Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №26 за 2026 рік

16 s. · 29 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Wręczenie Ludowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki

W Memorialnym Domu-Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie odbyło się wręczenie Ludowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, ustanowionej ponad dziesięć lat temu przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, organizację pozarządową «Ukraińska Alternatywa» oraz Kongres Inteligencji Ukraińskiej. W polu widzenia jury nagrody znajdują się wybitne postacie utalentowanych poetów, prozaików, artystów malarzy, kompozytorów, publicystów – twórców ukraiñocentrycznych, wiernych tradycji i niestrudzonych w poszukiwaniu nowego artystycznego ujęcia świata ukraińskiego, rozświetlonego światłem słowa Szewczenki. Wśród laureatów różnych lat są poeci i prozaicy Natalka Furса, Sofija Majdańska, Kateryna Motrycz, Bohdan Tomenczuk, Wołodymyr Szowkoszytnyj, kompozytor Ołeksandr Jakiwczuk, malarze Walerij Franczuk, Ołeksandr Melnyk, Lew Skop, Jurij Nahułko, publicyści Ludmyła Łysenko i Heorhij Filipczuk, śpiewak Iwan Derda, aktor Serhij Fajfura, a także wielu innych artystów, których twórczość stanowi kulturowy arsenał czasów Niepodległości. W tym roku do chwalebnego grona laureatów nagrody dołączyli poeci Tetiana Jakowenko i Mykoła Sławynski oraz malarz Mykoła Kocubej. W swoim wstępnym przemówieniu współprzewodniczący jury Ludowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, przewodniczący «Proświty» Pawło Mowczan podkreślił, że właśnie takie przedsięwzięcia, które organizacje obywatelskie zazwyczaj prowadzą z entuzjazmu i za własne pieniądze, rzeczywiście jednoczą naród. Zdaniem Pawła Mowczana instytucje państwowe powinny znacznie bardziej troszczyć się o twórczą spuściznę Tarasa Szewczenki i żyć zgodnie z jego testamentem. „Niestety, tak się nie dzieje”, w szczególności „«Kobzarz» nigdy nie został wydany masowym nakładem dla wszystkich Ukraińców” – zaznaczył mówca. Następnie Pawło Mowczan oraz przewodniczący Rady Koordynacyjnej ogólnoukraińskich twórczych związków narodowych Jewhen Szewczenko przedstawili laureatów i wręczyli nagrody. Jako pierwsza wysokie wyróżnienie społeczne otrzymała Tetiana Jakowenko w kategorii „Poezja”. Kandydatka nauk filologicznych, zasłużona pracownica kultury Ukrainy Tetiana Jakowenko jest autorką prawie dwudziestu zbiorów poetyckich. W szczególności znane są jej parafrazy Pisma Świętego oraz wierszowane bajki dla dzieci. Do wierszy poetki z Winnicy napisano kilkadziesiąt piosenek. Po otrzymaniu nagrody poetka przeczytała swoje utwory. Laureat w kategorii „Poezja” Mykoła Sławynski również ma pokaźny dorobek pisarski, a jedną z książek napisał, badając materiały Narodowego Muzeum im. T. H. Szewczenki. – Dziękuję wszystkim za serdeczne życzenia, w szczególności Ołeksandrowi Bożko, z którym razem pracowaliśmy w gazecie „Literaturna Ukraina”... Dziękuję poecie Anatolijowi Witiukowi, który przyjechał z Baryszówki, kronikarzowi chwili Wołodymyrowi Koskinowi. I Ljubow Hołota! I Artemowi Kolesnykowi! I znakomitemu prozaikowi, o którym napisałem książkę o wymownym tytule „Kim jest Leonid Pietrowski?” – powiedział Mykoła Sławynski i przeczytał kilka swoich wierszy. Natchnienia nowemu laureatowi dodała obecność żony, córki Inny i wnuka Danyłka. Za prace w kategorii „Malarstwo” Ludową Nagrodę im. Tarasa Szewczenki otrzymał zasłużony artysta Ukrainy Mykoła Kocubej. Jego twórczość jest rzeczywiście wielostronna. Obejmuje nie tylko kolorowe akwaforty, akwarele, litografie, lecz także monety. Pierwszą monetą, której szkic wykonał, było „Miasto-bohater Kijów”. Od tego czasu według szkiców Mykoły Kocubeja NBU wyemitował ponad 50 monet. Trzy z nich („Sorocyński jarmark”, „Chrzest Rusi”, „Hołodomor – ludobójstwo narodu ukraińskiego”) otrzymały w swoim czasie pierwsze nagrody w corocznym konkursie NBU „Najlepsza moneta roku”. Artysta jest także twórcą znaczków pocztowych. Najbardziej znaną częścią jego dorobku w tej dziedzinie jest seria „Ludowy strój Ukrainy”. W latach 2001–2008 w tej serii ukazało się 8 arkuszy po 6 znaczków, poświęconych ludowym strojom różnych regionów Ukrainy w kontekście kalendarzowo-obrzędowego cyklu. Dobre słowo pod adresem laureatów wygłosili Ljubow Hołota, Walerij Franczuk, Ołeksandr Bożko i Jurij Kowaliw. Na zakończenie odbyło się jeszcze jedno wręczenie: Pawło Mowczan wręczył dyplom ODT «Proświta» oraz wydanego przez proświtian «Kobzarza» Serhijowi Siwaczence z Żytomierza – zwycięzcy Międzynarodowego Konkursu Poetyckiego „Ukraińska wiosna 2026”. „Serdecznie dziękuję organizatorom konkursu, jury oraz Ogólnoukraińskiemu Towarzystwu «Proświta» za wysoką ocenę mojej twórczości. To nie tylko miłe wyróżnienie, ale także bodziec do dalszej pracy – pisania, szukania nowych form i szczerego mówienia o tym, co dziś przeżywam”, – powiedział Serhij Siwaczenko. – Jestem przekonany, że obecni podzielają wyrażoną przez Ljubow Hołotę myśl, że wszyscy laureaci Ludowej Nagrody Szewczenkowskiej – to właśnie te wybitne postacie utalentowanych ukraiñocentrycznych artystów, którzy są wierni tradycji i niestrudzeni „w poszukiwaniu nowego artystycznego ujęcia świata ukraińskiego, rozświetlonego światłem słowa Szewczenki”, – podzielił się swoim wrażeniem z wydarzenia doktor filozofii Serhij Prysuchin. Przygotował Ihor ZOC. Zdjęcie Wołodymyr Koskin

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

gdy Towarzystwo Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, to od razu wydali w nakładzie 20 000 egzemplarzy „Historię Ukrainy dla dzieci” i rozdawali ją wszędzie, gdzie mogli, po wsiach i miastach obwodu, a najbardziej, oczywiście, w Połtawie. Obwodowy zarząd oświaty rekomendował książkę dla nauczycieli i uczniów obwodu jako materiał dodatkowy do nauki historii Ukrainy. Potem w Antologii ukraińskiego opowiadania XIX–XXI w. „Skrzydło sójki” zamieścili jego po prostu genialne, całkiem współczesne, fantastyczne opowiadanie „Król Megan”. A rękopis „Historii…” przyniósł nam do siedziby Ruchu i „Proświty” nieznany połtawianin. Oddał i szybko poszedł, a my nie wypytaliśmy, kim jest i jak zachował wydrukowany na maszynie rękopis. A przecież to mimo wszystko obywatelski wyczyn – przechowywać w zniewolonej Ukrainie, nasyconej esbeckimi donosicielami, egzemplarz Hryćka Kowałenki, którego zabrano z jego domu w sierpniu, a w grudniu 1937 roku rozstrzelano w wieku 69 lat. Rozstrzelano człowieka, który wszystkie swoje twórcze i życiowe siły oddawał rodzimemu ukraińskiemu narodowi”. Dlatego zwracam się do połtawian wszystkich warstw i stanów z tym, że musimy wywalczyć od tej władzy miejskiej: tablicy pamiątkowej dla Hryhorija Kowałenki do 15 grudnia 2027 roku, a od obwodowej: po zakończeniu wojny w Połtawie musi stanąć pomnik Symona Petlury; dawne kino im. Kotlarewskiego musi stać się muzeum literackim Połtawszczyzny, a raczej – Ukraińskim Domem z salą przynajmniej na 100 osób oraz ekspozycją, w której godne miejsce byłoby poświęcone postaci Symona Petlury oraz Wielkiej Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 lat i, bez wątpienia, udziałowi połtawian we współczesnej wojnie rosyjsko-ukraińskiej. I remont trzeba robić tak, aby połączyć te trzy kierunki. Żadnych kasyn i innych knajp tam być nie powinno. Jak tego osiągnąć? Oczywiście, gdyby nie wojna, zdołałbym razem z osobami o podobnych poglądach, członkami „Proświty” oraz różnych innych stowarzyszeń społecznych, partii politycznych i przede wszystkim „Europejskiej Solidarności” rozstawić po całym mieście pikiety z żądaniami do władzy i zbierać pod nimi podpisy. To zawsze działa. Na dziś jest tylko jeden sposób – zasypywać listami radę miejską oraz Obwodową Administrację Państwową z wyżej wymienionymi żądaniami. To nietrudne, ale komuś trzeba codziennie organizować taką kampanię listową. Nad tym trzeba pomyśleć, bo w czasie wojny te kwestie nie są priorytetowe dla obywateli, chociaż w rzeczywistości pamięć ma kolosalne znaczenie. Naród, który pamięta, wie, kto jest jego wrogiem, staje się niezwyciężony i przywódców sobie wybiera odpowiednich duchem. Kultura zaś kształtuje duszę, literatura obok muzyki, sztuki, religii, kina ma niezmienne znaczenie, a może i największe dla kształtowania całościowego i odpowiedzialnego za swoje życie oraz życie narodu człowieka. Zwłaszcza w cyfrowej epoce wyrafinowanych manipulacji i nie mniej wyrafinowanego kłamstwa, jak to dzieje się obecnie w społeczeństwach totalitarnych, zresztą USA niedaleko odeszły. Nasza zaś władza, państwowa i lokalna, w czasie tak strasznych prób musi dzień i noc szukać porozumienia ze społeczeństwem, a nie kusić się, by podporządkowywać je sobie wszelkimi przebiegłymi sposobami dla swoich wąskoegoistycznych interesów.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

