frankowe gwiazdy”.
Oleksandr BALABKO, pisarz, dziennikarz, podróżnik
W zeszłym roku do gościnnej Rijeki przywiodła mnie Salomea Kruszelnicka, a dokładniej powieść o niej – „Kimono dla Butterfly”, która ze względu na duże odległości już w 2022 roku, w roku wydania w Czerniowieckim Domu Wydawniczym „Bukrek”, została dostarczona szefowej ukraińskiego towarzystwa kulturalno-oświatowego „Dniepr-Rijeka”, ludowej artystce Ukrainy Oldze Kamińskiej. Przeczytała ją z zachwytem i umówiliśmy się, że przyjadę i wręczę po egzemplarzu zwycięzcom konkursu wokalnego. O festiwalu kultury ukraińskiej i wizycie w Chorwacji szczegółowo opowiadałem na łamach „Słowa Proświty”. Ale w zeszłym roku występowało kilka śpiewaczek w kategorii „Poezja śpiewana”. Bardzo przejmująco, utalentowanie... I pomyślałem: a dlaczego by do solówek i rewii tanecznej nie dołączyć konkursu poetycko-prozatorskiego? Ta idea została z entuzjazmem poparta przez wspaniałe małżeństwo Kamińskich, Olgę i Wiktora, na których entuzjazmie od ośmiu lat trzyma się to znaczące wydarzenie artystyczne w Chorwacji. A jakże bez błogosławieństwa Iwana Jakowycza Franki, który w 1909 roku przyjeżdżał do tego kraju, do miasta Lovran, po leczenie i natchnienie? I oto jego portret w wyszywanej koszuli ozdobił afisz konkursu, a na logo – płatek-kwiat w kształcie pióra na tle morskiego pejzażu. Pierwsze „Frankowe gwiazdy” w Lovranie okazały się, że tak powiem, wielostopniowe. Najpierw ich uczestnicy i miejscowi widzowie mieli okazję odwiedzić wieczór autorski członkini jury, poetki i artystki, muzealniczki i prowadzącej audycje radiowe, tłumaczki i działaczki społecznej, zasłużonej dziennikarki Ukrainy, a do tego – szczerej duszą osoby, Walentyny Dawydenko. Jakaż ona jest, „Ukraińska pora tego stulecia”? Odpowiedź na to pytanie 19 czerwca dawała Walentyna. Przygotowywała się starannie, z wyprzedzeniem, jeszcze w Kijowie. Wszak należało połączyć prezentację nowych wierszy w czasopiśmie „Kyjiw”, niedawnego zbioru, próbek malarstwa, kompozycji jazzowych kompozytora Iwana Taranenki do słów Dawydenko... A do tego jeszcze – wspomnienia tych, którzy od dawna znają i kochają beneficjentkę. I wszystko wyszło nadzwyczaj udanie! Wideo do muzyki i śpiewu prezentowało znaczące płótna artystki, które teraz są w Kijowie lub kolekcjach prywatnych, a wiersze płynęły zewsząd od samej autorki i uczestników wieczoru. Cieszę się, że moje dawne zdjęcia, zrobione na wieczorze autorskim Walentyny Dawydenko w Ukraińskim Funduszu Kultury w połowie lat 2010., stały się dla niej miłą niespodzianką. Wszak wtedy jej wiersze czytali i mówili dobre słowa pożegnalne teraz już niezapomniani Borys Olijnyk, Iwan Dracz, Wiktor Baraniw, Mychajło Słaboszpycki... I – sławny dyrektor Instytutu Literatury imienia Tarasa Szewczenki NAN Ukrainy Mykoła Żułynski. Symboliczne, że to baśniowe spotkanie odbyło się w starodawnej wieży, gdzie teraz mieści się muzeum szkutnictwa z niesamowitymi eksponatami i modelami statków. Wszak
Pisarz Oleksandr Balabko poetkę i artystkę Dawydenko zawsze wzywały w podróże brygantyny z napiętymi żaglami – czy to do Włoch, czy do Grecji, a oto teraz – do adriatyckiej Chorwacji. Z Ukrainą w sercu... A właściwie „Frankowe gwiazdy” rozbłysły następnego dnia rano w parku na adriatyckim nabrzeżu Lungomare przy znaku pamięci Iwana Jakowycza „Poeta i Ptak”, dokąd my, w składzie jury i uczestników, przyszliśmy z mistrzowsko wykonaną ikebaną w ukraińskim stylu. Aby uczcić Poetę, powiedzieć kilka słów o jego pobycie tutaj. Właśnie nadarzył się z powitaniem dla uczestników i uczestniczek dyrektor Domu Franki ze Lwowa Bohdan Tychołoz, autor koncepcji naukowej „Poety i Ptaka”, stworzonego przez ukraińskich artystów Wołodymyra i Wasyla Odrichiwśkych przy wsparciu ambasadora Ukrainy w Chorwacji Wasyla Kyryłycza, władz Lovranu i Lwowskiej Obwodowej Administracji Wojskowej. A potem w sali konferencyjnej pobliskiego hotelu „Lovran” – sam konkurs. Wielomilionowej społeczności na Facebooku, czytelnikom, wielbicielom, oczywiście, nie trzeba przedstawiać takich mistrzyń słowa, jak eseistka i poetka Nadija Morykwas ze Lwowa; jak dziennikarka radiowa, publicystka i działaczka społeczna Hałyna Daciuk, która przez dziesięciolecia była głosem „Radia Kultura”. W Chorwacji i wśród ukraińskiej społeczności Zakarpacia dobrze znany jest poeta, malarz, mecenas i wolontariusz, dawny sympatyk Ukrainy, kawaler naszego orderu „Za zasługi” III stopnia Wołodymyr Prowczi. Zresztą jasna i czuła poezja Wiktorii Szevel z Perejasławia również przypadła do duszy i serc wielu nie tylko wielbicieli słowa, ale i uznanych pisarzy, uwieńczonych niejedną nagrodą. A oto debiut w konkursie – i od razu międzynarodowym – dziesięcioletniego Iwanka Szevela oraz przedstawicielki młodzieżowej kategorii wiekowej Anny Witerec, która teraz mieszka w Niemczech i zgłaszała swoją powieść o odeskich studentach do tegorocznej ukraińsko-niemieckiej nagrody imienia Olesia Honczara, – może stać się decydujący w ich dalszym życiu. Jakąkolwiek drogę by wybrali, ale błogosławieństwo laureactwem od samego Iwana Franki nie zostanie zapomniane nigdy... Ciekawostką jest, że Wołodymyr Prowczi, szef rusińsko-ukraińskiego towarzystwa kulturalno-oświatowego „Rusznjak”, zgłosił dwa zbiory wierszy – w języku rusińskim i chorwackim. Ponieważ jestem już, że tak powiem, w kontekście tego języka od trzech lat, postanowiłem dzień wcześniej przetłumaczyć przynajmniej dwa wiersze pana Włodka i przeczytać na konkursie. Poezja jego jest nowoczesna, czuła, jest autorem dziesięciu książek.
Trenutak – Chwila W tym świecie jestem tylko chwilą, Choć przeżyłem w nim całe życie Z ranami w sercu, które się nie goją. Lecz kocham swoje życie, Przysłuchując się sercu, Które przywodzi wspomnienia dalekie... Więc miejmy nadzieję na Miłość, Gotową podzielić się Wszystkim tym, co zawsze jest obok.
Ritam struna – Dźwięk struny Struna dzwoniła zewsząd: W gęstej tkaninie nocy, W cichej kąpieli dnia, W ogrodach aksamitek i dalii. A na wierzchołku ogrodu, Gdzie pszczoły przy pracy, Wesołe chmurki pieszczą się nawzajem. A potem napełniają się serca ich I wyrastają chmury, jak góry, Napełnione i spokojem, i pokojem... I lipa pachnie słoneczna z sercem zapachnym... I pod tę pieśń strunną Orły na niebie szybują wolno!
Poeta był wzruszony do łez i nagrodę przyjął z radością i zachwytem. Jako przewodniczący jury z całego serca gratuluję im, laureatom pierwszych nagród, i już trochę smutno, że zakończył się ten kilkumiesięczny maraton przygotowań i przeprowadzenia Festiwalu, i że razem z przewodniczącą komitetu organizacyjnego Olgą Kamińską go pokonaliśmy. Z pokłonem dziękuję pani Oldze, członkowi jury z Zagrzebia Jarosławowi Burdzie, członkini, poetce i malarce Walentynie Dawydenko, członkini z Rijeki Marcie Martinčić za wspólną pracę. Byliśmy jednomyślni w wyłonieniu zdobywców Grand Prix! Oczywiście, to poetycka rodzina Szevelów z Perejasławia! Po zakończeniu konkursu mama i syn najpierw poszli do pomnika, który stał się ozdobą parku na brzegu zatoki Kvarner, pokłonić się, jak powiedziała Wiktoria, „ojcu Iwanowi Jakowyczowi”. Teraz jego błogosławiona ręka jest nad ich losami... A zakończyliśmy konkurs przejmującym wykonaniem pieśni Bohdana-Jurija Janiwśkiego do słów Iwana Franki „Czerwona kalino, czemu w ługu się gniecie”. Śpiewała primadonna kijowskiej operetki i opery w Rijece Olga Kamińska...
*** Moje spotkanie autorskie „Wybitne kobiety w prozie i pieśniach” w ramach „Frankowych Gwiazd” zostało zbudowane na czytaniu fragmentów niedokończonej powieści „Role i manekiny. Z życia Salomei Kruszelnickiej” oraz wykonaniu moich pieśni. Nawiasem mówiąc, jeszcze w Kijowie poradziłem się redaktorki tej (i poprzedniej) powieści, Hałyny Daciuk, który fragment wybrać. Doszliśmy do porozumienia właśnie w kwestii początku utworu i części rozdziału „Trzy gracje”. Być może ktoś z góry nam pomagał, ale okazało się, że właśnie ten tekst współbrzmi z zaplanowanymi pieśniami. Epizod pierwszy. „Salomea często przychodzi do garderoby, gdzie na kobiecym manekinie naturalnej wielkości każdego ranka zmienia się strój. Dzisiaj jest tu – Butterfly. Garderobiana Luiza nauczyła się wprawnie zakładać kimono, za co gospodyni ją chwali: „Krawiec, który podarował mi je w Paryżu, dołączył nawet instrukcję – co i w jakiej kolejności zakładać. A ja pokazałam ci kilka razy i zrozumiałaś”. I Kruszelnicka wspomina o swoim triumfie w Grand Opéra w „Lohengrinie” Wagnera, o Paryżu, mieście sławy i miłości. Więc brzmi nasza z Leonidem Neczyporukiem pieśń „Deszcz nad Paryżem” o dwojgu zakochanych, którą natchnienie wykonała zasłużona artystka Ukrainy Iryna Persanowa. Ambasadorka pokoju, wykładowczyni, współzałożycielka międzynarodowego konkursu wokalnego imienia Kwitki Cisyk, który właśnie odbywał się w Monachium, nie mogła ominąć Rijeki oraz swoich przyjaciół i znajomych kijowian. Epizod drugi. Dawne przyjaciółki – wielka tragiczna aktorka Eleonora Duse i wybitna tancerka Isadora Duncan – odizolowały się w sąsiednich willach w pobliżu Viareggio. Duse podczas domowego koncertu wspomina o tym, że niedaleko mieszka Salomea Kruszelnicka. Postanawiają zaprosić ją w gości, żeby pośpiewała. Trzy gracje spotykają się i rozmowa schodzi na ciężki los aktorki, kiedy jest ona zmuszona zrezygnować z osobistego szczęścia. Isadora rok temu straciła dwoje małoletnich dzieci: utonęły w samochodzie w Sekwanie; Eleonorę porzucił ukochany Gabriele D’Annunzio i od dawna nie wychodziła na scenę. Salomea również przeżywa pauzę w twórczości. Więc następna pieśń – „Aktorka” Leonida Neczyporuka w tym samym wykonaniu, gdzie refren brzmi: „Aktorka, aktorka, aktorka, nie ma prawa do swojego życia...”. Do Iryny Persanowej dołącza Olha Kamińska i improwizuje zgodnie z tekstem powieści i pieśni, wirując w tańcu i zapraszając na podium autora słów. Więc we troje kończymy pieśń tym, że aktorka przede wszystkim ma prawo do szczęśliwego losu życiowego. Epizod trzeci. Odbywa się koncert w willi Duncan: Salomea przy akompaniamencie pianisty wykonuje ulubione arie i pieśni, w tym ukraińskie ludowe. Gospodynie, dowiedziawszy się, że ma ona siostrę, sopranistkę Annę, postanawiają i ją tutaj zaprosić: do willi Salomei i jej męża Cesare Riccioniego jedzie za kierownicą sama Duncan. A Duse i Kruszelnicka tymczasem roz... Konkurs otworzyła Olha Kamińska
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zdobywały popularność. I – co najważniejsze, aby w obecnym trudnym czasie, w obecnym czasie wojennym, kiedy Ukraina jest ogarnięta płomieniami wojny w wyniku rosyjskiej zbrojnej inwazji, i kiedy cała europejska cywilizacja i kultura są zagrożone najazdem nowożytnych barbarzyńców, abyśmy razem pielęgnowali wartości, które stanowią sedno naszego światopoglądu – miłość, twórczość, wolność, wiara w Ukrainę, wiara w europejską cywilizację i jej przyszłość. Panie i panowie, uczestnicy i uczestniczki konkursu! Witając was, wyrażam głębokie przekonanie o zwycięstwie sił dobra nad siłami zła, sił twórczości nad siłami niszczenia i wartości, w które wierzył Iwan Franko oraz inni wybitni działacze ukraińskiej kultury, nad znikaniem, nad niebytem, nad śmiercią, nad wszystkim tym, co zatruwa nasze istnienie. Jestem pewien, że razem zwyciężymy. Razem z Franką. Sława Ukrainie!
Tłumaczenie maszynowe
Wielce Szanowne Panie i Panowie, drodzy uczestnicy i uczestniczki międzynarodowego konkursu „Frankowe gwiazdy”! Nazywam się Bohdan Tychołoz, jestem doktorem nauk filologicznych, literaturoznawcą, frankoznawcą i dyrektorem Lwowskiego Narodowego Muzeum Literacko-Pamiątkowego Iwana Franki, Domu Franki we Lwowie. Iwan Franko bez wątpienia jest jednym z najsławniejszych ukraińskich pisarzy. Ale to więcej niż pisarz, to wielki europejski intelektualista. To naukowiec, polityk, to człowiek niezwykle wielostronny, który należy do typu pisarza-uniwersalisty. Dzisiaj gościnna Adriatyk, Lovran nad błękitnym Jadranem zgromadziły twórcze i również bardzo wielostronne osobowości, czasami całkiem młode, które stawiają swoje pierwsze kroki w literaturze. Kiedy całkiem młody urodzony we wsi Nahujowice na zielonym podgórzu Iwan Franko stawiał swoje pierwsze kroki w literaturze, raczej nie mógł sobie wyobrazić, kim stanie się dla narodu ukraińskiego