I znowu o naszej pamięci

Mykoła KULCZYŃSKI, przewodniczący Połtawskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Niedawno przyszła odpowiedź na mój wniosek poselski w sprawie ustanowienia tablicy pamiątkowej wybitnemu działaczowi społeczno-politycznemu, pisarzowi, historykowi, malarzowi, propagatorowi wiedzy medycznej i higienicznej dla szerokich warstw ludności Ukrainy, pierwszemu przewodniczącemu połtawskiej „Proświty” Hryhorijowi Ołeksijowyczowi Kowalence, który mieszkał przy ul. Ujutnej, 14, obecnie Zatisznej. To już druga próba. Pierwszy list wysłałem jakieś trzy lata temu. Po sprzedaży naszego lokalu w 2022 roku, bo z każdym dniem utrzymanie go stawało się dla mnie coraz trudniejsze, pieniądze były i byliśmy gotowi wykonać tablicę pamiątkową własnymi siłami. W odpowiedzi komitetu wykonawczego rady miejskiej rozpisano procedurę udzielania zezwolenia na ustanowienie tablicy pamiątkowej. Przede wszystkim należało uzyskać zgodę właściciela budynku, na którym miała być umieszczona tablica. Takiej zgody obecna właścicielka budynku, który moskiewscy bolszewiccy okupanci odebrali Hryhorijowi Kowalence, nam nie dała. Moja nieomylna intuicja podpowiedziała mi, że z właścicielką pracowali urzędnicy komitetu wykonawczego, a ona uparcie dowodziła, że tablicy powiesić nijak nie można. Ja zaś, stale czując obowiązek wobec wybitnej ukraińskiej postaci, cierpiętnika za Ukrainę, a do tego pierwszego przewodniczącego Połtawskiej „Proświty”, którą odnawiałem w Połtawie od 1987 roku i którą kieruję do dziś, zwróciłem się po raz drugi, proponując ustanowienie tablicy pamiątkowej kosztem połtawskiej społeczności. Jestem przekonany, że zdecydowana większość połtawian poprze decyzję komitetu wykonawczego, czy też radni rady miejskiej, jeśli rozwiązanie kwestii będzie wymagało decyzji sesji. Ofiarna praca przebudzonej przez Szewczenkę ukraińskiej inteligencji od połowy XIX wieku wybuchła tak jasnym światłem miłości do zniewolonej przez Moskala i Polaka Ojczyzny, że spowodowała jądrowy wybuch odrodzenia ukraińskiego narodu, gotowość oddania życia za jej wolność i państwo. To światło, mimo wszystkich moskiewskich ton betonu na ukraińskie dusze, rodziło coraz to nową walkę o Ukrainę. Tym światłem powstała UPA, tym światłem żyli i byli karani, ale nie poddawali się w moskiewskich obozach koncentracyjnych nasi męczennicy za Ukrainę – członkowie ruchu oporu, sławna i niezapomniana kohorta szestdziesiątników. Hryhorij Kowalenko to jeden z tych, którzy swoją niestrudzoną i ofiarną pracą w Połtawie, począwszy od 1905 roku, przygotowywali ten wybuch naszego odrodzenia. Takie postacie są nam dzisiaj po prostu niezbędne. Tablica pamiątkowa to tylko kropla, skierowana na oddanie mu czci i pamięci. A nam potrzebne jest jeszcze poznanie jego życia i twórczości, które byłyby przykładem dla nowych pokoleń, jak trzeba żyć i kochać swoją Ojczyznę, a nie być szarą masą, której by tylko widowisk i chleba, nawet w czasie, gdy srogi wróg jest u nas na progu. Nie rozumieć tego oznacza być ślepym i głuchym na Ukrainę, co potwierdza ta odpowiedź. Szczególnie oburzają faryzejskie słowa o oszczędności środków w czasie wojny. Bezsensownie bez końca przekładać krawężniki, płytki chodnikowe oraz znosić i stawiać przystanki – na to pieniądze są, a oto na tablicę pamiątkową wielkiemu człowiekowi od wdzięcznych potomków nie ma. Nasza „Proświta” to pierwsza organizacja społeczna w ogóle na Ukrainie. Nigdy nie mieliśmy wsparcia państwowego i wykonywaliśmy kulturalną pracę oświatową wyłącznie na zasadach społecznych. Dzięki Wiaczesławowi Czornowiłowi, a potem Wiktorowi Juszczence zostałem deputowanym ludowym i nie żałowałem swoich pieniędzy poselskich na ukraińską sprawę w najszerszym rozumieniu tego pojęcia, którą wykonywała nasza organizacja. Żaden komitet wykonawczy przez 35 lat ani na jotę dla kulturalnego oblicza miasta nie robił więcej, chociaż i naszych wysiłków, oczywiście, mało, żeby Połtawa stała się prawdziwie ukraińskim miastem i społeczeństwo ostatecznie wyplątało się z moskiewskich niewolniczych pęt. W komitecie wykonawczym pracuje kupa ludzi, my zaś nie mamy ani jednej jednostki etatowej. Więc weźcie i zróbcie wszystko to, co macie zrobić, zgodnie z prawem sumienia i obowiązkiem narodowym i postawcie na bilans komitetu wykonawczego, a nie proponujecie „Proświcie” zostać zarządcą bilansowym. Jeśli już rada miejska jest tak nieszczęśliwa i nie może znaleźć środków na uhonorowanie jednej z najwybitniejszych postaci Połtawy, to ogłosimy zbiórkę na pomoc radzie miejskiej, ale resztę weźcie i zróbcie. Bez wątpienia w Połtawie znajdą się ludzie z miłością w sercu do Ukrainy, którzy nie pożałują wkładu na wykonanie tablicy i jej ustanowienie. Ale rada miejska, komitet wykonawczy muszą nie mieć ani honoru, ani godności, żeby nie zrobić tego sami. Zwracałem się nie o zezwolenie i nie o wyjaśnienie w sprawie ustanowienia znaku pamiątkowego, a z żądaniem uhonorowania w odpowiedni sposób połtawianina, niestrudzonego pracownika dla dobra Ukraińców do ostatnich dni, aż dopóki nie aresztowało go NKWD i w pośpiechu rozstrzelało, – Hryhorija Ołeksijowycza Kowalenkę. Podaję w skrócie odpowiedź Departamentu Kultury i Młodzieży komitetu wykonawczego z podpisem zastępcy Departamentu Kultury i Młodzieży Rady Miejskiej Połtawy Ludmyły Orłowej: „...Poruszona w liście-wniosku kwestia jest rozpatrywana podczas kolejnego posiedzenia Komisji ds. nazewnictwa i przemianowywania elementów środowiska miejskiego i infrastruktury, upamiętnienia osób i wydarzeń – organu konsultacyjno-doradczego przy komitecie wykonawczym Rady Miejskiej Połtawy”. Dalej idą pytania, które trzeba złożyć do Komisji. Jedno z nich – „informacja o zarządcy bilansowym tablicy pamiątkowej Hryhorijowi Kowalence (może być POO WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki)”. I szereg innych punktów, które są mi znane z poprzedniej odpowiedzi. Na zakończenie: „Jednocześnie Departament informuje, że w warunkach pełnoskalowej zbrojnej agresji FR przeciwko Ukrainie prerogatywa finansowania wykonania i ustanowienia tablic pamiątkowych (informacyjnych) kosztem budżetu Połtawskiej Miejskiej Terytorialnej Wspólnoty jest udzielana poległym żołnierzom ZSU, urodzonym w terytorialnej wspólnocie oraz wybitnym działaczom państwowym i społecznym-ziomkom, których nazwiska są wskazane w uchwale Rady Najwyższej Ukrainy z” 18.12.2025 r. nr 4748-IX „O upamiętnieniu dat i jubileuszy w latach 2026–2027”. Kilka cytatów z obszernego artykułu przewodniczącego Połtawskiego Miejskiego Oddziału POO WUT „Proświta”, zastępcy dyrektora archiwum obwodowego, na temat Hryhorija Kowalenki, aby czytelnik miał pewne wyobrażenie o skali jego postaci. „Był on nie tylko utalentowanym pisarzem, historykiem, etnografem, artystą, wydawcą, ale także działaczem społeczno-politycznym, znanym daleko poza granicami Połtawszczyzny. I według mojego przekonania, o życiu i działalności Hryhorija Kowalenki, o jego spuściźnie twórczej wreszcie należy pisać monograficzne badania, gdyż to, czego dokonał, jest znaczące i interesujące. Życie Hryhorija Kowalenki można podzielić na dwa wielkie okresy: czernihowski i połtawski. I oba te okresy były nasycone i produktywne jako literata, artysty i działacza społecznego. Znamienne jest również to, że przez całą drogę życiową godnie znosił wszystkie próby (poniżenie moralne, aresztowania, uwięzienie) i ani razu nie sprzeniewierzył się swoim przekonaniom. Dlatego bolszewicki system totalitarny nieprzypadkowo próbował rozprawić się z Hryhorijem Ołeksijowyczem Kowalenką (w chwili aresztowania miał już prawie 70 lat), a imię – wykreślić z ludzkiej pamięci. Lecz zapewne istnieje wyższa sprawiedliwość w tym, że śledczy i kaci już dawno odeszli w niebyt, a imię Hryćka Kowalenki niczym feniks odradza się w niepodległej Ukrainie”. „Zatem od 1905 roku jest już w Połtawie, gdzie szybko wchodzi w krąg narodowo świadomej inteligencji. Utrzymując kontakty z Hrynczenką i, prawdopodobnie, właśnie na jego polecenie, inicjuje w 1905 roku utworzenie w Połtawie towarzystwa „Proświta” (statut towarzystwa został odrzucony przez władze lokalne jako projekt nacjonalistycznej instytucji społecznej). Jednocześnie Hryhorij Kowalenko aktywnie współpracuje jako współredaktor z lokalnym czasopismem „Ridnyj kraj”, jako autor i korespondent – z naukowymi wydawnictwami periodycznymi „Kijewskaja starina”, „Literaturno-naukowyj wisnyk”, „Trudy Połtawśkoji wczenoji archiwnoji komisiji”. W 1911 roku ukazuje się drukiem zbiór H. O. Kowalenki „Żarty żyttia” (drugie wyd. 1917, Czerkasy), a w latach 1913–1914 rozpoczyna wydawanie czasopisma „Wisnyk żyttia i znannia”. Ale z powodu aktywnej publicznej działalności ukrainofilskiej szybko trafia pod niejawny nadzór policji. Na podstawie doniesień agentów żandarmskiej ochrany wyłaniał się taki portret polityczny nieprawomyślnego połtawianina: „Kowalenko – niskiego wzrostu, blondyn, zawsze nieuczesany, ma ścisłe kontakty z Kijowem – z Czykałenką, ze Lwowem – z profesorem Hruszewskim, z Paryżem – z emigrantami Wynnyczenką i Żukiem. W Połtawie kontaktuje się z miejscowymi Ukraińcami: Sijałskim, Pawłem i Jurijem Panczenkami, Drobyszem, Dankowskim, Danczenką, Chomenką, Wiktorem Andrijiwśkim oraz Mamajenką. Wydawane przez Kowalenkę czasopismo „Żyttia i znannia” jest jedną z form rozpowszechniania legalnej literatury partyjnej, zarówno broszur, jak i czasopism”. Bez wątpienia staje się on dość autorytatywną osobą, i to nie tylko w kręgach twórczych naszego miasta. Doświadczenie pracy administracyjnej, nabyte swego czasu w Czernihowie, przydało się teraz także w Połtawie. Od 1909 roku jako przedstawiciel ukraińskiej organizacji demokratycznej figuruje jako pomocnik sekretarza (później – sekretarz) Połtawskiego Zarządu Miejskiego, przez kilka lat (do lipca 1917 roku) sumiennie pracuje na tym odpowiedzialnym stanowisku. W okresie Rewolucji Ukraińskiej 1917–1921 lat Hryhorij Kowalenko przebywa w centrum życia społeczno-politycznego Połtawy: wchodzi do Komitetu Ukraińskich Partii Postępowych i Organizacji, zostaje wybrany do miejskiej ukraińskiej komisji oświatowo-wykładowej, staje się rzeczywistym „wykładowcą ludowym”. Figuruje wśród fundatorów Połtawskiego Towarzystwa „Proświta”, w imieniu którego przemawia na I Wszechukraińskim Zjeździe „Proświty” we wrześniu 1917 roku w Kijowie. W lipcu tego samego roku z ramienia ukraińskich organizacji demokratycznych zostaje wybrany do Połtawskiej Dumy Miejskiej, gdzie wraz z podobnie myślącymi osobami broni interesów ogólnonarodowych. W okresach rewolucyjnym i porewolucyjnym Kowalenko jest instruktorem edukacji pozaszkolnej powiatu połtawskiego. Jest znanym w Połtawie popularyzatorem przeszłości, gdyż jedna po drugiej ukazują się drukiem takie rozprawy: „Worożka” (1917), „Hryhorij Skoworoda” (1919), „Jaćko j Stećko” (1922), „Panas Myrnyj” (1926), „U soniacznij krajini” (1927). „Ukraińska historia” H. Kowalenki doczekuje się sześciu wydań, a „Opowiadania z ukraińskiej historii” – pięciu; w 1929 roku w Charkowie wydano po raz trzeci jego podręcznik „Anatomija i fizijołohija ludyny”. Lecz pomimo znacznej liczby wydanych prac, niemało pozostawało w rękopisach: powieść „Dażbożi dity” (1919), dramat „Wełyka spadszczyna” (1920), opowiadanie „Nad Desnoju” (1936), powieść historyczna „Jurko Sokolenko” (1937) (wykaz prac drukowanych i rękopisów podano niepełny). Wszystko to świadczyło o tym, jak aktywna była jego działalność twórcza i jak szerokie – zainteresowania. Organy UNKWD aresztowały Hryhorija Ołeksijowycza 19–20 sierpnia 1937 roku. W chwili aresztowania miał 69 lat. Rodzina Kowalenków mieszkała w Połtawie przy ulicy Ujutnej 3; posesja zajmowała powierzchnię 270 sążni kwadratowych. W skład rodziny wchodzili: żona Raisa Iwaniwna (ur. 1868), córka Ksenija Kapłunowśka, synowie Petro (ur. 1898) i Pawło (ur. 1901). Zgodnie z postanowieniem Specjalnej Trójki UNKWD obwodu połtawskiego z 4–5 grudnia 1937 roku na podstawie art. 54-10 cz. 1 KK USRR H. O. Kowalenko został rozstrzelany. Wyrok wykonano 15 grudnia 1937 roku, miejsce pochówku nieznane”. Ku czci naszego oddziału obwodowego wydaliśmy ponownie jego „Historię Ukrainy dla dzieci” w nakładzie 20 000 egzemplarzy. O tym pisałem wcześniej, zacytuję: „Swego czasu, gdy tylko odnowiliśmy „Proświtę” w 1987 roku w formie Klubu „Ridne słowo”, później pod nazw-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

sztabowa wystawa „Przedmieście w centrum miasta”. Odsłania ona mało znane karty przeszłości jednej z najstarszych kijowskich lokalizacji – Kudriawca, który obejmuje tereny wzdłuż ulic Kudriawskiej, Strzelców Siczowych, Bulwarowo-Kudriawskiej, Obserwatornej, a także zjazdów Kudriawskiego i Wozniesieńskiego, które niegdyś były wielkim przedmieściem poza murami „Miasta Jarosława”. W Narodowym Centrum „Ukraiński Dom” rozpoczęła pracę wystawa „Labirynty znaczeń. Ołeksandr Dubowyk”. Ekspozycja została zorganizowana we współpracy ze Stedley Art Foundation i potrwa do 2 sierpnia. Projekt jest najbardziej wielkoskalową prezentacją twórczości autora i jest dedykowany jego 95. rocznicy urodzin, którą artysta będzie obchodził 1 sierpnia. W 85. roku życia odszedł pedagog, krajoznawca, działacz społeczny Florian Hryhorowycz Bodnar z Czerniowiec. Poinformowała o tym na Facebooku była uczennica pedagoga Tetiana Piataczuk, pisze molbuk.ua. „Dziękuję, Florianie Hryhorowyczu, za życiową mądrość, byłam szczęśliwa, będąc Pańską uczennicą, spoczywajcie z Bogiem…” – napisała Tetiana. Była uczennica wspomniała również żarty swojego nauczyciela: „Jeśli chłopaka nazywają Iwan Nasosow, jak brzmiałoby jego imię w innych językach: po francusku – Jean Fontaine, po niemiecku – Johann Spritz, po włosku – Giovanni Dziurelli, a po bukowińsku – Woncjo Pompa”. I przyznała, że lekcje niemieckiego w szkole, które prowadził Florian Bodnar, „były przesiąknięte humorem i mądrością”. W centrum Kijowa przy stacji metra „Teatralna” otwarto uliczną wystawę fotograficzną „USA i Ukraina: Linia zaufania”, zorganizowaną przez Ambasadę USA wspólnie z agencją „Ukrinform” w ramach obchodów 250-lecia niepodległości Stanów Zjednoczonych. Przygotował Ihor Zoc. Przyjaciele krajoznawcy, pisarza, proświcianina Wałerija Iwanowycza Romanka wyrażają głębokie kondolencje swojemu towarzyszowi w związku z przedwczesną śmiercią żony – Wałentyny Anatolijiwny Romanko. Całe życie nauczycielki było związane z placówkami oświatowymi rejonu pokrowskiego i miasta Słowiańsk w obwodzie donieckim, gdzie wykładała naszą historię fachowo i patriotycznie. Jasną pamięć o Wałentynie Anatolijiwnie Romanko zachowają wszyscy, którzy ją znali. Kremla. Zara Musafajewa. Czerwony terror, ludobójstwo narodu krymskotatarskiego. Ołeksander Uszynski. Zachowanie pamięci narodowej – drogą do zwycięstwa Ukrainy. Dalej pakiet apeli. Książka jest bezcenna i powinna stać się lekturą obowiązkową dla każdego Ukraińca i każdej Ukrainki. Reakcja wrogów i pożytecznych idiotów nie kazała na siebie długo czekać. I właśnie temu poświęcił osobną książkę pan Wołodymyr Serhijczuk. Są tam ciekawe „argumenty”, a zwłaszcza lista sygnatariuszy, którzy tym aktem okryli siebie i swoje imiona wieczną hańbą. Ale o tym pomówimy osobno, mając książkę przed oczami.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Przegląd mediów i sieci społecznościowych

Miejsce, w którym ponad dziesięć lat temu obalono pomnik Lenina, może otrzymać nowy symbol. Właśnie tam proponują ustawić pomnik Iwana Mazepy. O tym informuje RBC-Ukraina, powołując się na oświadczenie prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego. Podczas odsłonięcia popiersia Iwana Mazepy w Ławrze Peczerskiej prezydent oświadczył, że Ukraina przywraca sprawiedliwość dziejową. Minister spraw zagranicznych Polski Radosław Sikorski, komentując przebieg wojny w Ukrainie, wyraził opinię, że inicjatywa nie należy już do Rosji. Jak podaje „Europejska Prawda”, szef polskiego resortu spraw zagranicznych powiedział o tym w wywiadzie dla CBS News. Pan Sikorski wskazał, że skuteczny opór Ukrainy, który zdaniem analityków w tym roku zaczął nawet zmieniać bieg wojny na korzyść Kijowa, jak dotąd pozbawił Rosję zasobów niezbędnych do przeprowadzenia skutecznej inwazji na wschodnią flankę NATO. Utrata kontroli nad Krymem może stać się punktem zwrotnym w wojnie Rosji przeciwko Ukrainie i faktycznie oznaczać strategiczną porażkę dla Moskwy. Taką ocenę w autorskiej kolumnie dla brytyjskiego wydania The Telegraph wyraził analityk wojskowy Hamish de Bretton-Gordon, podkreślając, że okupowany półwysep dawno przestał być tylko terytorium – przekształcił się w kluczowy symbol systemu politycznego i wojskowego Kremla. „Wróg przygotowuje się do intensyfikacji: o tym mówi rozbudowa infrastruktury wojskowej na Białorusi i tak dalej... Na niezadowolenie narodu Putin ma wywalone. Rosjanom jest ciężko, skamlą, ale nie zamierzają przerywać wojny. Putin jest opętany zniszczeniem Ukrainy. Możliwe, że z innym kierownictwem Rosji będą możliwe jakieś porozumienia. Również stawiam na to, że wojna wyjdzie poza granice Ukrainy... Z przyjściem Fiodorowa mamy pewne wyniki, które dotyczą optymalizacji zarządzania... „Skała” pracuje na najtrudniejszych odcinkach, wykonuje zadania, których inni nie mogą wykonać, ale w tym pułku są duże straty... Rosjan trzeba zlikwidować o rząd wielkości więcej. Federacja Rosyjska może się posypać, jak w I wojnie światowej, kiedy straty były tak ogromne, że żołnierze zaczęli masowo sabotować” – cytuje Tetiana Zarowna na swoim blogu na Facebooku ochotnika Sił Zbrojnych Ukrainy Ołeksija Burmaka, który jest autorem filmu dokumentalnego Russian Threat („Rosyjskie zagrożenie”). Przewodniczący Medżlisu Tatarów Krymskich Refat Czubarow oświadczył, że na tymczasowo okupowanym Półwyspie Krymskim już widać oznaki kryzysu systemowego, a dalsze rażenie infrastruktury logistycznej, w szczególności Mostu Kerczeńskiego, może stać się punktem zwrotnym, który zmusi część rosyjskiej ludności do opuszczenia półwyspu. Taką opinię wyraził w wywiadzie dla Radio NV, komentując skutki ukraińskich uderzeń w obiekty wojskowe i logistyczne Federacji Rosyjskiej. Ukraina powinna przekształcić się w republikę parlamentarną, a rolę prezydenta po zwycięstwie należy ograniczyć wyłącznie do funkcji reprezentacyjnych. O tym w komentarzu dla RBC-Ukraina oświadczył jeden z autorów Konstytucji Ukrainy Roman Bezsmertny. Według eksperta obecny system zarządzania, w którym w kraju faktycznie istnieją dwa ośrodki władzy wykonawczej, jest głęboko błędny i nieefektywny. Tworzy to ciągłe konflikty i rozmywa odpowiedzialność urzędników. W Misji Monitorującej ONZ ds. Praw Człowieka poinformowano o wzroście liczby zabitych w wyniku rosyjskich ataków o 40% w porównaniu z analogicznym okresem ubiegłego roku. Świadczą o tym dane w opublikowanym raporcie. W szczególności udokumentowano w nim śmierć 1272 cywilów i zranienie 6871 osób w kraju w okresie od 1 grudnia 2025 roku do 31 maja 2026 roku. O tym pisze „Apostrof”. Jedynie 9,5% Ukraińców uważa, że Ukraina jednoznacznie powinna pomóc Białorusinom pozbyć się okupacyjnej władzy Alaksandra Łukaszenki drogą wojskową. Przy tym za jednoznacznie słuszne ukraińskie ultimatum pod adresem Białorusi uważa 52%, a za „raczej słuszne” 27,2%. Świadczy o tym nowe badanie socjologiczne wydania „Polit-arena” i firmy Active Group. „Siła, klucz do ochrony naszej Konstytucji nie leży tylko w liczbie rakiet i czołgów, a właśnie w gotowości narodu do jej obrony” – pisze dyplomata Wałerij Załużny w swojej kolumnie na „Ukraińskiej Prawdzie”. „Dzisiaj naród ukraiński zasługuje na to, aby Konstytucja stała się dla nas właśnie uosobieniem naszej walki i jej rezultatem. Bo cena została już zapłacona zbyt wysoka. I wtedy pytania o to, czy możliwy jest pokój z naruszeniem integralności terytorialnej, z kuluarowym podejmowaniem decyzji gdzieś, zamiast dyskusji w parlamencie, rządzie i z konsultacjami ze społeczeństwem poprzez zapewnienie realnej wolności słowa, prawa do samoobrony, ochrony praw w niezależnym sądzie, odpadną same z siebie” – pisze pan Załużny. Lider partii „Europejska Solidarność” Petro Poroszenko w 30. rocznicę Konstytucji Ukrainy podkreślił, że nawet w warunkach wojny państwo powinno przestrzegać zasad demokratycznych. O tym napisał na Facebooku. „Dzień Konstytucji podczas wielkiej wojny – to nie po prostu data w kalendarzu. To przypomnienie, o jaką właśnie Ukrainę walczymy” – zaznaczył polityk. Poroszenko oświadczył, że stan wojenny nie może być usprawiedliwieniem dla ograniczania parlamentaryzmu, nacisków na media czy prześladowania przeciwników politycznych. Olimpijska mistrzyni w biathlonie Wita Semerenko poinformowała o jeszcze jednej osobistej tragedii, spowodowanej rosyjską agresją. Sportsmenka opublikowała wideo, na którym pokazała ruiny domu rodziców w Krasnopillu w obwodzie sumskim, zniszczonego przez rosyjską kierowaną bombę lotniczą. O tym informuje portal Nowyny.LIVE, powołując się na Facebook Wity Semerenko. Rodzice Wity i Wałentyny Semerenko wcześniej ewakuowali się z Krasnopilla z powodu ciągłych rosyjskich ostrzałów. W marcu 2025 roku w wyniku rosyjskiego ataku zginęła 90-letnia babcia sióstr. Za byłego ministra energetyki i eks-ministra sprawiedliwości Hermana Hałuszczenkę, którego podejrzewa się o pranie ponad 112 mln dolarów, wpłacono całe 150 mln hrywien kaucji. O tym piszą dziennikarze „Schem”, informuje Cenzor.NET. Wiadomo również, że 45 mln wpłaciły dwie prywatne firmy. Ministerstwo Obrony USA nie wykorzystało w terminie 910 milionów dolarów pomocy wojskowej dla Ukrainy, ta suma nie jest już dostępna do zawierania nowych kontraktów z amerykańskimi producentami broni. O tym informuje raport audytorów Operation Atlantic Resolve. Łącznie od lutego 2022 roku Kongres USA przeznaczył w ramach programu Inicjatywy Wspierania Bezpieczeństwa Ukrainy (USAI) 33,51 miliarda dolarów. O tym pisze strona kanału telewizyjnego „Espreso”. Wasyl WELYMCZYJ Ta czarno-czerwona księga warta jest tysięcy makulaturowych i grafomańskich książek, które zalały w ostatnim czasie ukraińską przestrzeń informacyjno-kulturową. Dlaczego? Bo to prawda o ludobójstwie Ukraińców: gwarancja zwycięstwa demokratycznego świata. Właściwie jest to zbiór materiałów Międzynarodowej konferencji naukowej, która odbyła się w książęcym Kijowie 19 listopada 2024 roku. Wydanie do druku przygotowali Petro Czerneha, Mykoła Herasymenko, Wołodymyr Serhijczuk. Spis treści: Wiktor Juszczenko. Słowo powitalne. Wiktor Andruszczenko. Słowo wstępne. Babcia starszego śledczego Głównego Zarządu Śledczego SBU Dmytra Wojtenki stała się właścicielką wielkiego kompleksu majątkowego na przedmieściach stolicy. Kupiła ona trzy działki oraz luksusową posiadłość o łącznej powierzchni 790 m kw. Szczególną uwagę dziennikarzy śledczych przykuła firma sprzedająca elitarną nieruchomość, która poprzez łańcuch osób prawnych może być pośrednio powiązana z zakładem rosyjskiej grupy naftowej „Tatnieft”. Mowa o tym w śledztwie hromadske. Rzecznik Państwowej Służby Granicznej Andrij Demczenko oświadczył, że pomimo nasilenia rozmów o nowej możliwej agresji przeciwko Ukrainie ze strony Białorusi, obywateli naszego kraju wciąż przepuszcza się do domu tylko przez punkt kontrolny Mokrany-Domanowe w obwodzie wołyńskim – na dobę przechodzi przez niego od 20 do 80 osób, a łącznie w tym roku przekroczyło go już 7200 ludzi. W komentarzu dla Liga.net przypomniał, że Ukraina po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji zamknęła wszystkie punkty na granicy z Białorusią, FR, Mołdawią i Naddniestrzem – operacje przepustowe nie są tam prowadzone. W stołecznym muzeum „Sadyba na Kudriawci” otwarto wystawę – forpoczty kolonialno-okupacyjnej administracji na Ukrainie (1918-1921). Wałerij Szepećko. Ludobójstwo Ukraińców w XX-XXI wiekach: problemy dowodzenia zbrodni reżimu totalitarnego. Askold Łozynski. Zbrodnie Kremla: od ludobójstwa do ludobójstwa. Mykoła Koczerha. Walka ukraińskiej diaspory o prawdę o Hołodomorze — ludobójstwie Ukraińców w latach 1932-1933. Wiktorija Małko. Ewolucja ludobójstwa przeciwko Ukraińcom w XX i XXI wiekach. Pawło Makowśkyj. Ludobójstwo Ukraińców: deportacje 1929-1931. Jewhen Łupakow. Ludobójstwo Ukraińców, dokonane przez dyktatorów

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Prawda o ludobójstwie Ukraińców

Paweł Mowczan. Wyzwania i zagrożenia dla narodu ukraińskiego. Petro Czerneha. Ludobójstwa narodu ukraińskiego dokonane przez Moskwinów. Paweł Hryćenko. Hołodomory Ukraińców: przesłanki, skutki, kontekst. Wołodymyr Pyłypczuk. Aspekty historyczne i międzynarodowo-prawne w ujawnianiu zbrodni moskiewskiej agresji i ludobójstwa. Ołeksander Skrypnyk. Aspekty prawne ukierunkowania ludobójczego aktów normatywno-prawnych komunistycznego reżimu totalitarnego wobec narodu ukraińskiego. Heorhij Filipczuk. Droga gorzkiej prawdy. Wołodymyr Serhijczuk. Rekonstrukcja ogólnozwiązkowego spisu ludności z 1939 roku jako jeden ze sposobów ustalenia rzeczywistej liczby ofiar Hołodomoru-ludobójstwa z lat 1932–1933. Rena Kowalenko. Porównawczo-statystyczny aspekt Hołodomoru z lat 1932–1933 na Kijowszczyźnie. Olesia Stasiuk. Problemy uznania i upamiętnienia pamięci Ukraińców – ofiar Hołodomoru-ludobójstwa na szczeblu państwowym. Wasyl Maroczko. Oddziały zaporo-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