i ostatecznie – dla cywilizacji europejskiej. Dzisiaj zaś możemy z pewnością stwierdzić, że jest to, bez wątpienia, ta figura, która może stać za definicją swojej twórczości w jednym rzędzie z największymi geniuszami, najwybitniejszymi twórcami Europy. I nie tylko Europy, a całego świata – Dante, Szekspir, Byron, Milton, Goethe, Heine i – Iwan Franko. To postać z tego samego rzędu. W tym miasteczku, gdzie dzisiaj przeprowadzany jest konkurs literacki „Frankowe gwiazdy”, sam Iwan Franko przebywał na początku XX wieku. Przyjechał tutaj całkiem chory, zmęczony ciężką chorobą po to, aby na wybrzeżu Adriatyku zaczerpnąć nowych sił i twórczej inspiracji. Było to już u schyłku jego wieku. Wy zaś dzisiaj trafiliście do wspaniałego Lovranu w samym rozkwicie swoich sił i, można nawet powiedzieć – u progu swojej kariery twórczej. W imieniu naszego zespołu, w imieniu społeczności frankoznawczej, literaturoznawczej z wielką przyjemnością witam wasze towarzystwo, życzę, aby wasze utwory rosły w oczach i. Wiktoria Szevel z synem Iwanem zdobyli Grand Prix konkursu „Frankowe gwiazdy” za nowy wybór wierszy, które wcześniej nigdzie nie były publikowane. Przesłała go pod tytułem „Pragnienie wolnego nieba”. Oraz za zbiór wierszy „Muzeami duszy stają się”, odnowiony i uzupełniony drugą częścią, wariant której ukazał się drukiem w maju 2024 roku. „Główne i ważne – to uczciwe jurorowanie, najwyższa ocena utworów, szczególnie dla mnie, lekarki – podzieliła się wrażeniami Wiktoria. – Dusza obdarzona jest przez Boga różnymi talentami, a jak człowiek się otworzy – zależy od wielu czynników. O sobie powiem, że ciągle udowadniam sobie, że jestem godna, że nie jestem przeciętna, że dokonałam właściwego wyboru w życiu. A jakże inaczej? Poetyckość – to przejaw duszy. Dla mnie było nieoczekiwane otrzymać Grand Prix i szczere pochwały od założycieli Festiwalu, jury, a nawet samych uczestników. W tak ciężkim czasie, a bycie lekarzem nie jest łatwiejsze niż w innym zawodzie, zadeklarować się i nie chybić! Nie wahałam się w podjęciu decyzji o wzięciu udziału. Wiedziałam, że z synem. Halina DACIUK, dziennikarka. Nieoczekiwanie zostałam laureatką pierwszej nagrody Pierwszego Międzynarodowego konkursu — ukraińskie rewii poezji i prozy „Frankowe Gwiazdy” w Lovranie (Chorwacja) za książkę „Jedna z nas. Niezgubione historie” (Wydawnictwo „Bukrek”). Od takiego wydarzenia nakryła mnie potężna adriatycka fala uczuć, która występuje na oczach słoną kroplą szczęścia nawet w Kijowie. Z jej posmakiem połykasz poranną kawę w oczekiwaniu na światełko, żeby usiąść do publikacji dla „Słowa Proświty”. A tymczasem w myślach obejmujesz ludzi, dzięki którym w Chorwacji odbył się już Ósmy Festiwal Ukraińskiej Sztuki w Rijece – ludową artystkę Ukrainy, unikalną śpiewaczkę i działaczkę społeczną Olgę Kamińską oraz muzyka, działacza społecznego Wiktora Kamińskiego. Dziękuję pobratymcowi, niestrudzonemu pisarzowi, podróżnikowi, współzałożycielowi konkursu poezji i prozy pisarzowi Ołeksandrowi Bałabce, poetce, tłumaczce, artystce i mojej inspiratorce Walentynie Dawydenko. Wdzięczna wszystkim wspaniałym.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
zdołam odpocząć, bo morze – to psychologiczne przełączenie... Bardzo liczyłam i modliłam się za mojego Iwanka. A gdybym nie otrzymała wyróżnienia, to bym się nie zasmuciła. Dlaczego? Bo udało mi się kilka dób wyspać i pożyć spokojnym życiem. Otrzymałam znacznie więcej niż zwycięstwo – przyjaciół, sympatyków, pewność siebie. Jest wiele do przepracowania, do doskonalenia. Po powrocie dokończę rozpoczęte porządkowanie nowej antologii poetyckiej, a u Iwanka też pojawiły się twórcze pomysły, ale to na razie tajemnica. Najważniejsze, żeby jak najszybciej nadeszło nasze zwycięstwo i pojawiło się więcej możliwości siewu ziaren tego, co ukraińskie, bo wszyscy wiedzą, że słowo to broń! A dziękuję przede wszystkim naszym Siłom Zbrojnym Ukrainy i wszystkim, którzy stoją na straży i służą, ukochanemu mężowi Mykole i synowi, organizatorom, założycielom i wszystkim zaangażowanym w Festiwal, a także rodzicom i młodszej siostrze, które, jestem pewna, wspierają mnie z Niebios”.
Informacja. Wiktoria Szewel – ukraińska poetka, członkini Stowarzyszenia Poetów-Rondelistów Ukrainy oraz Towarzystwa Pisarzy i Dziennikarzy im. Iwana Franki. Urodziła się 11 kwietnia 1976 roku w miasteczku Iwankiw na Kijowszczyźnie. W Narodowym Uniwersytecie Medycznym im. O. O. Bogomolca zdobyła wyższe wykształcenie medyczne na kierunku „Lecznictwo”. Od 2019 roku pracuje jako lekarz rodzinny w swoim rodzinnym mieście Perejasław, położonym na Kijowszczyźnie. Dyplomantka Międzynarodowego Konkursu Literackiego „Koronacja słowa – 2020” w kategorii „Poezja piosenki”, finalistka „Międzynarodowego Konkursu Literackiego »Koronacja słowa – 2021«” za zbiór „Pamięć. Światło. Fotografie” w kategorii „Poezja piosenki”. Laureatka 25. konkursu literackiego „Z punktu widzenia jesieni” (2021 r., Iwano-Frankiwsk).
Wiktoria i Iwan Szewelowie – zdobywcy Grand Prix
Autorka 7 zbiorów poetyckich. Teksty autorki znajdują się na wielu portalach internetowych, m.in. „Wesoła Abetka”, „Krucha Siła”, „Kobieta-Ukrainka”, „Dotyk słowem”.
Jej upodobania to tworzenie lalek z kukurydzy, lalek-motanek. Jest zamężna. Ma syna Iwana Szewela. Iwanko zaczął pisać wiersze w wieku 8 lat. Interesuje się ukraińskimi klasykami i lubi czytać oraz deklamować poezję, zwłaszcza Tarasa Szewczenkę, Lesię Ukrainkę, Tetianę Majdanowicz, Anatolija Kyczynskiego oraz wielu innych twórców. „W Chorwacji Iwan postanowił wziąć udział, aby przekazać ukraińskie słowo i własny ból za ukochaną Ukrainę – uważa Wiktoria. – Dlatego napisał i przeczytał »Życie na Ukrainie« oraz »Mój Perejasław«. Iwan musi jeszcze dorosnąć, by uświadomić sobie nasze rodzinne zwycięstwo w Europie. Jednak dla niego ważne są zarówno udział w konkursie, jak i prezentacja rodzinnego miasta Perejasława, ponieważ jego patriotyzm jest we krwi i w sercu!”