O Arje Wudce i Ołeksie Riznykowie

Jarosława RIZNYKOWA 9 czerwca odbyła się rozmowa online „Tożsamość językowa ukraińskich i żydowskich dysydentów”, zorganizowana przez Oksanę Lebediwnę – starszą wykładowczynię katedry językoznawstwa ogólnego i słowiańskiego NaUKMA, kuratorkę wydarzeń literackich i naukowych, oraz Julię Krawczenko – pracownicę naukową Centrum Badań Historii i Kultury Żydów Europy Wschodniej NaUKMA, badaczkę ruchu dysydenckiego. Był to jeden z tych momentów, kiedy – używając patetycznych słów – dawna historia ożyła i przemówiła! Uczestnikami tej rozmowy zostali bowiem niemal dziewięćdziesięcioletni Ołeksandr Riznykiw oraz niemal osiemdziesięcioletni Arie Wudka. Wspominali lata łagrowe, przyjaciół, poetów, tych, którzy przeżyli, i tych, którzy zostali tam na zawsze. I w pewnym momencie Ołeksandr powiedział: „Boże, Boże, Arie, pięćdziesiąt lat minęło! A ty wciąż pamiętasz moje wiersze”. W tym zdaniu było wszystko – i zdziwienie, i wdzięczność, żal za przeszłością oraz ten cud pamięci, dzięki któremu ukraińska poezja łagrowa wyszła kiedyś poza granice drutów kolczastych. A historia ta zaczęła się w dalekich latach 70. XX wieku, w obwodzie permskim RFSRR, w kolonii o zaostrzonym rygorze dla więźniów politycznych, gdzie los zetknął dwie osoby skazane przez system sowiecki na milczenie. Ołeksandr Riznykiw – ukraiński poeta, językoznawca, dysydent, skazany przez Sąd Obwodowy w Odessie pod zarzutem „antyradzieckiej agitacji i propagandy” na podstawie cz. 1 art. 62 KK USRR na pięć i pół roku łagrów o zaostrzonym rygorze. Oraz Arie Wudka – Żyd z obwodu dniepropetrowskiego, skazany za „działalność syjonistyczną” i stworzenie podziemnej grupy, która działała w 16 miastach i liczyła 300 osób, na siedem lat więzienia. W tamtym czasie odsiedział już wyrok w strefie nr 19 w Mordowii i miał zostać przetransportowany do więzienia we Włodzimierzu. Należeli do różnych tradycji kulturowych, mieli różne doświadczenia życiowe, różne drogi do oporu. Ale w łagrze te drogi się przecięły, ponieważ imperium jednakowo nienawidziło wszystkich, którzy nie chcieli być częścią jego milczącej masy, wszystkich, którzy odmawiali zdrady samych siebie. Arie Wudkę znano jako człowieka o niezwykłej sile ducha, głębokiej wierze i fenomenalnej pamięci. To właśnie ta pamięć stała się później sposobem na ocalenie części ukraińskiej poezji napisanej za kratami. Nauczył się na pamięć ponad stu wierszy uwięzionych ukraińskich poetów: Wasyla Stusa, Iryny Senyk, Stefanii Szabaturi, Ołeksandra Riznykiwa, Wałentyna Moroza, Iwana Switłycznego, Jewhena Swerstiuka, Zynowija Krasiwskiego, Mychajła Osadczego, Swiatosława Karawanśkiego i innych. A po zwolnieniu i wyjeździe za granicę A. Wudka przekazał te teksty do publikacji w czasopiśmie „Suczasnist” oraz w osobnej zbiorowej antologii „Poezja zza drutów kolczastych. Słowo ukraińskich poetów represjonowanych przez Moskwę”, która ukazała się w Monachium w 1978 roku w legendarnym wydawnictwie „Smołoskyp”. Tak w systemie, w którym każdą kartkę czytano ponownie, w którym listy cenzurowano, w którym za każde podejrzane słowo karano, a za rękopis wrzucano do karceru, poezja znalazła drogę przetrwania w ludzkiej pamięci. Tak świat dowiedział się o twórczości ukraińskich represjonowanych autorów. Ołeksandr Riznykiw utrwalił tę historię w kilku artykułach oraz w 2005 roku podczas rozmowy z członkiem Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, więźniem politycznym sowieckich łagrów, filozofem, publicystą, historykiem ruchu dysydenckiego Wasylem Owsijenką. Wspominał o niej bardzo prosto, jakby chodziło o zwykły epizod łagrowy. Ale, przyznajcie, za tą prostotą kryje się cały dramat tamtych czasów. „Kiedy przyjechaliśmy do łagru, ludzie dowiedzieli się, że piszę. Czytałem tam coś swojego. Podchodzi do mnie Żyd z obwodu dniepropetrowskiego Arie Wudka i mówi: »Panie Ołeksandrze, czy chce pan, żeby pana wiersze trafiły za granicę?« – No, a kto by tego nie chciał? – »No to niech mi pan da kilka sztuk, z dziesięć«. Wiedziałem, że go sądzili i dali trzy lata »krytki« za to, że w szabat nie chodził do pracy. Znaczy, że ma jeszcze trzy lata siedzieć we Włodzimierzu, potem jeszcze kilka tygodni pobyć w łagrze, a dopiero potem wychodzi na wolność. Mówię: – Przecież czeka cię jeszcze więzienie we Włodzimierzu, zapomnisz. – »Nie« – mówi – »mam taką pamięć, że zapomnę dopiero wtedy, gdy przekażę«. – No, jak wiesz. Przygotowałem, dałem mu wiersze. Następnego dnia woła mnie, chodzimy wzdłuż »zapretki« (strefy zakazanej), a on recytuje mi na pamięć wszystkie te wiersze, których sam jeszcze nie znałem na pamięć! Mówię: – Panie Arie, jak pan to robi? – »No« – mówi – »wystarczy mi przeczytać dwa, trzy razy i wszystko pamiętam«. Niedługo potem zabrali go na etap. Wywieźli do więzienia we Włodzimierzu, więcej go nie widziałem”. Wśród sześciu wierszy Ołeksandra Riznykiwa opublikowanych w zbiorze był także wiersz „Ozon”, napisany o wszystkich współwięźniach. Jest w nim i piękno, i fatum, i gotowość wejścia w duszną przestrzeń, by choć na chwilę ją „odświeżyć, ozonować”: …Na listeczki zielone, na trawy Osiadły gradziny jak perły. Ci niebiescy samozwańcy, nieproszeni, Niebolubcy, samobójcy, samowydani. Zdesperowani, porzuciwszy niebezpieczeństwo, Prosto w zaduch, w duszność, w upał, w piekło, Tak przejrzyście, kryształowo, tak szczerze: Odświeżyć, ozonować – I umrzeć. Być może właśnie taką była ukraińska poezja w łagrze – krótkim wybuchem czystego powietrza tam, gdzie system próbował zostawić tylko zaduch. A dla mnie zbiór „Poezja zza drutów kolczastych. Słowo ukraińskich poetów represjonowanych przez Moskwę” ma jeszcze bardzo osobiste znaczenie. To właśnie z niego, a nie z opowieści taty, po raz pierwszy dowiedziałam się, jak ciężki był jego stan w łagrze. W krótkiej notce o ojcu napisano, że „poetę O. Riznykiwa stalinowski sąd zagnał do permskiego łagru o zaostrzonym rygorze. Ciężka katorżnicza praca mocno podkopała jego zdrowie. W 1974 roku istniały realne obawy, że poeta fizycznie nie wytrzyma katorżniczych mąk i nie dożyje końca swojego wyroku”. Bo sam tata, optymista i miłośnik życia, zazwyczaj opowiada co innego. Jak w łagrze pisał swój „Słownik rdzenny”, jak układał wiersze, jak uczył się polskiego, litewskiego, łotewskiego, jak rozmawiał z ludźmi, którzy stali się moralnymi filarami całej epoki. Ołeksandr i Arie zobaczyli się po wielu latach – w 1992 roku w Jerozolimie podczas spotkania ukraińskich i żydowskich szestdziesiatnykiw (pokolenia lat 60.), zorganizowanego przez Jakowa Susleńskiego i Lewka Łukjanenkę. A potem znów na długie lata się pogubili. Później, 16 lutego 2003 roku, O. Riznykiw nie mógł być w Kijowie, kiedy zorganizowano spotkanie opinii publicznej z Arie Wudką w Domu Nauczyciela. Wtedy Jewhen Swerstiuk, który moderował spotkanie, nazwał Arie postacią legendarną. Nie tylko za fenomenalną pamięć, ale za duchowe światło i ciepło, które odczuwali wszyscy, którzy z nim rozmawiali. A także za siłę ducha, którą demonstrował zaraz po aresztowaniu. Miał zaledwie dwadzieścia pięć lat – do łagru trafił młody człowiek, który przeżył radykalne wewnętrzne odrzucenie świata sowieckiego, otwarcie nazywał siebie syjonistą, przeszedł na wiarę, gdzie były zakazy, dyscyplina, prawo, inny system wartości, chciał zapuszczać włosy i brodę, modlił się, podpisywał się w języku hebrajskim, nosił jarmułkę. Każdy z tych aktów był wyzwaniem dla systemu i kierownictwa łagru, a każdy dzień stawał się próbą. W kajdankach prowadzono go do golenia. Nie chciał „adaptować się” do strefy – wewnętrznie odrzucał ją, tak jak odrzucał jedzenie, którego nie mógł spożywać ze względu na swoje przekonania religijne. A ukraińscy więźniowie polityczni wspierali jego prawo do bycia sobą – modlenia się, życia według własnego prawa, nieodmawiania wiary i tożsamości. Tak w łagrach, twierdził J. Swerstiuk, tworzyła się solidarność, która była silniejsza niż różnice etniczne, językowe czy religijne. Nowe spotkanie naszych dwóch głównych bohaterów miało miejsce dopiero 28 października 2025 roku podczas międzynarodowego okrągłego stołu online na temat „Relacje ukraińsko-żydowskie w ruchu dysydenckim”, zorganizowanego przez Centrum Badań Historii i Kultury Żydów Europy Wschodniej NaUKMA oraz Instytut Studiów Rosyjskich i Wschodnioeuropejskich im. Roberta F. Burnsa w Bloomington, USA. Wśród uczestników byli dysydenci, których nazwiska od dawna należą do historii oporu: Josyf Zisels – członek Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, więzień polityczny sowieckich łagrów, współprzewodniczący Vaadu Ukrainy, wiceprezes Kongresu Społeczności Narodowych Ukrainy; Myrosław Marynowycz – członek-założyciel Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, więzień polityczny sowieckich łagrów, prorektor Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego; Mykoła Horbal – członek Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, więzień polityczny sowieckich łagrów, poeta, członek międzynarodowego PEN Clubu; Zorian Popadiuk – więzień polityczny sowieckich łagrów, polityk; rabin Josyf Mendelewicz – więzień polityczny sowieckich łagrów, rabin; Anatolij Goldfeld – więzień polityczny sowieckich łagrów, członek Komitetu Organizacji Syjonistycznej w Leningradzie, wykładowca Uniwersytetu im. Dawida Ben-Guriona, założyciel A.D. Achlama; Dawid Maajan-Czernogłaz – więzień polityczny sowieckich łagrów, członek Komitetu Organizacji Syjonistycznej w Leningradzie. Bohdan Nahajło – redaktor naczelny „Kyiv Post”, analityk polityczny; Leonid Finberg – redaktor naczelny wydawnictwa „Duch i Litera”, dyrektor Centrum Judaistyki NaUKMA. Wtedy Arje Wudka i Ołeksandr Riznykiw zdołali zamienić tylko kilka słów poza planem. I oto kilka dni temu pojawiła się nowa możliwość, by znów się spotkać i porozmawiać. Niech będzie online, niech przez ekran, ale prawdziwie i szczerze. Wsparcie techniczne i organizacyjne zapewnił w tym Pawło Kozłenko – dyrektor unikalnego odeskiego Muzeum Ludobójstw „Terytorium Pamięci”, które otwarto dwa lata temu. Dziś Arje Wudka mieszka ze swoją rodziną w samaryjskim osiedlu Karnej Szomron. Pisze wiersze i prace teologiczne, wykłada Torę i język hebrajski. Jego życie po obozach to również historia wyboru, służby, wiary, odpowiedzialności i wielkiej rodziny – 12 dzieci! Jest autorem kilku książek, w szczególności „Ukryte światło” oraz „Dwa światy i miłość. Wiersze 1969–2016”, w której wydzielono osobny cykl obozowy – „Za drutem kolczastym”, związany z Mordowią, Uralem i Włodzimierskim Centralem. Jego wiersze łączą doświadczenie obozowe, obrazy biblijne, tęsknotę za ziemią Izraela oraz wewnętrzną rozmowę człowieka z Bogiem, wolnością i pamięcią. A ponadto jest autorem bardzo mocnej książki „Moskowszczyzna”, wydanej w Londynie w 1978 roku. W niej, nawiasem mówiąc, tak wspominał Ołeksandra Riznykiwa: „Ołeksandr Riznykiw, wielki i krzepki, niebieskooki, z wielkimi pszenicznymi wąsami, był silnym, spokojnym i ostrożnym człowiekiem. Wydawał się nawet obojętny. W rzeczywistości to prawdziwy, utalentowany ukraiński poeta z głęboką znajomością języka, z oszałamiającą wrażliwością na słowo i siłą słowa. Po raz pierwszy trafił do obozu za ulotkę przeciwko „faszystowskiej dyktaturze KPZR”, jeszcze był daleki od idei narodowych, ale pod aresztem przejrzał na oczy. Po zwolnieniu mieszkał w Odessie. W nim na całą szerokość rozwijał się twórczy pierwiastek. W mieście, gdzie nie usłyszysz ukraińskiego słowa, oryginalny ukraiński poeta był postacią po prostu odrażającą. Aresztowano go po raz drugi, razem z Karawanską, przypisano rozpowszechnianie jakiegoś samizdatu, chociaż dowodów takiego strasznego przestępstwa nie było”. Te słowa są ważne nie tylko jako charakterystyka jednego człowieka. Bardzo dokładnie oddają atmosferę ówczesnej radzieckiej Odessy. Ukraiński poeta, który myślał po ukraińsku, pisał po ukraińsku, szukał korzeni ukraińskiego słowa, stawał się „odrażającą” postacią – i nie dlatego, że robił coś przestępczego, a dlatego, że samym swoim istnieniem niszczył mit o „jednolitym radzieckim narodzie” i „naturalnej rosyjskojęzyczności” miasta. Wydaje mi się, że historia Ołeksandra Riznykiwa i Arje Wudki jest jedną z najsilniejszych i najbardziej ludzkich stron wielkiego tematu relacji ukraińsko-żydowskich. To historia nie tylko o nich, ale i o całym pokoleniu, a także o tym, jak zniewolone narody poznają się nawzajem we wspólnym dążeniu do wolności. Pokazuje ona metody przetrwania kultury pod naciskiem imperium, pokazuje, jak słowo mogło być transmitowane nawet wtedy, gdy wszystkie oficjalne kanały były zablokowane. I takie świadectwa nie powinny pozostawać tylko w pamięci rodzinnej, wszak są tak ważne również dzisiaj. My z Pawłem Kozłenką i Ołeksandrem Riznykiwem zaprosiliśmy Arje Wudkę do Odessy. I zaczynamy pracować nad jednym wspólnym ważnym i ciekawym projektem.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ucząc się życiowej mądrości i samodzielnego myślenia. Jakie dzieła literatury narodowej są proponowane do obowiązkowej nauki i dodatkowego czytania w NUSz