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
twórczym ludziom, których spotkałam w Chorwacji. Iwanowi Jakowyczowi, który zawiedział, że mamy czuć się Ukraińcami, gdziekolwiek bylibyśmy, w jakichkolwiek granicach się nie znajdowali. I rzeczywiście przez wszystkie dni Festiwalu w Chorwacji czuliśmy się Ukraińcami i Ukrainkami, cząstką narodu, który „nikim niezwojowany jeszcze nie był”! I te odczucia jedności i wiary były balsamem w każdym łyku gorzkiej kijowskiej
Przy pamiątkowym znaku „Poeta i Ptak”
...kawy. A jeszcze wierzę, że nagroda to całkowita zasługa książki, która od dawna żyje poza mną, własnym życiem – na półkach bibliotek, w organizacjach społecznych, w domach przyjaciółek i przyjaciół oraz bohaterek. Właśnie wyjątkowe kobiece imiona, których nieutracone historie zostały ujawnione na łamach wydawnictwa, zasłużyły na falę sławy w Adriatyku, w miasteczku Lovran, noszącym imię Iwana Franki. W 1969 roku zapisałam się do biblioteki im. Juliusza Słowackiego w Krzemieńcu, przy wejściu do której przeczytałam słowa: Księgi – to głębia morska. Kto w nie zanurzy się aż do dna, Ten, choć miał trudu dosyć, Dziwne perły wyniesie. (Iwan Franko). W Lovranie, gdzie odbył się Pierwszy konkurs prozy i poezji „Franki Zorze”, refrenem powtarzałam ten wers Iwana Jakowycza o trudzie, perłach i morskiej głębi. I o tym, że trzeba nurkować do dna, aby pojąć czyjąś książkę lub stworzyć własną. Ukraińskie książki, słowo, jasne muzyczne wydarzenia nizały się jak perły i w te dni lśniły jak gwiazdy w przytulnym miasteczku, w którym Iwan Jakowycz bywał 60 lat przed tym, jak przeczytałam jego strofę – w 1909 roku. Pisarz był bardzo chory, jego palce skrzywione artrozą prawie się nie poruszały. Ale cud! Po leczeniu w Lovranie poprawiło mu się i nawet ręce nieco się wyprostowały. Obecność Franki, utrwaloną w rzeźbie-diptyku „Poeta i Ptak”, czuje się na krzyżujących się ścieżkach parku przy naszym hotelu. Nanizujesz wydarzenia i daty 1909 – 1969 – 2024, kwiaty cykorii i dzikiej malwy – i masz kalinowe korale Ukrainy. Przed Konkursem przyszliśmy tu, aby pokłonić się tytanowi myśli, ducha i budzicielowi naszej wolności. I podziękować nie tylko za ducha, który rwie ciało do boju, ale także za te piękne wersy o książce jako morskiej głębi. Z tym porównaniem zawsze wchodzę do bibliotek, na wystawy książek. I odizolowuję się, „nurkując” w czytaniu. Na morskiej głębi stworzyłam książkę „Jedna z Nas. Nieutracone historie”, wydaną w Czerniowcach przez VD „Bukrek”, 2020. Podczas prezentacji krótko opowiedziałam o kilku bohaterkach spośród 55, ujawnionych w książce. Ich historie się nie zagubiły, ponieważ każda z nich odważyła się opowiedzieć o sobie w bezpośrednio emitowanym autorskim programie „Moja Historia” na Radiu Kultura, który był nadawany przez trzy lata. Rozszyfrowane opowieści ożyły w tekstach pod okładką wydania papierowego. Zabrzmiały wielogłosowo emocjami i oddechem w audio-
Ciąg dalszy na str. 14–15
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Niezaginione kobiece historie: Kijów – Lovran», s. 13
Zakończenie. Początek na str. 13. w książce „Jedna z nas” o czasie trwania 28 godzin 54 minuty 17 sekund. W formacie DAISI – w otwartym dostępie na stronie internetowej – mogą jej posłuchać ludzie, którzy są w stanie jedynie słyszeć. Elektroniczną wersję wydania przeczytają ci, do których nie dotarł wariant papierowy. W trójwymiarowej realizacji unikalny projekt kulturalny „Jedna z nas” obliczony jest na długie życie. W książce nie ma historii ważnych i mniej znaczących, są historie różne i niepowtarzalne. Ujawniając swoje życie, bohaterki stworzyły portret kobiecej Ukrainy. Nie ma tu dziewczyn z okładek, które pragną podnieść swój ranking kosztem „truskawek” z życia prywatnego. Moje dziewczyny „obcinają warkocze”, żeby zaoszczędzić wodę na myciu włosów na linii ognia. Zakładają buty wojskowe zamiast ulubionych butów na obcasach i idą na front. „Podjęłam swoją decyzję jeszcze na Majdanie…”, – powtarzają narodowe bohaterki Ukrainy, które na dodatek bohaterkami się nie uważają. Biorą na siebie ciężką i niebezpieczną pracę, idą na linię frontu, ratują życie żołnierzy, szturmują miasta na wschodzie. Wracają z wojny, goją rany, kontuzje, pokonują PTSD i podejmują aktywne życie. Moje bohaterki piszą książki o wojnie, kręcą filmy dokumentalne, bronią granic ukraińskiego słowa, rozwijają flagę na najwyższym szczycie świata, zostają mistrzyniami paraolimpijskimi. Wiele z nich straciło zdrowie fizyczne, ale inkluzja dała możliwość odkrycia w sobie dodatkowych talentów i zasobów. Tetiana Skyrtacz, pseudonim „Romaszka” – ratowniczka medyczna służby ASAP, co tłumaczy się jako „Tak szybko, jak to możliwe!”. I czasami dla ratowania czyjegoś życia Romaszka ma tylko 30 sekund, bo właśnie tyle wycieka krwi przy zranieniu w szyję. Przed wojną Tetiana miała własny udany biznes. Ale z początkiem wojny poszła na front, ukończyła kursy NATO. „Mogłabym zostać w Kijowie, ale kto będzie ratował chłopaków i dziewczyny?”. Kogoś uratować się nie udaje. Rosyjscy snajperzy nie zostawiają im szans na życie. Na jej oczach zmarł śmiertelnie ranny Wasyl Slipak. I Tania nie może wspominać o tym bez łez. Chociaż uważa łzy nie za kobiecą słabość, a za wyraz wielkiego ludzkiego uczucia. Wojna się skończy. W pokojowym Kijowie będzie chodzić na obcasach, bo po prostu je lubi, tak jak zapach francuskich perfum z pokojowego życia Tani-Romaszki. Historyczka Oksana Kiś jest autorką książki „Kobiety w GUŁAG-u: przeżyć znaczy zwyciężyć”. Strażnicy pogardliwie mówili o nich: zeczki, banderówki, wspólniczki i uważali za obozowy pył. Stalinowski system GUŁAG-u miał na celu złamanie ich, reedukację albo po prostu przemienienie w obozowy pył. W obozach miały poczuć własną marność, zapomnienie, odosobnienie. A one postanowiły przeciwstawić się systemowi swoim życiem. Kobiety nie traciły człowieczeństwa, udomawiały baraki, wyszywały, śpiewały, pomagały sobie nawzajem, leczyły, kolędowały, opowiadały przeczytane kiedyś książki, modliły się, świętowały i wierzyły. I przeżyły dzięki własnej sprawczości! Dzieciństwo weteranki wojny rosyjsko-ukraińskiej Andriany Susak mijało wśród kosowskich żółto-zielonych kolorów. „Byłam od dzieciństwa otulona miłością i patriotyzmem… Zamiast bajek o księżniczce moja babcia opowiadała mi bajki o Syberii, gdzie odbyła 20 lat obozów za to, że jej brat był uczestnikiem UPA... Moja decyzja – z Majdanu iść na Wschód – to nie przypadek, a obowiązek. Na Majdanie stawaliśmy się narodem, zakładaliśmy skrzydła i wydawało nam się, że możemy wszystko. Babcine historie zadziałały w 2014 roku, kiedy Andriana porzuciła marzenie o Japonii, gdzie już zaczęła pracować, i pojechała za szczęściem do miasta Szczęście, na Ługańszczyznę, zostając szturmowcem. Pierwsza nagroda za książkę „Jedna z nas”