Wasyl HUBARECZ Często od rodziców obecnych uczniów Nowej Szkoły Ukraińskiej (NUS), która składa się z szkoły podstawowej, podstawowej i profilowanej, można usłyszeć narzekania na przeciążenie ich dzieci zadaniami domowymi i dużą ilością samodzielnej pracy ze wszystkich przedmiotów. „Tylko pomyśleć – oburzała się jedna mama, protestując przeciwko, jak jej się wydaje, nadmiernym obciążeniom edukacyjnym – nauczyciele zabierają dziecku nawet lato, obciążając je zadaniami czytania różnych książek”. O jakich więc książkach mowa i kto jest tym dręczycielem, który męczy uczniów, nie dając im odpocząć latem? Odpowiedzi warto poszukać w oryginalnie opracowanym pomocniczym wydaniu edukacyjnym „Czytanie latem”, które dla każdej klasy szkoły podstawowej i profilowanej zawiera listę zalecanej literatury, zatwierdzonej przez Ministerstwo Edukacji i Nauki Ukrainy. Na tę listę trafiły utwory, które przyszli piątoklasiści–jedenastoklasiści powinni przeczytać latem, przed nowym rokiem szkolnym, ponieważ wraz z jego początkiem uczniom może zabraknąć czasu. Tutaj na jednej stronie podano spis wszystkich obowiązkowych do przestudiowania w danej klasie utworów literatury ukraińskiej, a na odwrocie – wykaz zalecanych do lektury pozaklasowej i na lekcje z godzin rezerwowych. Zauważmy, że to właśnie program nauczania jest tym dokumentem edukacyjnym, który określa treść, zakres, kolejność studiowania i nauczania przedmiotu, a także przewiduje wymagania dotyczące wyników nauczania. Biorąc pod uwagę zadania Nowej Szkoły Ukraińskiej i zgodnie z Państwowym standardem podstawowego wykształcenia średniego, naukowcy Instytutu Pedagogiki Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy na jednolitych podstawach metodologicznych opracowali programy nauczania, systemy podręczników i pomocy dydaktycznych ze wszystkich przedmiotów dla szkoły podstawowej (klasy 5–9), gdzie znaczące miejsce zajmują programy i podręczniki do nauki literatury ukraińskiej. W szczególności opracowano model programu nauczania oraz nowe pokolenie podręczników „Literatura ukraińska” dla klas 5 i 6. Kilka lat temu programami nauczania dla piątoklasistów i szóstoklasistów wprowadzono jeszcze jeden ważny przedmiot „Literatura (ukraińska i zagraniczna)”, który ma zapewnić realizację zintegrowanego i kompetencyjnego podejścia edukacyjnego. Wartościowe jest to, że w procesie ich pracy z tekstami artystycznymi stopniowo przyswaja się pojęcia teorii literatury oraz podstawowe zasady twórczości pisarskiej. Okazuje się, że nie nauczyciele „wciskają” dzieciom czytanie, lecz najbardziej doświadczeni naukowcy sfery pedagogicznej starannie przygotowują odpowiednie zalecenia i tworzą najnowsze podręczniki. Ponieważ właśnie piątoklasiści, dopiero co pokonawszy próg szkoły podstawowej, na początku wciąż przebywają w wymiarach minionych, dobór utworów literatury ukraińskiej do studiowania odbywa się szczególnie roztropnie, koniecznie z uwzględnieniem wiedzy zdobytej w poprzednim okresie edukacyjnym. Spośród lektur zalecanych do czytania latem, a następnie do omówienia tekstu w klasie, są mity i legendy dawnych Ukraińców, ludowe baśnie, opowieści kronikarskie (na podstawie „Powieści minionych lat” w przekładzie Wiktora Bliźniecia), baśnie Iwana Franki „Farbowany Lis” i inne, a także Wasyl Symonenko „Car Płaksij i Łoskotoń”. Klasyczną poezję piątoklasiści poznają na podstawie wierszy Tarasa Szewczenki, Pawła Tyczyny, Ołeksandra Oleśa, Maksyma Rylskiego. Dla tej kategorii uczniów Nowej Szkoły Ukraińskiej współczesna proza ukraińska otwiera się utworami „Dziwak” Hryhora Tiutiunnyka, „Łoś” i „Rodzina dzikiej kaczki” Jewhena Hucała, „Panna kwiatów” Walerija Szewczuka, „Pierwinka” i „Siromanec” Mykoły Winhranowskiego. W spisie utworów do dodatkowego czytania przez piątoklasistów latem rzeczywiście jest zbyt wiele pozycji – aż 26. Warto jednak zwracać uwagę na podane tam w nawiasach „do wyboru”, które dotyczą każdej klasy. Podobnie jak w szkole podstawowej, uczniowie szkoły podstawowej drugiego etapu i liceum są zaopatrzeni w gruntownie opracowane podręczniki ze wszystkich przedmiotów, w tym z literatury ukraińskiej. Ten podręcznik, mający znaczny potencjał dydaktyczny, uosobiony w różnorodnych działach, rubrykach, przemyślanym aparacie metodycznym oraz na podstawie przeczytanych i przeanalizowanych na lekcjach tekstów artystycznych, sprzyja kształtowaniu wielu ważnych kompetencji. W szczególności chodzi o jasne rozumienie przez uczniów specyfiki literatury jako sztuki, rozwój samodzielnej oceny utworu, umiejętność właściwego pojmowania jego treści ideowo-artystycznej, a także nabywanie elementarnych umiejętności analizy na podstawie przyswojenia podstawowych pojęć z teorii literatury. Całościowe postrzeganie przez uczących się dowolnego utworu artystycznego w dużej mierze zależy od uwzględnienia wniosków naukowców dotyczących tzw. myślenia klipowego, charakterystycznego dla dzieci społeczeństwa cyfrowego. Dlatego dzisiejsze podręczniki do literatury ukraińskiej w Nowej Szkole Ukraińskiej, w przeciwieństwie do minionych czasów, są wyposażone w różnorodne aplikacje cyfrowe. Jak podkreśla Tamila Jaceńko, badaczka o dużym doświadczeniu pedagogicznym, daje to uczniom realną możliwość podczas opracowywania tematów w klasie otrzymywania informacji pomocniczych i głębszego przyswajania materiału poprzez skanowanie kodów QR i korzystanie z usług cyfrowych. W ten sposób opanowują tekst programowy także szóstoklasiści, którym w procesie nauki, na przykład powieści Lesi Woronina „Tajemnicze stowarzyszenie tchórzy, czyli Środek na strach nr 9” „wskazano możliwości cyfrowego zasobu »Mird Map« i zalecono przy jego pomocy sporządzenie mapy przygód głównego bohatera utworu”. Obowiązkowymi lekturami w 6 klasie są także inne powieści przygodowe: „Toreadorzy z Wasiukiwki” Wsiewołoda Niestajki, „Dżura kozaka Szwajki” Wołodymyra Rutkiwskiego, „Mytkozaur z Jurkiwki, czyli Chimera leśnego jeziora” Jarosława Stelmacha. A oto niezrównane, można powiedzieć, klasyczne „Przygody czarnego kota Łapczenka, opisane przez niego samego” Iwan Bahmut z jakiegoś powodu znalazł się w spisie utworów do dodatkowej lektury. Zadaniem nauczyciela jest zainteresowanie uczniów oryginalną powieścią, podkreślenie humanistycznych zasad utworu. Po przeczytaniu latem przewidzianych programem wierszy Tarasa Szewczenki i Lesi Ukrainki sześcioklasiści podczas zajęć, skanując odpowiedni kod QR, odbywają wirtualną wycieczkę do muzeum poetki, a do wykonania zadania na podstawie wiersza Szewczenki „І досі сниться: під горою…” korzystają z materiałów internetowych zaleconych przez nauczyciela; ponadto, wybierając z obrazów ukraińskich malarzy pejzaże, ilustrują nimi recytację tego utworu. Aktywność uczniów, łącząca wcześniejsze czytanie zaplanowanych tekstów z nabytymi kompetencjami informacyjno-komunikacyjnymi, pomaga głębiej i pełniej przyswajać ideowo-artystyczną wymowę klasycznej poezji, jej wartości historyczne i artystyczne. Poznając teorię gatunków literackich, młodsi nastolatkowie nie tylko chętnie czytają, ale i łatwo uczą się na pamięć utworów satyrycznych i humorystycznych, zwłaszcza bajek Leonida Hlibowa, śpiewogier Stepana Rudańskiego, humoresek Pawła Hłazowego. Uczniowie mają realną możliwość ustalania różnic, określania najbardziej charakterystycznych cech takich wierszowanych dowcipów, uczą się rozróżniać osobliwości satyry, które polegają na całkowitym zaprzeczeniu, wyśmiewaniu i ostrym potępieniu negatywnych zjawisk w życiu społecznym, demaskowaniu antypodów cywilizowanej moralności, podczas gdy humor wyśmiewa cząstkowe wady, krytykuje negatywne i komiczne przez życzliwe podejście, spokojniejszą i łagodniejszą manierę. Z każdą kolejną klasą podnosi się poziom studiowania utworów, wymagania pedagogiczne i zalecenia dotyczące ich opanowania, nastawienie na naukę badawczą. Dla siedmioklasistów obowiązkowymi do czytania, rozumienia i formułowania wniosków są teksty Andrija Małyszka („Pieśń o ręczniku”, „Czemu, powiedzmy, sam nie wiem…”), Liny Kostenko („Skrzydła”, „Mewa na krze”), Wasyla Symonenki („Łabędzie macierzyństwa”, „Wiesz, że jesteś człowiekiem”, „Hej, nowi Kolumbowie i Magellanowie”). Ze swoim podniośle-wzywającym słowem i talentem poetyckim do współczesnych ukraińskich nastolatków przychodzą niezłomni patrioci Olena Teliha i Oleh Olżycz, zamęczeni przez hitlerowców w czasach II wojny światowej. Autorzy podręczników do literatury ukraińskiej przedstawiają teksty dydaktyczne, grupując je w tematyczne działy, w których dostępne i łatwo rozpoznawalne rubryki każdej książki szkolnej służą zadaniom poznawczym, rozwojowym i wychowawczym. Przykładowo, celem działu «Przewodnik czytelnika» jest wskazanie uczniom punktów orientacyjnych do zapoznania się z tekstami artystycznymi i ich opracowania. W innym dziale «Pomyśl» podawane są pytania i zadania dotyczące zrozumienia przeczytanych epizodów i całego utworu, a w dziale «Czytaj i badaj» formułowane są dla uczniów zadania i tematyka projektów grupowych. Podobnych «kącików» w podręcznikach jest sporo, i każdy z nich należycie spełnia swoją funkcję. Uczniom wszystkich klas szkoły podstawowej (klasy 5–9) zaleca się do nauki jako obowiązkowe nieśmiertelne wiersze (poezje, poematy, listy) Tarasa Szewczenki, w których zawarty jest wolnościowy duch, wezwania do walki z uciskiem rosyjskiego caratu, a także wiara w przyszłość narodu ukraińskiego. W szczególności chodzi o «Kaukaz», «I umarłym, i żywym, i nienarodzonym…», «Katarzynę», «Sen» («U każdego swój los…»), «Wszystko mi jedno, czy będę…», «Topole», «Złoczyńcom grzbiety…». Ważne miejsce w opanowywaniu klasycznego dziedzictwa literatury ukraińskiej programy nauczania przeznaczają twórczości Iwana Franki (poznawanie powieści historycznej «Zachar Berkut», poematu «Mojżesz», wiersza «Hymn» («Zamiast prologu»), opowiadań «Borysław się śmieje», «Dla domowego ogniska» oraz szeregu innych). Z wielkiego dorobku literackiego Lesi Ukrainki proponuje się wiele wierszy, wśród których «Słowo, czemu nie jesteś twardą stalą?..», «Contra spem spero!», «Kasandra», «Bojarzyni», «Leśna pieśń», «Dawna bajka», «Chciałabym stać się pieśnią…». Proza Michaiła Kocjubynśkiego jest przedstawiona w szkolnych programach i do czytania latem: «Cienie zapomnianych przodków», «Dorogą ceną», «Intermezzo». Biorąc pod uwagę starszy wiek dojrzewania, programy nauczania literatury ukraińskiej dla klas 8–9 stają się bardziej złożone i ważniejsze, naznaczone poszerzeniem tematyki obywatelskiej i patriotycznej. Dlatego też wśród utworów przeznaczonych do obowiązkowego i dodatkowego czytania znajdujemy poezję Wołodymyra Sosiury «Kochajcie Ukrainę», utwory Ołeksandra Dowżenki «Noc przed bitwą», «Zaczarowany Desna», Ołesia Honczara «Brzeg miłości» i «Brygantyna». Odwieczne czyny, męstwo i niezłomność ducha ukraińskich bohaterów narodowych różnych epok występują przed uczniami w zalecanych do nauki ukraińskich dum, ballad, legend. Zachwycając się perłami naszej dawnej literatury, uczniowie zagłębiają się w głębię i nieśmiertelność «Słowa o wyprawie Igora». Program nauki literatury ukraińskiej dla uczniów dziewiątych klas jest nasycony klasycznymi dziełami Hryhorija Skoworody, Iwana Kotlarewskiego, Hryhorija Kwitki-Osnowjanenki, Piotra Hulaka-Artemowskiego, Jewhena Hrebinki, Panteleimona Kulisza, Marka Wowczka. Dziesiątoklasiści mają obowiązkowo opanować, w ramach pracy badawczej nad tekstami, wybrane utwory prozą Iwana Niecuja-Lewyćkiego, Panasa Myrnego, Wasyla Stefanyka, Olgi Kobylańskiej, Wołodymyra Wynnyczenki. Starsi uczniowie będą studiować jako obowiązkowe oryginalne utwory Pawła Tyczyny («Pamięci trzydziestu», «Harfami, harfami…», «O panno Inno…»), Walerjana Pidmohylnego («Miasto»), Jurija Janowskiego («Mistrz okrętu»), Iwana Bahrianego («Tygrysołowy»), Liny Kostenko («Marusia Czuraj», «Straszne słowa, gdy milczą…»), Dmytra Pawłyczki («Dwa kolory»), Iwana Drача («Ballada o słoneczniku»). Trudno wymienić wszystkich autorów i ich utwory, które są zalecane do obowiązkowego studiowania i dodatkowego czytania przez uczniów Nowej Szkoły Ukraińskiej, zresztą nie ma w tym szczególnej potrzeby. Wystarczy powiedzieć, że tylko w dwóch spisach dla uczniów jedenastych klas zamieszczono łącznie 72 pozycje najlepszych osiągnięć literackich pisarzy różnych pokoleń. Uczniów w wieku dojrzewania, oczywiście, interesują teksty, w których artystycznie ujęte są tematy związane z pierwszą miłością, relacjami między rówieśnikami, z przedstawieniem postaci, w których łatwo rozpoznają samych siebie, obdarzonych rozważaniami i czynami właściwymi wielu z nich. Jednocześnie jedenastoklasiści nie będą mogli nie wybrać do czytania książek Wasyla Szkla­ra («Zdrajca» i «Marusia»), Serhija Żadana («Woroszyłowhrad» i «Mezopotamia»), Jurija Andruchowycza («Moskowiada» i «Rekreacje»), Maryny Matiosu («Armagedon już się odbył» i «Moskiewka»), Wiaczesława Medwidia («Zbierając kamienie» i «Loch»). Literatura ukraińska, zajmując ważne miejsce wśród przedmiotów szkolnego procesu edukacyjnego, zapewnia uczniom opanowanie sztuki słowa artystycznego w połączeniu z umiejętnościami literaturoznawczymi. Jej nauka w wieku dojrzewania i starszym wieku szkolnym kształtuje wewnętrzno-emocjonalny i poznawczo-określający świat osobowości. Dlatego Koncepcja ukraińskiej edukacji literackiej, określając jej zadania i realizację głównego celu, podkreśla «wychowanie twórczego czytelnika o samodzielnym krytycznym myśleniu», a także «kształtowanie humanistycznego światopoglądu, ogólnej kultury, smaków estetycznych» uczniów współczesnej szkoły. Oprócz pedagogów i naukowców swój udział w realizacji tych zadań wnoszą wydawcy, którzy zaopatrują uczniów w nowe podręczniki, pomoce naukowe, dzieła artystyczne. Odczuwanie przyjemności z czytania, czerpanie zadowolenia z obcowania ze światem artystycznym słowa ukraińskiego, nauka życiowej mądrości zawartej w książce mogą zapewnić biblioteki szkolne, rejonowe, miejskie, specjalistyczne. Do nich warto wydeptywać ścieżki, codziennie je wspierać, wzbogacając fundusze książkowe o klasyczną i współczesną literaturę ukraińską.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

*** Toczyło się ku zachodowi słońce podupadło w sile poszło za horyzont całując wszystko i wszystkich nie raz przychodziło mi na myśl a co tam za plecami nieba *** Lata ciężkimi kajdanami usiadły na karku wszystko przygniatają hamują mój upór lecz ja swoje życie sam wziąłem pod opiekę bez przyrastania maski do twarzy tak żeby ani sumienie nie bolało ani serce-bo czasem robi się aż straszno od tej obcości na duszy która niczym czarna nitka co przeniknęła przez uszko igły *** Ceńmy tę cierpką codzienność-bo może urwać się nagle nie zdąży serce nawet znaku dać jak każdemu zostanie odmierzone jego garść świat dalej będzie żył nie wiedząc czasu i ludzie bez potrzeby wciąż będą zaglądać w przyszłość jakby im tam miodem posmarowano *** Coś osłabłem nie chcę nic światowe przykleiło się jak pijawka swoimi przyssawkami ale daję sobie słowo nie dopuszczać go do mózgu żeby dzika podłość świata nie zawiązała w nim węzła *** Czy wypuszczą deski z trumien na Sąd Ostateczny zabójców drzew *** Kiedy każdy mówi wszystko co chce poecie pozostaje milczeć *** Trzeba marzyć żeby szczęśliwym być i staje przede mną cóż to z nami co to za zamęt w ludzkim mrowisku gdzie niechrześcijanie śpiewają hymny Szatanowi i wrzeszczą że na wszystko przychodzi swój czas i ile byś im rozumu tylnymi drzwiami nie wpychał życie ani szczęśliwszym ani mądrzejszym się nie stanie *** Płucze niebo w rzece chmury runonośne w sadowniczo-pasiecznym zaciszu kwiatowy śnieg z drzew pada czy to słońce czy Boży śmiech nie oderwę oczu jakby jakaś ponadczasowość zastygła na fermacie *** A może te gwiazdy w niebieskiej ogromności-to dusze które nagle poznały mnie spokrewniony jestem z nimi nie wyrzekam się ich gwaru na wiarę go biorę

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Autentyczność

Pawło MOWCZAN Kilka lat temu, przeglądając utwory, które nadeszły na konkurs nagrody imienia P. Tyczyny, byłem niespodziewanie uradowany odkryciem prawdziwej, tak, właśnie prawdziwej poezji, której autorem był nieznany mi dotąd twórca – Ihor Kuryliw. A z czasem uzupełniłem już swoją biblioteczkę poetyckimi wydaniami „Flejty na witrach” oraz „Za Ariadnynoju nytkoju” tego poety… Tak, tak, właśnie poety. Przecież z kręgu tych rymopisów, którzy rozmnożyli się na Ukrainie w ostatnich dziesięcioleciach, tylko jednostki mogą pretendować do roli poetów… Dlatego zrozumiała była moja radość, kiedy zapoznałem się z tekstami I. Kuryliwa. Swój głos, swoja optyka, swoje słownictwo, swoje odczucia, swoje zachwyty, swoja paleta, swoje kompozycje i swoja tematyka… Właśnie sumarycznie „swojego” tyle, by wykrzyknąć: poeta! I poeta szczególny… Jego poezja istnieje jakby poza konwenansami. Literacka konwencja ma tu szczególny wymiar, jakby swoisty komentarz do osobistego życia autora, jakby swoisty podkład pod tekstem życia, bez szczególnych pretensji do gatunkowości, bez szczególnego akcentowania poetyckości jako takiej, bez nadmiernego nacisku na gatunkowość, jakby teksty układały się same z siebie, bez szczególnego wysiłku, jakby detale zbiegały się razem, aby uformować się w poetycki tekst samopłynny. Chowa noc białe chaty jak kwoka kurczęta pod skrzydłami gospodarzem księżyc wygrywa po wsi i gwiazda piołunowa dotyka serca bez osądu i zemsty szarzeje w oknie To poezja bez nadmiernych metafor, bo ona sama jest jakby metaforą w całości. To zdumiewająca tożsamość słowa i wydarzenia, słowa i życia, przez którą prześwituje przed słowna tajemniczość, jak we wczesnym dzieciństwie, kiedy opanowujemy słowny świat. Tutaj brak wielkich mitologemów i uspokajających kulturowych archetypów czy metafizycznych sentencji. To wolna w bezpośrednim rozumieniu mowa o samym życiu, jakby człowiek pozostawał w samotności ze sobą i światem słów. To nadzwyczajne samo w sobie doświadczenie, egzystencjalne, kiedy ludzkie pozostaje w samotności nie tylko ze sobą, ale i ze światem, z którym łączy go mowa uczuć, a także rozmyślań. To swoisty alfabet uczuciowych refleksji. Człowiek jakby przestał wyjaśniać świat, czyli tworzyć go, on, człowiek, jakby stwarza go na nowo, uzupełnia go, przebywając w zachwycie i przed światem, i przed słowem, i słowem jakby stwarza na nowo ten świat, który jest i w ludzkiej istocie, i w otoczeniu. Ten otaczający świat, świat przedadamowych czasów, kiedy mowa potwierdza swoje pierwotne znaczenie, przecież priorytetowe jest tylko uczucie, że tutaj świat jakby powstaje na nowo, po oznaczeniu go swoim światłem. Na pierwszy rzut oka poezje Ihora Kuryliwa sprawiają wrażenie improwizacji, niewymuszonego monologu, ale nie po prostu potocznej wypowiedzi, a pewnego napiętego monologowania, wzniosłego i nieco patetycznego filozofowania. Magicznymi zaklęciami nie odwrócić losu od złości oszalały czas mnie jak kość obgryza lata spłonęły jak pudełko zapałek a to oskubane co zostało mi kręgosłupa już nie złamie To swoisty efekt spontaniczności, improwizacyjności, który mnie osobiście uderza właśnie niewymuszonością. W tych tekstach obecne jest jakieś szczególne powietrze i światło, które czynią wiersze wierszami, i głos autora, zauważcie, nie wystylizowany, a jakby celowo przyciszony, który nadaje słowom szczególnego czaru, a nawet zachwytu. I nie trzeba nikogo przekonywać, że to poezja. Tak, to poezja. Przeszłość u niego zagęszcza się teraźniejszością, uduchowionym przykładem twórcy, który słowem tworzył świat. Poeta tworzy stany emocjonalne albo próbuje dusznymi echami odtworzyć to, co wyślizguje się, to, co prawie nieuchwytne, czyli ludzkie emocje i rozmyślania o szybkozmienności w czasie teraźniejszym, przecież wszystko minione jest w przeszłości, a przyszłość – w możliwym jutrze. Czasami tonalność poetyckiej mowy I. Kuryliwa przypomina mi tonalność mowy Hioba, którego rozpacz tylko wzmacnia właściwe, ale pozbawione doświadczenia jego przeżyć słowa: „i ja mógłbym tak mówić, jak wy, gdyby dusza wasza była na miejscu duszy mojej” (16:2, 4), „o gdyby słowa moje zostały zapisane! Gdyby zostały wyryte rylcem żelaznym z ołowiem, na wieczne czasy na skale” (19:23, 24). Motywy twórczości I. Kuryliwa tak samo, jak twórcze impulsy, nie od ego, nie od żądzy sławy, nie od samouwielbienia, a od potrzeby wyrażenia niewyrażalnego, od przepełnienia jego istoty istotą wszechświatową… wielkie w małym i małe w wielkim. To swoista boska matryca, przecież każdy z nas, istniejących, jest mikrokopią makrokosmosu, i właśnie to jest dla mnie najciekawsze w poezji Ihora Kuryliwa. Uderza mnie jego wszechogarniający nieznośny ból od przemijalności wszystkiego, od świadomości tego, że to prawa życia, które trzeba nie tylko przeżyć, ale i zrozumieć. Trzyksiąg Ihora Kuryliwa, jak i nowe jego poezje, – to rozdziały jednej książki, która, jak dla mnie, będzie dopisywana, uzupełniana, dopełniana przez autora, dla którego liczą się nie lata, daty, a najważniejsze – utrwalenie stanu twojej duszy. Widzę tylko trzy kropki na końcu każdego zbioru i każdego wyboru. Zatem, ciąg dalszy nastąpi. Życzę autorowi tylko tutaj twórczej siły do nowych i nowych twórczych wzniesień i duchowego uniesienia. Oto kiedy stosownie wspomina się sentencję Tarasa Hryhorowycza Szewczenki: Cóż by, zdawałoby się, słowa... Słowa i głos – nic więcej. A serce bije – ożywa, Gdy je usłyszy!.. Znać, od Boga. Przecież wszystko, co szczere, prawdziwe, duszne, serdeczne, spowiednicze – od Boga. A reszta – plewy. Poeta unika zatarte neutralnych słów i pojęć, ignorując hierarchię odpowiednich poetyckich sztamp, zagęszczając poetycką tkankę odpowiednimi sensami, środkami poetyckiego własnego, nie naśladowczego języka, w którym obecne jest pozasłowne podświadome. Dla mnie to swoiste literacko-filozoficzne lustro. Życiowe przepełnienie świadczy o duchowej pełności autora, unikając dysonansowych rymów i improwizacyjnych inwersji. Wysoka koncentracja treści, dramatyczności, a nie tragiczności, emocjonalna równowaga z treściwością świadczą o naturalnej mądrości, czyli górnego „do”, kiedy, nie zważając na bezsensowną historyczną i ludzką chaotyczność, poeta równoważy się i nas równoważy, zapewniając, że najwyższe boskie jest i musi być dominującym. Przecież boskim wypełnione jest wszystko – i człowiek, i Wszechświat. Ihor KURYLIW *** Wyborność cierpkiego wina utajniła wszystko niepotrzebne niespiesznie dodała mi kroplę elegijnej inspiracji-bo nie tak już wysokie mam mniemanie o tym świecie zestarzał się mój śmiech lata już uświadamiają nikt konia nie podstawi na bezdrożu w słotę osrebrzony siwizną cały uprawiam jeszcze rolę swoją żeby nie być pasierbem u Twórcy gwiazd i Nieba żeby dusza moja u nikogo na posyłkach nie była gdybyż to stał się lat niepłyn *** Nie ma za co chwycić się tak pusto wokoło minuty w drwinach nade mną coraz czarniejsze stają się niczego ja nie osiągnąłem w sporze z chodem czasu tablica nadziei moich obciążyła się przejrzeniem jak dobrze że nie stałem się ślepy pod pozorem rozumnego *** Śpi świat o mnie ani myśli mrozik zimny mocno przyciska i mądra Wieczność wyjada oczy jak dopasować nie znalezionym słowom żeby papieru białego nie niepokoił ja próżno one jak lodowata woda na dnie głębokiej studni mówią poeci płaczą w stanie czystej duszy *** Czy słyszeliście kiedyś jak pauza brzmi chyba tylko w ciemnych ostępach mózgu kiedy nocna głuchoniemota nakryje was ciepłym kocem niepokój serca ucichnie i nerwy staną się martwe wszystko schowa się tajemnie jak pasma pakuł na zakurzonym strychu *** Babcia Marysia odchodząc długo z Niebem rozmawiała i miała oczy jak u Bogurodzicy prosiła o swoją działkę łask Pańskich żeby według wiary dane jej było przed wrotami Stwórcy

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

*** Sprzykrzyła mi się krzątanina ludzkiego świata i skomle skryte w duszy nikomu niepowiedziane od czarnej trucizny nocy powiało psim żalem jeszcze jeden dzień poległ nie czekając skądkolwiek pomocy. *** Na ślepców owych bezlicych staram się patrzeć półokiem żeby nie zburzyć tego co pozostało w tyle ale wierci się we mnie jakieś gniazdo pajęcze ile razy był przez ludzkość sprzedany ten świat i geniusze wielcy chrześcijaństwa nieraz osławieni byli żadna arka nie stała się dla nich zbawieniem a jednak dotknęli Wiecznego Życia. *** Siedzę cały skupiony w anemicznym zuchwalstwie spod brwi wypalone oczy szukają przystani z ikon poschodzili Święci mój duch rozszczepiony zrosić czoło gorące ostudzić i osiedlić w sercu spokój bo po co piąć się do niebios nie mając ptasich skrzydeł. *** Niechby mnie wspomnieli ci komu to się przyda ale nie ci którym byłem zawiłym węzłem w duszy bez mowy chwalebności żeby kieliszek z rąk nie wypadł żeby było to wspomnienie jak prolog do zmartwychwstania. *** Bezsenne ćmy biją w oświetlone okno cherlawy księżyc ciska wzrokiem w wieczność bardziej prawdopodobne że wpadłem dzisiaj w iluzoryczność co kusi łakomie jakimś ciepłem tajemnym smutnie nieskończonym jak chopinowski motyw. *** Tysiącoki szept gwiazd w czerwcowej lipowości nocy tak błogo skądkolwiek i tak cnotliwie cicho tylko lubochwalne słowiki sobie nie odpuszczają nie sposób schować się przed ich lirycznymi retradami. *** Zawsze coś ukryte w słowach cierpkiego żartu ale jaki w tej chwili słodki kobiety śmiech łaskawe biesy oczu w duszę zapadają a grzech już gdzieś siedzi w zasadzce jak zwierzę bo kobieta chce żeby ją kochali a nie rozumieli. *** Żeby dziedzina zabrzmiała w kobziarskich dumach żeby lampa ojcowska rodzimym słowem oczyszczała i psalmy odwieczne pradziadów wielkich nie pokrywały się zapomnieniem usłysz wzywający głos ich moja zczerniała Ukraino niech wiekopomne zwycięstwa nam wyrosną pędami młodymi.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Biblia częstuje barszczem