oddziału szturmowego batalionu „Ajdar”. „Założyłam kominiarkę i poszłam”... Stała się narodową Bohaterką, założycielką Kobiecego Ruchu Weteranek. A w lutym 2024 roku Andriana znów poszła na front, została ciężko ranna i składano ją z małych części, ledwo ratując... Iryna Hałaj – pierwsza na świecie Ukrainka, która zdobyła Mount Everest. Urodzona w Mukaczewie, Irynka od małego jeździła na nartach w rodzinnych Karpatach. Ale zawód wybrała niesportowy – została kierowniczką działu w firmie naftowej. Kaukaską górę Kazbek zdobyła, zakładając się z przyjacielem. A potem były Kilimandżaro w Afryce, Elbrus, Mont Blanc i wreszcie Himalaje, gdzie świętowała swoje urodziny. Wznosząc flagę Ukrainy na najwyższym punkcie planety, Iryna udowodniła, że siła ducha, cel i wytrwałość pomagają spełnić najbardziej niewiarygodne marzenie. Przed nią nowe szczyty! Reżyserka Olha Samoweśka, laureatka Międzynarodowej nagrody im. Andrija i Arsenija Tarkowskich, Nagrody Artystycznej „Kijów” im. Iwana Mykołajczuka. Autorka dwunastu filmów, w tym: „Kateryna Biłokur. Przesłanie”, „Boję się malować mamę”, „Pamięci zniszczonych budowli”, „Pierwsza dama strefy wykluczenia”. Jej nowy film dokumentalny „Czas niedziecięcy” („Ukrkinochronika”) – to wspomnienia ludzi, których dzieciństwo wypaliła wojna... W filmie są też wspomnienia o wojnie małych Ukraińców i Ukrainek z Ługańszczyzny i Doniecczyzny, już tej dzisiejszej wojny... Czasy niedziecięce się powtarzają. Niestety... Ale na szczęście zawsze są ludzie zdolni przeciwstawić się przemocy. Ludzie bez strachu. Takim był Mykoła Makarenko, bohater filmu Olhi Samoweśkiej „Pamięci zniszczonych budowli”, rozstrzelany przez NKWD 4 stycznia 1938 roku. On jeden, jak jeden w polu wojownik, nie podpisał listu za zniszczeniem Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach, bo on, rzekomo, żadnej wartości nie ma... Zasłużona mistrzyni twórczości ludowej Lesia Denysenko – pierwsza i jedyna kobieta w siedmiu pokoleniach garncarzy wielkiej rodziny Denysenków. I w Ukrainie nie ma takich kobiet-ceramiczek, które twórczy zamysł wyczarowują właśnie na kole garncarskim! Lesia obala stereotypy o czysto męskim zawodzie garncarza, że grzechem jest dla kobiety moczyć ręce w glinie! Malować – proszę bardzo! Tworzyć małe formy – zapraszamy! Ale kręcić kołem dla kobiety – ciężko! Trudno poprawnie wypalić dzban! Przepezesz – pęknie! Nie dopieczesz – będzie przepuszczać wodę! Ale dusza Lesi leży do wiecznej gliny! Do chwil, które rodzą nie po prostu piękno, a bardzo potrzebne i użyteczne dla ludzi rzeczy użytkowe! Dlatego największa radość – w rodzinnym Wasylkowie, w ojcowskim domu znów usiąść za kołem garncarskim, które porusza ukraiński kosmos! Prawda, podczas ostrzałów rakietowych w marcu 2022 roku jej gospodarstwo zranili raszyści... Tetiana Jarowycyna, poetka, autorka unikalnego zbioru poetyckiego „Krucha siła”, wolontariuszka, współzałożycielka Międzynarodowego projektu „Szewczenko jednoczy narody”. Jej historia o poezji, fałszu i prawdzie, ukraińskim słowie, postawie obywatelskiej, nieobojętności, drodze do samoidentyfikacji, Mariupolskich spotkaniach, „Poetyckich dzwonach”. Pozostawia posmak lata i słońca – nadziei i wiary. Tetianka przeżywa straty bliskich osób, prowadzi spotkania twórcze w bibliotece im. H. Skoworody. I znów pisze. Moja niepokonana Moja nieprzespana, z palącym spojrzeniem, z workami sinymi pod oczami, znajoma z podstępem, wojną, głodem, z ciężkim brzemieniem za plecami... Idzie, kuleje, jednak – niepokonana. Uczy się języka pradziadów. Staje do wojska. Bo jej odmierzone na wieki honoru. Głęboka nacja. Ukraińska! Kilka lat temu dziennikarka Maryna Tkaczuk pojechała kręcić reportaż telewizyjny o Ukraińcach w Kazachstanie. Audycja przygotowywana była na 70-lecie akcji „Zachód”, w wyniku której z Zachodniej Ukrainy w ciągu jednego dnia – 21 października 1947 roku – przymusowo wysiedlono około 80 tysięcy osób! To, co usłyszała Maryna od naocznych świadków deportacji, już jej nie puściło. Historie o tym, jak starszych ludzi, kobiety, małe dzieci przez dwa miesiące wieziono z Ukrainy w wagonach towarowych, jak bydło, jak wyrzucono pośrodku nagiego, bezwod-
Z Marią Meleszko, członkinią Rady mniejszości narodowych, rozmawiałyśmy o tym, jak ich wywieziono w step i kazano urządzać mieszkania, jak kopali twardą jak kamień ziemię łyżkami, bo narzędzi ludzie nie mieli, prosili się o kadry filmu dokumentalnego. I Marina została reżyserką filmu „Trzej Iwanowie. Historie Ukraińców w Kazachstanie”. Prześledziła losy trzech Iwanów – Bojki, Karpińskiego, Mamczura. Pierwszego deportowano do Kazachstanu za to, że siostra była w podziemiu OUN. Karpińskiego skazano za to, że znaleziono „Historię Ukrainy” Hruszewskiego i „przypisano” terroryzm. Iwan Mamczur ze Lwowa otrzymał 10 lat łagrów za udział w UPA, budował Kanał Białomorski, potem miasto Żezkazgan… „Ale nie było dnia, żebym nie myślał o Ukrainie” – powie on. Niestety, właśnie w dniu, w którym film był całkowicie gotowy, a szczęśliwa Marina zadzwoniła do pana Iwana, 95-letni legendarny Bohater zmarł, tak i nie zobaczywszy obrazu. A nikt przecież do tej pory nie został ukarany za totalne rosyjsko-imperialne znęcanie się nad naszymi ludźmi... I w tej bezkarności tkwi nasz niepokój. „U mnie historia z Łesią Ukrainką zaczęła się od małego – opowiada aktorka Hałyna Stefanowa. – Wychowywałam się na Kołymie, bo moi rodzice, pochodzący z zachodu Ukrainy, byli uwięzieni w sowieckim GUŁAG-u. A Ukraina była dla nas z siostrą Natalią taką ziemią obiecaną, wymarzoną… I wszystko, co szło z Ukrainy, było niesamowite. Na Ukrainie były nasze babcie, nasze kuzynki, była nasza kuzynka Łesia, którą bardzo kocham. I kiedy moja mama czytała Łesine „Mamo, idzie już zima, śniegiem trawkę pokrywa…”, to byłam przekonana, że Łesia Ukrainka jest moją kuzynką Łesią. Dlatego Łesia Ukrainka – to było bliskie, od razu przywłaszczone, ona stała się moja”… Po audycji radiowej sfotografowałam panią Ołenę Bondarenko obok portretu jej mamy Olhy na wystawie „Ukraińcy, którzy zwyciężyli GUŁAG”. Mama Ołeny zwyciężyła, doczekała się rehabilitacji. A podczas powstania kengirowskiego, w 1954 roku, była dziewczyną. Kiedy rozbito mury między męskimi i żeńskimi barakami, więźniowie zaczęli szukać bliskich. Oni też się „odnaleźli” – Ola Ladśka i Ferenc Varkony. 40 dni trwało powstanie i zostało brutalnie stłumione. Ale te 40 dni przyniosły poczucie wolności, siły ducha i najsilniejszej na świecie miłości. Ferenc i Olha zdążą wziąć ślub… Ale nigdy więcej się nie zobaczą. Ołenka, ich córka, urodzi się daleko poza granicami Ukrainy. Mama długo będzie ukrywać prawdę o historii kengirowskiej. Ołena zostanie dziennikarką, działaczką społeczną i polityczną, deputowaną ludową Ukrainy i obrończynią praw człowieka. Dowie się, kim był jej tata, ale nie zdąży go zobaczyć. W historii Ołeny są najsilniejsze ludzkie uczucia, uświęcone duchem wolności i wypalone stalinowskim molochem. Trzyletnią dziewczynką Wira Barynowa-Kułeba po raz pierwszy zacisnęła paluszkami węgielek i zabrała się za malowanie pieca. Zajęcie wstrząsnęło nią i Wiroczka postanowiła, że odtąd będzie rysować zawsze. Minęło prawie osiemdziesiąt lat, dziewczynka dawno stała się ludową artystką Ukrainy, uznaną przez cały świat. Ale pragnienie tworzenia nie opuszczało jej od tamtej pory ani na chwilę. Tematem twórczości są kobiece wizerunki, najważniejszy wśród nich – matki. „Wielkiej Córce Ukrainy, która oddaniem swojego ognistego talentu w swoich wybitnych dziełach wywyższyła rodzimą Matkę” – napisał Wirze Barynowej-Kułebie M. A. Storożenko w albumie „Mój Szewczenko”. Tak właśnie jest. „Moja mama była na barykadach przez cały czas, cokolwiek by nie robiła”. Tak powiedziała dziennikarka Myrosława Barczuk, córka Niły Kriukowej, Bohaterki Ukrainy, opowiadając o mamie. „Przypomniałam sobie, jak w 2004 roku mama stoi na Majdanie. Jak pomarańczowe morze śpiewa „Szcze ne wmerła Ukrainy” i czujemy, czym jest nasz naród. Dla mnie było to wtedy po raz pierwszy, kiedy zrozumiałam, czym jest mój naród, co to znaczy, kiedy zlewasz się z nim. A mama patrzyła na to pomarańczowe morze i powiedziała mi: „Pewnie jest tu i moich kilka tysięcy ludzi!” Miała na myśli, że obeszła z programami ukraińskiej poezji Liny Kostenko, Wasyla Stusa, Dmytra Pawłyczki, Iwana Dracza, Borysa Olijnyka, Łesi Ukrainki szkoły, przedsiębiorstwa, licea, uniwersytety, szkoły zawodowe… Pracowała w Związku Pisarzy, jeździła po całej Ukrainie, dlatego tak ważne było dla niej czuć, że „te słuchające oczy są moje, że te serca są moje i zaczynam z nimi pracować”… Całe życie, także po 95. roku, była w wirze wydarzeń! I kiedy w 2006 roku mama tak fatalnie uległa wypadkowi, to jej słowa brzmiały: „Dlaczego to stało się nie na barykadach?” Tetiana Kowtunowycz, badaczka historii mówionej, stworzyła książkę „Kapelani. W służbie Bogu i Ukrainie”. Wysłuchała, starannie zarchiwizowała i opublikowała żywą historię na gorąco, kiedy słowo jest świeże, wspomnienie nieprzemyślane, miłość życiodajna. Wojna się skończy, a książka, wydana przez Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, będzie służyć Ukrainie prawdą o śmiertelnej wojnie. I o ludziach Światła – kapelanach i kapelankach. A my będziemy czytać słowo wstępne metropolity Ioana: „Dla nas raj to Ukraina. Musimy o niego dbać i go chronić. I to święte przykazanie musimy wypełniać sumiennie, nie szczędząc własnego życia. I kiedy jest wróg, który czyha na naszą ziemię, musimy się bronić, zatrzymać go. Jak-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