*** Obecność wrogów to tylko przedłużenie życia moja gorliwość nie daje się pokonać duchowo choć wyciszam się czasem dla harmonii całości wydaję się tak bezgrzeszna że i wstydu nie znam *** Dzień otulił się w niepogodę w zmierzch zanurzył na spoczynek schował się w Bożej zagrodzie tylko ja sterczę pod niebem jak ze stogu oścień nie wiem gdzie się podziać żeby nie zostać odnalezioną za tę grzeszną klątwę którą czas od czasu rzucałam *** Wszyscy mają tajemne i złe i dobre marzycielsko-smutne a czasem trwożne nie mam potrzeby w wymyślaniu słów nie to szumi w głowie a to z czym serce poradzić sobie nie może ciężar być sam na sam ze sobą *** Zamykam przed obcymi nawet cień wątpliwych myśli żyję tak cicho żeby i Bóg nie słyszał bo jarzmo bezimiennej starości stało się twierdzą nie ma czym duszy sycić a i nie ma bodźca by nie rozpalić ogniska mokrymi polanami *** Daj mi się wygadać wszechrozumiejący człowieku bo jestem jak ten Laokoon co wężami oplątany cały może jakaś dusza z ciemności wyciągnie się do mnie bym nie sięgała po niedostępne szukając ratunku *** Już czarownic nie palą w gotyckich miastach i języków nie wycinają za słowa niepohamowane i nawet na miłość dzisiaj jest cena dziczeją młodzi głupcy w narkotycznym oszołomieniu gdzie nie spojrzysz uciech aż nadmiar zmienił się świat wobec ludzkich nadziei *** Nie popłynie rzeka pod prąd i nam nie spotkać się więcej jak zachód i wschód nie zejdą się nigdy ostrzy mój ból smutku kamień szlifierski coś granicznego znów przede mną powstało *** Jeszcze białe plamy tlą się gdzieniegdzie zniknęły chmury i milczą dziwne w beztroskiej szczęśliwej ślepocie drży w powietrzu wiosenne fermentowanie *** A rzeczywistość wciąż wypycha mnie wciąż odwraca od współczesnego rupiecia bo jestem do niego tak przystająca jak bez do kijowskiego wujka Switłana KORONENKO Kiedy rodzi się dziecko, rodzice bardzo się martwią: czy mądre, czy piękne? jaki będzie jego los? Kiedy rodzi się książka i wszystkie przeżycia-niepokoje są już za nami, rodzice także przeżywają: jaki będzie jej los? „Biblia barszczu” pojawiła się po raz pierwszy jesienią 2024 roku i została zaprezentowana na „Książkowym kraju”. Była to 800-stronicowa książka w formacie A4, w której autorka pragnęła pomieścić wszystko, co odnalazła w starodawnych księgach. Prezentację poprowadziła pisarka i etnografka Maryna Hrymycz, która jest również autorką przedmowy, a także koleżanką, do której zwracałam się z jedynym pytaniem: czy warto wydawać? Pani Maryna pobłogosławiła. Potem była prezentacja w Ukrinformie, którą poprowadził mój idol i guru sztuki kulinarnej Jewhen Kłopotenko. Przygotował on na tę prezentację trzy najdawniejsze barszcze, według przepisów z książki. To była sensacja. Obecni przyjaźnie smakowali barszczami i dyskutowali o nich. Wspominają do dzisiaj. Książka poszła w świat i okazało się, że nakładu nie wystarczyło. A jeśli wziąć pod uwagę, że autorka-wydawczyni ma w zwyczaju darować swoje książki, to w ogóle… I oto teraz wyszło drugie wydanie „Biblii barszczu”. Tutaj też jest ciekawa historia. W zeszłym roku zostałam laureatką „RODOWID-nagrody2025”, której nagroda pieniężna stanowiła „rekordową dla ukraińskiej przestrzeni literackiej sumę” — 500 tysięcy hrywien. Nagrodę ufundowali Anna i Ihor Didkowscy. Była to jakby odpowiedź na moje pytanie, skąd wziąć środki na kolejne wydanie „Biblii barszczu” i książkę Mychajła Słaboszpyckiego „Ukraińscy mecenasi”. I oto książka żyje już kilka tygodni. Czas więc urządzić jej „chrzciny”. Wydanie prezentowe. Nieco nieoczekiwane dla autorki, ale wywołuje zachwyt u każdego, kto bierze je do rąk. Autorka do tej pory nie wierzy, że jej marzenie się spełniło. Ale powolutku pracuje nad nową książką pod roboczym tytułem „Ukraińska kuchnia od Rusi Kijowskiej do dzisiaj”, gdzie już dokonała niemało kulinarnych odkryć, które nie tylko zadziwią, ale i wprawią w osłupienie przyszłych czytelników. Zatem prezentacja drugiego wydania, poprawionego i uzupełnionego, odbędzie się 7 lipca, o godzinie 17, w RID-świątyni, pod adresem: ul. Chreszczatyk, 7/11. Czy potrzebne są współczesnym Ukraińcom przepisy na barszcz, które mają 300-400 lat? Czy autorka przygotowała 1000 przepisów na barszcz, które podała w „Biblii barszczu”? Jakie barszcze gotowano na Rusi Kijowskiej, dlaczego w Kijowie jest tak dużo Borszczahiwek i jaki związek z barszczem ma barszcz zwyczajny? Co to za straszne składniki w barszczu, który wchodził do listy prób na miano kozaka i dlaczego nazywano go „mądrym”? Na cześć którego ukraińskiego hetmana jeden z barszczy został nazwany „hetmańskim” i ile ten hetman wymyślił przepisów na barszcz? Czy kozacy wkładali do barszczu ziemniaki i pomidory? Gdzie i kiedy pojawiła się pierwsza ukraińskojęzyczna książka kucharska, kto był jej autorem i jakie barszcze zaproponował swoim czytelnikom? Czy można już wyciągać pierwsze wnioski i odpowiedzieć na pytanie: czy udało się autorce przywrócić historii ukraińskiej kulinarii zapomniane jej barszczowe strony? Na te pytania odpowiadać będą: autorka i mecenasi wydania Anna i Ihor Didkowscy; autor przedmowy do „Biblii barszczu”, kulinarnik i restaurator, inicjator wpisania ukraińskiego barszczu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO Jewhen Kłopotenko; pisarze: przewodniczący NSPU Mychajło Sydorżewski, Maryna Hrymycz, Lubow Hołota, Kateryna Motrycz, Łarysa Petrowa, Zirka Menzatiuk, Pawło Mowczan; dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Pawło Hrycenko; dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy Mykoła Żułynski oraz Switłana Myrwoda, Natalka Połtaweć i Wiktor Lifanczuk z ludowymi pieśniami o barszczu. Będą także nasi stali informacyjni sojusznicy: „Ukraińska gazeta literacka”, „Literacka Ukraina”, „Słowo Proświty”; zespół RODOWID-szkoły oraz potencjalni mecenasi kolejnych nakładów, włącznie z wersją anglojęzyczną; narodowa żywicielka firma „Terrafood” (lider branży mleczarskiej Ukrainy); PSP „Korporacja Ukrainy”; NGO „Klub merów”; Ukr-KOOperacja; Firma ubezpieczeniowa „TAS life”; Broker ubezpieczeniowy „STARLIFE” i in. w popularyzacji historii rodzinnego kraju”. Prestiżowe nagrody nowej laureatce wręczyli Mychajło Kosyło – przewodniczący Iwano-Frankiwskiej organizacji obwodowej NSKU, Jewhen Baran – przewodniczący Iwano-Frankiwskiej organizacji obwodowej NSPU oraz Wasyl Babij – zastępca przewodniczącego TOPIŻ im. I. Franki. Według informacji Iwano-Frankiwskiej OO NSKU

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Nowa laureatka

Niedawno w ramach obchodów Ogólnoukraińskiego Dnia Krajoznawstwa w Iwano-Frankiwskiej Obwodowej Uniwersalnej Naukowej Bibliotece im. I. Franki odbyła się uroczysta akademia „Dywosfera małej Ojczyzny”. Wręczono obwodową nagrodę krajoznawczą im. Jewhena Paraniuka, którą w 2015 roku ustanowiły rodziny Paraniuków i Łapczuków wspólnie z obwodową organizacją Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy. Z przyjemnością dowiedzieliśmy się, że Adelia Hryhoruk – pisarka, naukowczyni, zasłużona pracownica oświaty Ukrainy, członkini NSPU, NSŻU, NSKU – została laureatką obwodowej nagrody krajoznawczej im. Jewhena Paraniuka. Również decyzją Prezydium NSKU Ukrainy A. Hryhoruk została odznaczona podziękowaniem „Za aktywną działalność naukowo-badawczą i oświatową”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