…że nie rozumie słów – to znaczy, że musimy go zatrzymać bronią!” Oczywiście opowiedziałam o niezapomnianej Irynie Cwile („Lince”), uczestniczce Rewolucji Godności i rosyjsko-ukraińskiej wojny na wschodzie Ukrainy (2014–2018), projektantce krajobrazu, fotografce, utalentowanej i silnej osobowości. Iryna wyhodowała Ogród, w którym rosło 500 odmian róż. Ale kiedy zaczęła się wojna, Ira opuściła ogród i poszła na front, do batalionu „Sicz”. Iryna Cwila zginęła 25 lutego 2022 roku w walkach o Kijów. Pisałam o niej w „Słowie Proświty”. Mój reportaż „Wieczny ogród Ireny Cwiłej” został wydrukowany w książce „Dziennikarze na pierwszej linii”. Na konkursie przeczytałam fragment jej „Listu do Ogrodu”. I nikt nie mógł tego słuchać bez łez… „Przyjdzie czas i ja wrócę. I wyrzucając maskujące szmaty i wkładając ogrodowe rękawice, przyjdę do ciebie, uklęknę i powiem swoje szczere »przepraszam«! I wyrośnie odnowiona róża, a pniaki połamanych drzew odrosną raźnie i z natchnieniem. I ty nauczysz mnie znów kochać to życie, życie zapalonego i szalonego ogrodnika, miłośnika ogrodów i marzyciela o ogrodach. To się stanie. Obiecuję. Wrócę. Tylko poczekaj na mnie, mój Ogrodzie”. Teraz Irinka hoduje rajskie ogrody w niebiosach, oddawszy przedtem gorącą krew ziemi ojczystej, aby nie zamarzała... Nakład książki „Jedna z nas” w 1000 egzemplarzy rozesłaliśmy do bibliotek Ukrainy, organizacji społecznych, do Centrum wsparcia moralnego i psychologicznego Sił Zbrojnych Ukrainy, do lokalnych społeczności. Książkę czytano w Mariupolu, Chersoniu, Dniepru, Kramatorsku, Kropywnyckim, Lwowie, Kijowie, Starobielsku, Czernihowie. Po jednym egzemplarzu otrzymały wszystkie bohaterki książki. Ich historie inspirują niezłomnością, jaskrawością i patriotyzmem. „Niezaginione historie” przekonują, że kobiece doświadczenie trzeba zbierać, zapisywać, archiwizować, chronić nie tylko dla bezcennego archiwum naszej pamięci, ale także dla motywacji do zmian w życiu. Ta książka doda wielu siły i pewności, by zrobić kolejny krok ku własnemu ja i swojemu marzeniu. Nie trzeba bać się zmian. Życie będzie trwać na ziemi także bez nas. Ale nasze życie bez nas nie wydarzy się. I kiedy wydaje się, że zbiornik twojej siły wysechł, trzeba uwierzyć, że zawsze znajdzie się kropla rosy czy deszczu, która spadnie ci na serce i ożywi miłość.
VIII Ukraiński Festiwal Pieśni, Muzyki, Tańca i Malarstwa w Rijece przyniósł ciekawe spotkania z Ukrainkami, które mieszkają w Chorwacji. Każda z nich ma własne historie o tym, jak znalazły się na tej słonecznej ziemi, życzliwej Ukrainie. Ktoś mieszka tu od początku lat 2000., ktoś trzeci rok, a niektóre urodziły się w Chorwacji. Festiwal połączył nas wszystkich poczuciem Ojczyzny. I choć długich rozmów nie udało się zapisać, znajomości nastrajają na przyszłe kontakty. Wzruszające było spotkanie z rodaczką Sniażaną Kowerhą, pochodzącą z Szumska. „Pewnie znacie mojego sławnego dziadka, szumskiego bajaniście Dekara, który uczył dzieci muzyki po wsiach i bywał w Kordyszewie...” Pewnie znam. A teraz poznaję jego utalentowaną wnuczkę, laureatkę pierwszej nagrody w konkursie „Ukraińskie śpiewy solowe w Rijece” za wykonanie pieśni „Czeremszyna”. Szczerze powiem, że takiego przejmującego brzmienia z słowiczymi pogłosami jeszcze nie słyszałam. Brawo! Wykonawczyni reprezentowała ukraińską społeczność Zagrzebia, gdzie obecnie mieszka, pracuje i szuka siebie. Maria Mieleszko, członkini Rady Mniejszości Narodowych, również przyjechała na festiwal z Zagrzebia. Kupiła na aukcji na wsparcie Sił Zbrojnych Ukrainy książkę Ołeksandra Bałabki „Mykoła Gogol. Między piekłem a rajem” dla biblioteki. Szczerze ucieszyła się egzemplarzami „Słowa Proświty”, które również w pierwszej kolejności przeczytają czytelnicy ukraińskiej biblioteki. Dziadek Marii pochodził z rejonu borzniańskiego w obwodzie czernihowskim. Pomyślałam o tym, że właśnie tam, w Szapowałiwce na Borzniańszczyźnie, w 1876 r. Zofia i Ołeksandr Rusowowie kupili 10 dziesięcin ziemi – „Hutor Robinsona”, zebrawszy się, by gospodarować, aby być bliżej swojego narodu... Gospodarka przyniosła im wielkie straty, a wielcy romantycy zajęli się sprawami społecznymi i oświatowymi. A Hutor Robinsona pozostał w historii. I gdzież o tym rozmawiać, jeśli nie w chorwackiej Rijece!.. Na święto pani Maria włożyła dziadkową koszulę z dawnym siwierskim wzorem… Aby zawsze pamiętać o swoim rodowodzie. Jeszcze jedna historia – o małej Magdalenie, która przyjechała z mamą na festiwal i przywiozła wspaniałe obrazy starszej siostry, wykonane gwaszem. Ich rodzina wystawiła je na aukcję na wsparcie Sił Zbrojnych Ukrainy obok wspaniałych akwareli Walentyny Dawydenko, motanki poetki Wiktorii Szewel. Następnego dnia spotkaliśmy się z Magdaleną i jej mamą w Lovranie. Mama powiedziała, że ma czworo dzieci i że rodzina jest szczęśliwa, mogąc pomagać Ukrainie. Festiwal w Rijece rozwija się w czasie i przestrzeni. W każdej jego chwili przebijają się zdumiewające filozoficzne „drogowskazy”, które dają wiarę, że wszystko będzie Ukrainą, jeśli będziemy razem. A jeszcze dziś rysuje się kontynuacja kobiecej linii Festiwalu. Myślę, że będzie to wspólny ukraińsko-chorwacki projekt o nieutraconych historiach kobiet, które przeżyły doświadczenie wojny i budują mosty życia między naszymi krajami. Ich imiona wybrzmiewały podczas VIII Ukraińskiego Festiwalu w Rijece, zorganizowanego przez Ukraińskie Kulturalno-Oświatowe Towarzystwo „Dniepr – Rijeka” oraz Ukraińską Społeczność Republiki Chorwacji. O każdej chwili trzeba będzie jeszcze opowiedzieć szczegółowo. Lecz podsumowując wyniki tych zdumiewających pięciu dni ukraińskiej kultury, człowiek rozumie, że wydarzyła się rzecz niezapomniana! Konkursy poezji i prozy ukraińskiej „Franko Zorie”, „Ukraińskie śpiewy solowe” oraz „Ukraińskie rewia taneczna” zaprezentowały wysoki poziom Festiwalu, jego nienaganną organizację i oczywiście przede wszystkim wielką miłość do Ukrainy. W takich chwilach oczywistym staje się wyczyn pracy ludzi, dzięki którym ten festiwal żyje – małżeństwa Olgi Kamińskiej, Narodowej Artystki Ukrainy, primadonny Kijowskiej Operetki i Chorwackiej Opery, przewodniczącej Ukraińskiego Kulturalno-Oświatowego Towarzystwa „Dniepr – Rijeka” oraz Wiktora Kamińskiego, muzyka, przedstawiciela ukraińskiej mniejszości narodowej w żupanii primorsko-gorskiej. Wdzięczność – do nieba! Dziękuję Ukraińskiemu Funduszowi Kobiet za wsparcie finansowe dla Centrum Kultury „Spadszczyna” i mojego wyjazdu na „Franko Zorie”!
Halina DACIUK
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna DAWYDENKO, pisarka, tłumaczka, malarka
Obrazy moich akwarel, które prezentowałam na swojej wystawie w Chorwacji, w niezwykły sposób ujawniły się już po powrocie do domu. Na jednej z nich dziewczynka przy morzu lekko biegnie ku falom. Nie zastanawiałam się, dlaczego ten motyw pojawił się w akwarelowym żywym strumyku. A kogucika wśród malw, namalowanego niedługo przed podróżą, przedstawiałam jako motyw ukraiński. I byłam zdziwiona, gdy w Rijece zobaczyłam jako znakowe godło dwa kogutki na ścianie zamku w Trsacie, a dalej jeszcze brązową rzeźbę smoka z głową koguta. Dopiero dziś od niezwykłej natchnicieli naszej podróży, przewodniczącej UKPT „Dniepr – Rijeka” Olgi Kamińskiej, dowiedziałam się o Smoku z Trsatu. To historia o życzliwym smoku, który przychylnie odnosił się do ludzi. Takie mityczne postacie z głową koguta i ogonem węża są znane w folklorze Rijeki jako smoki Trsatu. Zazwyczaj w legendach złe smoki budzą strach wśród ludzi, ale historia trsatskiego smoka jest inna. Oto jej krótka treść. Smok, który żył w jaskini nad Trsatem, był dobry dla ludzi, ale srogi wobec tych, którzy chcieli zaszkodzić jego miastu. Każdego ranka wychodził z jaskini i oglądał piękne miasto, które dopiero budziło się ze snu. Potem przenosił wzrok na taflę morza, gdzie jego największy rywal – gigantyczna ośmiornica – ukrywała się w tajemniczych głębinach zatoki Kvarner. Pewnego razu na brzegu Martwego Kanału smok zobaczył małą dziewczynkę, która pilnie rysowała na papierze statki pokonujące morskie przestrzenie. Strażnik z Trsatu uważnie obserwował powierzchnię wody, by przypadkiem nie przeoczyć ośmiornicy. Jego niepokój o dziecko przerwał przyjazd ojca dziewczynki. Mała dziewczynka posmutniała, bo nie skończyła obrazka, ale ojciec obiecał jej, że będzie mogła dokończyć go następnego dnia. Jednak tę rozmowę usłyszała także ośmiornica, która zrozumiała, że dziewczynka zostanie na brzegu sama. Następnego ranka, gdy dziewczynka na brzegu zaczęła dorysowywać obrazek, przebiegła ośmiornica podpłynęła do niej i szybko chwyciła ją za nogę. Ale smok również był gotów. Po chwili znalazł się obok i zaczął ratować małą dziewczynkę. Ośmiornica z szałem próbowała chwycić go za skrzydła, lecz przy tym wypuściła dziecko na brzeg. Dopiero wtedy rozpoczęła się walka dwóch potworów nie na życie, lecz na śmierć. Smok zionął ogniem na gigantyczną ośmiornicę, która musiała cofnąć swoje ogromne szczypce. Wtedy smok chwycił ją swoimi ostrymi pazurami i zarzucił aż do miasta Grobnik, gdzie ta znalazła się na rybnym targu. Następnego dnia dziewczynka poszła do jaskini, by podarować smokowi rysunek na znak wdzięczności, ale nie znalazła go tam. Trsatski wybawca odleciał, gdy zrozumiał, że zbyt zbliżył się do ludzi. Ojciec dziewczynki, by zachować pamięć o śmiałku, który uratował jego córkę, postawił dwie brązowe statuy na Trsacie, które i dziś strzegą spokoju w Rijece. Dopiero teraz legenda wybrzeża w Chorwacji stała się dla mnie aktualnie przejrzysta i bliska naszym dzisiejszym realiom. Prawdziwy statek z tych, które rysowała dziewczynka, czekał na mnie na brzegu w fantastycznie pięknym zamku, muzeum budownictwa okrętowego, gdzie prezentowano moją wystawę wraz z twórczą poetycką imprezą w ramach VIII Międzynarodowego Festiwalu Sztuki „Frankowe Gwiazdy” – święta kultury ukraińskiej w Chorwacji. I choć prawie rok temu otrzymałam to zaproszenie od organizatorów festiwalu Olgi i Wiktora Kamińskich, w obecnych realiach nie pielęgnowałam zbytnio tego marzenia. Tym cenniejsze stały się chwile, gdy my z wybitną primą ukraińskiej i chorwackiej sceny
Z Olgą Kamińską i muzykiem Wiktorem Kamińskim, którzy od dłuższego czasu z powodzeniem działają na niwie dyplomacji kulturalnej, na ścianach sali w Ławranie zawieszano moje kijowskie akwarele, namalowane w ciągu minionych dwóch lat. Cel tej imprezy określiłam właśnie tak: ukraińska pora tego stulecia – poezja i sztuka, powstałe pod kijowskim niebem od lutego. Piosenki kompozytora Iwana Taranenki „Lot” do mojej poezji emocjonalnie dopełniły ten temat. To spotkanie było muzyczne jak suita, którą (zgodnie z moim wierszem) „nie grają, lecz przeżywają”. Bo brzmiała w nim wewnętrzna muzyka duchowych odzewów i współprzeżyć słuchaczy, moich drogich twórczych przyjaciół: znanej dziennikarki i wytwornej stylistki-pisarki Haliny Daciuk, która czytała moje wiersze, współzałożyciela Międzynarodowego Festiwalu Sztuki w Chorwacji, ukraińskiego pisarza, znanego daleko poza granicami kraju, Ołeksandra Balabki, który przygotował fotoselekcję dawnych zdjęć z mojej pierwszej wystawy artystycznej w Ukraińskim Funduszu Kultury, młodej poetki Wikto-
Ця зустріч була музичною, як сюїта...