„Frankowe Gwiazdy” nad Rijeką rozbłysły po raz trzeci

19 czerwca w eleganckiej sali biblioteki „Trsat” Ukraiński festiwal pieśni, muzyki, tańca i sztuk pięknych w Rijece (Chorwacja) rozświetlił III międzynarodowy przegląd poetycko-prozatorski „Frankowe Gwiazdy”. Znamienne, że w tym roku rozbłysły one w czasie, gdy Ukraina obchodzi 170. rocznicę urodzin pisarza, tłumacza, literaturoznawcy, działacza społecznego i oświeceniowego Iwana Jakowycza Franki. Dlatego nie jest przypadkiem, że wśród utworów zgłoszonych na konkurs znalazła się, dla przykładu, książka Natalii Tycholoz „Wielkanoc u Franków”. W dniach festiwalowych Iwana Jakowycza cytowano często. I każdy jego poetycki kuplet brzmiał tak aktualnie, jakby półtora wieku temu Franko przewidział wyzwania, przed którymi stoi teraz Ukraina. Jego przesłania napawały pasjonarnością i głębią myśli, współbrzmiały z naszymi odczuciami. Na konkurs zgłoszono utwory poetyckie, prozatorskie i dramatyczne. Jury, jak można się domyślić, nie miało łatwego zadania, jednak udało nam się szlachetnie porozumieć i dojść do zgody. Część poetyckiego Przeglądu poświęcono recytacji z udziałem młodych konkursowiczów. Dzieci czytały wiersze naszych klasyków, w szczególności Łesi Ukrainki, i był to wysoki poziom wykonania oraz zrozumienia dorosłych sensów. Zwycięzcami zostali Jelyzaweta Jewsejenko, Anastasija Czystiakowa, Heorhij Drahomyrećkyj. Wszyscy otrzymali dyplomy za pierwsze miejsca i upominki. Brawo! Jeśli chodzi o dorosłych uczestników, jury rozdzieliło miejsca w następujący sposób. Pierwsze miejsce w kategorii „Publicystyka” przyznano Natalii Tycholoz (Lwów) za monografię „Wielkanoc u Franków”. Pani Natalia to literaturoznawczyni, frankoznawczyni, wykładowczyni, publicystka i popularyzatorka ukraińskiej historii, nauki i kultury. Docentka katedry literatury ukraińskiej im. akad. M. Wozniaka oraz dyrektorka Instytutu Frankoznawstwa Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Autorka ponad 200 utworów literacko-naukowych różnych gatunków, wśród których są książki „Twórczość baśniowa Iwana Franki” (2005), „Szmaragdy Frankowego baśniowego świata” (2006), „Petro Franko. Formuła losu” (2021, 2025), artbook „Franko od A do Ja”. Pierwsze miejsce w kategorii „Poezja/Publicystyka” zdobyła Julija Bereżko-Kamińska (Bucza, obwód kijowski) za zbiór wierszy z ostatnich lat oraz wydanie biograficzne „Serhij Paradżanow”. Julija pochodzi ze znanej na cały świat Czornobajiwki w rejonie biłozerskim, w obwodzie chersońskim. Pisarka, dziennikarka, redaktorka. Sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy ds. pracy z młodymi autorami. Ukończyła studia magisterskie w Instytucie Dziennikarstwa Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. Autorka ośmiu książek poetyckich. Wybrane wiersze zostały przetłumaczone na język angielski, francuski, hiszpański, bułgarski, polski i białoruski. We współautorstwie z kompozytorem I. Pokładem napisała „Hymn Worsela” oraz „Worselski walc”. Ponad 50 tekstów zostało ułożonych do muzyki przez różnych autorów, w tym przez ludowego artystę Ukrainy Wiaczesława Samofałowa. Ceramiczka, założycielka marki biżuterii „Keramisu”. Pierwsze miejsce w kategorii „Proza” zajęła Kateryna Herasymenko (Dortmund, Niemcy) za powieść „Niebieska, jak bezkresne morze” i nowelę „Zabawa w chowanego”. Kateryna Herasymenko ma 23 lata, urodziła się i wychowała w Czerkasach. Licencjat na kierunku „Fizyka stosowana i nanomateriały” Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Obecnie mieszka w mieście Dortmund w Niemczech, jest wolontariuszką w ukraińskiej społeczności, pisze małą i dużą prozę. Proza w nurcie współczesnego ukraińskiego realizmu. Powieść „Niebieska, jak bezkresne morze” i nowela „Zabawa w chowanego” to debiutanckie utwory literackie Kateryny, ale już całkiem profesjonalne. Wierzy się, że z literaturą zwiąże swoją przyszłość. Pierwsze miejsce w kategorii „Poezja” jury przyznało Oldze Uhniwenko (Kijów) – za zbiór wierszy z cyklu „BarwySTO”. Olga jest zdobywczynią Grand Prix „Ukraińskich solospiewów w Rijece” (2025). Ukończyła Kijowski Państwowy Instytut Pedagogiczny (obecnie Uniwersytet imienia Mychajła Drahomanowa, wydział muzyczno-pedagogiczny). Posiada drugie wyższe wykształcenie – ekonomiczne. Piosenkarka, poetka, kompozytorka, malarka, projektantka i rzemieślniczka. Zasłużona działaczka sztuki estradowej Ukrainy. Laureatka nagrody narodowej „Skarb Narodu – 2022”. Założycielka teatru lalek w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy (bajki „Rzepka”, „Kołobok”, „Gwiazda Bożonarodzeniowa”). Autorka książek „BarwySTO”, śpiewnika „Miłość to szczęście”. Drugie miejsca. Poezja. Hryhorij Pryłuckyj (Donji Babin Potok, żupania licko-seńska, Chorwacja). Za książkę poetycką „Wyszywankowy naród”. Dziennikarz, ukończył wydział dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu im. Szewczenki. Do 2006 roku pracował w redakcjach gazet i czasopism; 2006–2015 – korespondent, dyrektor działu w państwowym kanale telewizyjnym „Światowa Służba UTR”. Dalej – współpraca z kanałami telewizyjnymi „Prawda tut” oraz „Rada”. Współautor filmu dokumentalnego „Czarny pas”. Stworzył szereg audycji z cyklu „Słynni Ukraińcy”. Autor tomików poetyckich: „Pocięte wiosny”, „Na granicy szczególnego czasu”, „Wyszywankowy naród”, „Skazany na kochanie”. Autor słów piosenki „Wyszywanka”, którą wykonuje ludowy artysta Ukrainy Iwan Popowycz. Członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. Drugie miejsce. Dramaturgia. Walentyna Ławrynczuk (Lublana, Słowenia). Za etiudę dramatyczną „Nie, ja żywa, ja wiecznie będę żyć, bo w sercu mam to, co nie umiera”. Ukraińska filolożka, nauczycielka wyższej kategorii, poetka i działaczka społeczna. Wykładała przez 25 lat w Winnickim Kolegium Pedagogicznym oraz w placówkach oświatowych w Browarach. Obecnie jedna z czołowych uczestniczek i twórczych inspiratorek ukraińskiej diaspory w Słowenii. Kierowniczka dziecięcych wydarzeń kulturalnych i programów świątecznych dla ukraińskiej społeczności w Lublanie pod egidą Stowarzyszenia Ukraińców w Słowenii „Razem”. Współpracuje jako specjalistka z centrum medycznym AKZ w Słowenii (w zakresie wsparcia filologicznego i pedagogicznego). Aktywnie organizuje wydarzenia, które pomagają ukraińskim dzieciom za granicą uczyć się języka ojczystego, recytować wiersze, grać w przedstawieniach teatralnych i zachowywać tradycje narodowe. Rolę Oleny Pcziłki w konkursowej etiudzie brawurowo odegrała Olha Kyryczenko. A teraz o Grand Prix konkursu, wokół którego budowaliśmy intrygę. Główną nagrodę Trzecich „Frankowych Gwiazd” jednogłośnie przyznano pisarzowi, dziennikarzowi, zasłużonemu działaczowi sztuki estradowej Ukrainy Ołeksandrowi Bałabce – za powieści o wybitnej ukraińskiej śpiewaczce Sołomii Kruszelnyckiej „Kimono dla Butterfly” oraz „Role i manekiny”. O tym – cała historia. „Panie Aleksandrze, proszę pisać dalej, chcę jeszcze!” Tak napisała Olha Kamińska, artystka ludowa Ukrainy, primadonna Kijowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Operetki oraz Chorwackiego Teatru Narodowego im. Ivana Zajca (Rijeka), po przeczytaniu książki Ołeksandra Bałabki „Kimono dla Butterfly. Z życia Sołomiji Kruszelnyckiej” (Czerniowce, Wydawnictwo „Bukrek”, 2022, 319 s., il.). „Nie mogłam oderwać się od lektury tej powieści Ołeksandra Bałabki. Materiał naukowo-badawczy o twórczości tego czy innego artysty jest zazwyczaj suchy, czysto dokumentalny. A tutaj – epizody z życia śpiewaczki, które filmujemy dzięki wyobraźni autora, dodając własną wizję. Swoją drogą, jego fantazje są maksymalnie zbliżone do zwykłych sytuacji teatralnych i życiowych aktorów, ich sukcesów, ich zazdrosnego otoczenia, mniej utalentowanych i szczęśliwych. A także czasem despotycznych wobec wokalistów dyrygentów, wybrednych reżyserów, chociaż w epoce Sołomiji Kruszelnyckiej zawód reżysera nie był tak dominujący, jak w ostatnich dekadach. Reżyserom wtedy producenci i właściciele teatrów (mecenasi) nie pozwalali „ciągnąć kołdry na siebie”. Śpiewak, jego Głos był najważniejszy w operze. I o tym autor powieści opowiada w barwnych obrazach z życia śpiewaczki. W materiale dokumentalnym nie ma o tym mowy, tym bardziej, że recenzje i artykuły krytyków być może pisane były na zamówienie jakiejś teatralnej kloaki, jakiegoś klanu. To skomplikowana »teatralna kuchnia«. Kłaniam się nisko i dziękuję Panu, panie Aleksandrze, że z wielkim szacunkiem do materiału historyczno-dokumentalnego przekształcił Pan swoje dzieło w powieść-wizualizację, filmowy wykład epizodów z życia Sołomiji Kruszelnyckiej. Pamiętam moje wrażenie z lektury książki pani Wrublewskiej, napisanej na 100-lecie urodzin śpiewaczki. Potem była też ekranizacja tego materiału – »Powrót Butterfly«. Byłam szczerze rozczarowana, bo moje wyobrażenie o tej postaci w światowej sztuce operowej było inne. A czytając Pana powieść, moje ówczesne rozczarowanie zostaje wykreślone i cieszę się, że wielką Sołomiję widzę właśnie taką, jaką sobie wyobrażałam. Celowo rozciągam przyjemność, czytając po jednym-dwa rozdziały, bo dzień nie byłby pełny bez powieści o Sołomiji, mojej wielkiej rodaczce z Tarnopola... Panie Aleksandrze, proszę pisać dalej! Chcę jeszcze!”. *** A Ołeksandr Bałabko zaraz po wyjściu pierwszej powieści – w przeddzień 150. rocznicy urodzin śpiewaczki – zaczął spełniać życzenie Olhy Kamińskiej. Tym bardziej po tym, jak ona, szefowa kulturalno-oświatowego towarzystwa „Dnipro”-Rijeka i założycielka Ukraińskiego festiwalu pieśni, muzyki, tańca i sztuk plastycznych, w 2023 roku zaprosiła pisarza na Siódmy festiwal. Wszyscy zwycięzcy ówczesnego konkursu „Ukraińskie solospiewy w Rijece” otrzymali w prezencie egzemplarze powieści „Kimono dla Butterfly. Z życia Sołomiji Kruszelnyckiej”. Od tego czasu Ołeksandr Bałabko co roku przyjeżdża do Rijeki i Lovranu, gdzie żyje pamięć o Iwanie Franko, na Ukraińskie festiwale i przewodniczy jury konkursu „Frankowe zorze”. A w tym roku komitet organizacyjny Festiwalu zaproponował Ołeksandrowi Bałabce dołączenie do konkursu jako uczestnik w nominacji „Proza” z poprzednią powieścią i nową – „Role i manekiny”. Więc po prezentacjach dorobku wszystkich pretendentów Bałabko złożył z siebie pełnomocnictwa przewodniczącego jury i wyszedł na scenę. W prezentacji pisarz odczytał dwa krótkie epizody: o spotkaniu Kruszelnyckiej w Rzymie z Hruszewskim i Franko oraz zafascynowaniu tym ostatnim posągiem Mojżesza – z pierwszej powieści, oraz o spotkaniu w Kordobie Sołomiji i jej przyjaciół z młodzieńcem, który oczarował ich andaluzyjską pieśnią. A żeby namówić go do kontynuowania śpiewu, Kruszelnycka wykonała pod gołym niebem znany romans Sydora Worobkewycza „Zagraj mi, cyganie stary” oraz arię Heleny z opery Boito „Mefistofeles”. Serdecznie witamy naszego twórczego brata Ołeksandra Bałabkę z grona „tych, którzy piszą i podróżują” i życzymy nowych wydań oraz wysokich nagród. Jeszcze raz z radością podkreślamy, że organizatorem Festiwalu jest UKPT „Dnipro”-Rijeka, któremu przewodniczy artystka ludowa Ukrainy Olha Kamińska. Finansowo Festiwal wsparła Rada mniejszości narodowych Republiki Chorwacji – przedstawiciel mniejszości narodowej w żupanii primorsko-gorskiej Wiktor Kamiński oraz Ambasada Ukrainy w Republice Chorwacji. Serdecznie witamy wszystkich zwycięzców Trzeciego poetycko-prozatorskiego rewii „Frankowe Zorze” i zaznaczamy, że Ukraiński Festiwal muzyki, pieśni, tańców i sztuk plastycznych w Rijece rozwija skrzydła, przyciąga coraz to nowe młode talenty, staje się znaczącym wydarzeniem dyplomacji kulturalnej. Jednoczy ukraińskość na świecie. Akumuluje potężną siłę, która podsyca ukraińską tożsamość. Dziękujemy działaczom dyplomacji kulturalnej, małżeństwu Oldze i Wiktorowi Kamińskim, którzy niestrudzenie pracują na rzecz pokoju i dobra. Oraz Zwycięstwa Ukrainy. Przed nami opowieści o konkursie „Solospiewy w Rijece” oraz zdumiewający Koncert Galowy. Przygotowała Hałyna DACIUK, specjalna korespondentka „Słowa Proświty”, Lovran – Rijeka – Kijów Zdjęcia ze źródeł otwartych Na zdjęciu (od lewej do prawej): H. Daciuk, K. Herasymenko, W. Kamiński, O. Uhniwenko, O. Bałabko, Ju. Bereżko-Kamińska, N. Tycholoz, O. Kamińska, S. Burda, H. Pryłuckyj, W. Dawydenko, W. Ławrynczuk, O. Kyryczenko

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Nadija Kyrian – doświadczona życiem i liryką

Jurij KOWALIW, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki Nadija Kyrijan, studiując na Uniwersytecie Kijowskim (1965–1968), wpisywała się w atmosferę szestdesiątnyctwa, była bliska Szkole Kijowskiej, wyrzucona za przechowywanie samizdatu (ukończyła w 1988 r. studia zaoczne). Związana z dysydenctwem. Studiowała także w Instytucie Języków Obcych (1969). W czasach prześladowania ukraińskiej inteligencji była zmuszona wyjechać do Kazachstanu i Rosji. Ukończyła Czelabiński Instytut Politechniczny (1977). Zarabiała na życie przy różnych pracach budowlanych. Wróciwszy na Ukrainę, pracowała w wydawnictwie „Wesełka”, w tygodniku „Słowo Proświty”. Obecnie – listonoszka w miejscowości Horeniczi w rejonie kijowsko-światoszyńskim. Należy do literackiego undergroundu. Z dużym opóźnieniem wydała zbiór „Ridne” (1987), pełen aluzji do dramatycznego życia poetki, prześladowanej przez reżim radziecki, pozbawionej prawa do publikowania swoich wierszy. Liryczna bohaterka zarówno w medytacjach, delikatnie przetykanych florystyką, jak i w filozoficznych poezjach, pełnych dramatycznego napięcia ludzkiego stanu psychicznego na granicy egzystencjalnej („Jakby po raz ostatni patrzę na Dniepr…”), jest nieodłączna od swojego autora. Pojawia się w postaci Atlasa, skazanego na dźwiganie nieba, które „zdaje się: jeszcze chwila – i runie na ziemię”, dostrzega własny los i los swojego pokolenia w próbie odpowiedzialności i ludzkiej godności („Daj, Ziemio, sił, daj sił mi nie upaść, / Bo na upadek nie mam prawa”), upodabnia się do róż, które „wolały zamienić się w krę, / niż się poddać” śnieżnej królowej („Lodowe królestwo”). Do książki nie weszły utwory, w których odtworzono atmosferę paranoidalnego społeczeństwa, jak wiersze: „Aresztowują. / Rehabilitują. / Słodzą. / I opluwają”, prowadzą do psychosomatycznych załamań („gnije się, /tli się / czy pije się”), motywują opór wobec niszczących czynników społecznych, fizycznych i psychicznych: „budzi się / i wybucha!” („Czasownikowe”). Nie należąc do niezłomnych osobowości, liryczna bohaterka, zepchnięta w ślepy zaułek przez obiektywne destrukcje („Gorzki papieros”: „A dym / wdzierał się do gardła, / rozchodził się po rękach / i nigdy nie znajdował / wyjścia”), ucieka się do reakcji obronnej, odgrywając ją w wyobraźni, by znaleźć wyjście z życiowego labiryntu. Kupiwszy na Bessarabce nieśmiertelniki jako symbol niezłomności („niech położą je pod głowę”), ma zamiar napisać „na wszelki wypadek testament za kilka dni: / „Pochowajcie mnie pod sagajdacką gruszą…””. Kijów w jej odbiorze jawi się jako zjawiskowy, jego drzewa wywróżą, „czy jutro cię koronują, / czy zdejmą skalp”, na przystanku nr 38 przy Uniwersytecie Kijowskim im. Tarasa Szewczenki „martwo-martwo sypie się śnieg”, czas znika, dlatego nie wiadomo, kiedy pojawi się trolejbus – „wczoraj to czy dziś?”, „obojętny spokój wdziera się w serce”. Rozszczepiony wewnętrzny portret prześladowanej bohaterki odzwierciedla realia pierwszego i drugiego „pokosów”. Świat traci rozum, dlatego trudno pojąć, „gdzie raj i piekło, anioły i diabły”. Rzeczywistość przepełniają straszliwe widziadła z „posmakiem krwi” (wiersz o tym samym tytule); za jej codziennymi zarysami „Dzwonią wiadra / w zmierzchu / idą dojarki po kolana we krwi, / jak w trawie. / I nie ma dokąd stąpać, / bo wszystkie wiejskie ulice / i kijowskie chodniki / zalane są krwią…”. Dlatego powstawały „wiersze kłujące, jak jeże, / Ręce – do krwi, duszę – do krwi. / Wyciągnę z nich igły, / Zszyję drzewom papierowe suknie”. Wobec takich obrazów blakną surrealistyczne fantasmagorie, pojawia się potrzeba samoobrony w głębiach kultury etnomentalnej, zniszczonej przez reżim. Wiersz „Rodzinne”, który dał nazwę pierwszemu zbiorowi, odbierany jest jako ikoniczny pejzaż z „niebieskim smutkiem”, daliami, chatą, nieodłącznymi malwami, które przypisują życiowemu kosmosowi: „Moje serce na zawsze by opustoszało, / Gdyby w nim wy nie przyjęły się”. Delikatna liryczna bohaterka nie ma antropologicznej dumy, synchronicznie współistnieje z autorytatywnym dla niej, niewymagającym otoczeniem („Dziś nauczę się od kwiatów / Strząsać godziny, dni i tygodnie”), odkrywa w codziennych zjawiskach szczególny sens: „Wyplątuję dźwięczne strumyki z włosów, / Żeby jeszcze nikomu dziwnie nie wydało się, / Cichutko owijam się płaszczem”. Natura w pozornie stałych formach („Stoją drzewa, mowę wierszy rymują, / I biały świat, / i niebieski świat stoi”) w istocie napełniona jest ukrytymi zmianami. Szczególnym problemem staje się nieposkromiony czas („płynęły drzewa i lata, / Płynęły domy i kwartały / Z wczoraj w jutro uciekały, / A potem znowu wspak”), który ściska świadomość kobiety („W kącie śmieje się srebrnowąsa żyto: / Już minęło, ciociu, wasze lato”), zmuszonej przeżywać w sobie gorycz samotności, lecz „nikt tego słyszeć nie chce, / Oprócz czajnika, co na płycie”. Trzeba pogodzić się z prawidłowością nieodwracalnego upływu na przykładzie obrazowej symboliki wody („Woda płynęła – woda zamarła”), mimo że otoczenie nie podziela takich niepokojących spostrzeżeń („Po piwo z rana długa kolejka”), które stały