...ii Szewel, wreszcie, niezwykle serdecznych entuzjastów Olgi i Wiktora Kamińskich. Czy dla tych łagodnych okolic z ich ciepłym wiatrem i czystym niebem było ważne, by wiedzieć, jak „brzmi niepojęta viola pod grzmot kanonady”? Sądzę, że tak. Ale dla nas, Ukraińców, ważniejsze jest odczuć tę muzykę naszych wzajemnych uczuć i wspólnej przekonanej siły. Przeżywaliśmy ją razem od rana w Lovranie, przy pamiątkowym znaku ku czci Iwana Franki „Poeta i Ptak”, słuchając drżącego ukraińskiego słowa w poezji i prozie uczestników Pierwszego Międzynarodowego konkursu ukraińskiego rewiu poezji i prozy „Frankowe gwiazdy”! VIII Międzynarodowy Festiwal Sztuki Ukraińskiej w Rijece zakończył się wielkim koncertem laureatów we wszystkich nominacjach, a także aukcją na rzecz wsparcia Sił Zbrojnych Ukrainy. Wśród dzieł przedstawionych na aukcji były książki Ołeksandra Bałabka, lalka-motanka wykonana przez ludową mistrzynię, którą przywiozła poetka Wiktoria Szewel, książka-szkatułka wykonana przez mistrzów cukierników, a także moje akwarele z wystawy indywidualnej. Dziękuję drogiej nowej przyjaciółce, znanej pisarce i poetce Nadii Morykwas oraz młodej utalentowanej autorce Wiktorii Szewel, które nabyły akwarele za datki na rzecz naszych obrońców! Mój kogucik wśród malw i majowy dnieprowy pejzaż wybrał jej syn Iwanko, który wraz z mamą zostali posiadaczami Grand Prix Pierwszego Międzynarodowego konkursu ukraińskiego rewiu poezji i prozy „Frankowe gwiazdy”! Rówieśnikom Iwanka z Perejasławia-Chmielnickiego chciałabym opowiedzieć legendę o dziewczynce, która malowała statki i dobrego smoka z zamku w Trsacie, który strzeże pokoju w rodzinnym mieście. Ukraińskie dzieci czasów wojny dobrze rozumieją metaforę takich obrazów i jeszcze obdarzają je cechami naszych bohaterskich obrońców. A zakończę swoistym zrzutem ekranu naszej rozmowy z Olgą Kamińską, kiedy odkryliśmy sobie podteksty akwarelowych obrazów dziewczynki na morskim wybrzeżu i kogucika wśród malw. To właśnie Olga Kamińska nazwała nas „ci, którzy wędrują i piszą”, co spodobało się wszystkim. A w rozmowie o orzeźwiającym adriatyckim wietrze rozszyfrowała go tak: „…Bryza to wzór tlenu plus jeszcze jeden atom O3 (ozon)”. Ja uściśliłam: „W przypadku Chorwacji to jeszcze plus Kamińscy, którzy ożywiają serca…”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
teatru przyniósł Wołodymyr Niecheporenko. Zbieraliśmy się, myśleliśmy, omawialiśmy. Wielu pamięta poprzednią inscenizację „Życiowego morza” w naszym teatrze, w której także grał Wołodymyr Makarowycz. Wspólnie z Piotrem Ilczenką skrócili sztukę, uczynili tekst bardziej dynamicznym. Praca nad spektaklem była niełatwa. Nie zapominajmy, że Iwan Karpenko-Karyj jest jednym z nielicznych dramaturgów, który sam był aktorem i pisał o aktorstwie. To jest przedstawienie aktorskie. Opiera się bardziej na wykonaniu aktorskim niż na reżyserskiej interpretacji. Przynajmniej taka jest moja subiektywna opinia. Właśnie w tym tkwi szczególna cecha ukraińskiej klasycznej dramaturgii: głównym nie jest reżyser, lecz właśnie aktor. W zespole są silni aktorzy i każdy proponuje coś własnego. Chwila – to motor całej tej historii. Grając te dwie role, do dziś nie określiłem dla siebie, który z nich jest bardziej przyzwoity i szczery. Najpierw Chwila był dla mnie antagonistą, a Barylczenko – człowiekiem, który walczy ze swoimi słabościami, kompleksami. Ale podczas pracy nad spektaklem zrozumiałem, że Chwila tak żyje. Być może żyje też podle – będę mieć to, czego zapragnę. Lecz nie ma on drugiego dna, kocha Marusię i udowadnia jej zdradę Barylczenki. Najpierw odebrałem Chwilę jako człowieka, który bawi się miłością, związkami, złotymi pierścieniami, podróżami po świecie. Żałuje, że postąpiono z nim tak. Przecież znał całą prawdę od samego początku. Przyjaźnili się z Barylczenką, wspólnie zakochali się w Maruśce. „Kochałem was, gdy jeszcze byłyście młodą, i nigdzie wam nie zdradzam”, – mówi Chwila. Przemyślałem spojrzenie na tego bohatera. Jak sobie coś zamierzył, tak do tego dąży. A rola Barylczenki stała się bonusem w mojej pracy w Teatrze Franki. Ale trzeba było grać już za trzy dni. W czwartek zacząłem pracę – w poniedziałek już grałem. Barylczenko żyje wymyślonym życiem. To człowiek, który, jak się mówi, chwycił Boga za brodę i wszystko mu wolno. Jest zepsuty sytuacją. Naprawdę nie potrzebuje Marusi, potrzebuje pozornej sławy, fałszywych oklasków, fałszywych pocałunków. Barylczenko poucza, zajmuje się mędrkowaniem. A naprawdę jest pusty, do tego cyniczny. Wybił się kosztem takich jak Kramarziuk. Nie jestem pewien, czy taki człowiek mógłby stać się bohaterem i zasłonić bunkier czy ambrazurę albo rzucić się z granatem na czołg. Tacy ludzie więcej mówią, bardziej udają bohaterów. Ciało interesuje ich bardziej niż dusza. Podczas jednego z pierwszych pokazów wyszedłem na scenę z wysoką temperaturą. Przecież dla mnie ważna jest ta rola, ważny ten etap twórczy, i jestem zazdrosny o swoją pracę. Oczywiście i dalej będę pracował nad postacią. Niedawno zagrałem w serialu „Obietnica Bogu”, gdzie gram rolę Wojtenka-ojca. Była także praca w filmie „Żołnierzyk”. To historia ludzi z zespołem stresu pourazowego.
Tłumaczenie maszynowe
Znany ukraiński aktor teatralny i filmowy, zasłużony artysta Ukrainy Serhij Kalantaj od premiery grał rolę Chwili w spektaklu „Житейське море” w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki. A w przeddzień jubileuszu zaproponowano mu rolę głównego bohatera, Iwana Barylczenka. Od tego czasu spektakl nabrał nowych barw.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcie z mediów społecznościowych
– Wcześniej współpracowałem z Serhijem Kalantajem w spektaklu „Komedia na ruinach” – opowiada reżyser spektaklu „Morze życia”, zasłużony działacz sztuk Ukrainy Petro Ilczenko. – Wydaje mi się, że godnie zagrał rolę szewca Szlomy Kaplana. Rozmawialiśmy też często wcześniej. Serhij to głęboki aktor o współczesnej palecie środków wyrazu. Jest to postać znakomita, zwłaszcza dzięki wielkiej liczbie ról filmowych. Pamiętam go jeszcze jako studenta, kiedy należał do kursu Walentyny Iwanowny Zymniej. Potem przez długi czas występowali na estradzie z Anatolijem Hnatiukiem, stworzyli ciekawy duet. W spektaklu „Morze życia” z początku grał Chwylię. Widzowie pozytywnie przyjęli tę rolę. A Wołodymyr Niecheporenko, który od premiery grał Iwana Barylczenka, zaproponował na tę rolę Serhija Kalantaja. Dla mnie jako reżysera ważne jest, aby rola była artystycznie przekonująca. Teraz mamy inne spojrzenie na ten sam konflikt. Moim zdaniem ma to sens, ponieważ teraz niektórzy widzowie chodzą na spektakl dwa razy – by zobaczyć rolę także w wykonaniu innego aktora. Wprowadzenie nowego aktora w tę rolę odbyło się w ciągu zaledwie trzech prób. Po prostu nie było czasu. Jeden spektakl już przeniesiono, inny odbywał się dzień później. A odwoływanie dwóch przedstawień z rzędu, do tego jeszcze premiery, jest niewłaściwe z punktu widzenia samego spektaklu, bo widzowie obrażają się, gdy się ich zawodzi. Najważniejsze, żeby widz pozostał zadowolony. Jestem wdzięczny aktorom, którzy się nie boją, wychodzą na scenę i ratują spektakl. To takie teatralne, kiedy aktor bierze odpowiedzialność na siebie. Zakończyliśmy także pracę nad spektaklem według nowej sztuki dramaturga Bohdana Hnatiuka, syna znanego Anatolija Hnatiuka. W niej poruszył temat ostatniego konsula Ukrainy w czasie, gdy Ukraina straciła już niepodległość na początku XX wieku. Był to konsul Ukraińskiej Republiki Ludowej w Monachium, postać historyczna. Jest tam wiele ciekawego materiału historycznego. Są paralele, które rezonują z naszymi czasami. Główną rolę odtwarza Anatolij Hnatiuk. W spektaklu wystąpili także Les Zadniprowski, Wołodymyr Nikołajenko, Iryna Sopit i Hanna Osadcza. Z moimi studentami w Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy pracuję nad dwiema operami, a w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Kultury i Sztuki przygotowujemy spektakle „Leśna pieśń”, „Za dwoma zającami” i „Osiem kochających kobiet”. – Petro Ilczenko – jeden z najlepszych inscenizatorów ukraińskiej klasyki wśród współczesnych reżyserów – jest przekonany Serhij Kalantaj. – Swoje spektakle realizuje według autentycznych kanonów. We wszystkich jego inscenizacjach – od „Rodziny Kajdaszów” po „Morze życia” – obecny jest ukraiński duch. Podstawą jego prac jest ukraińska kultura. W przedstawieniach innych reżyserów widzimy uwspółcześnienie. Nie powiem, że go brakuje w „Komedii na ruinach” czy w „Morzu życia”. Ale jest tam obecna ukraińska wyszywanka. Pomysł wystawienia „Morza życia” do
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: JSC CB „PRYVATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: NGO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik w taki sposób, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano w LLC „Mega-Poligraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe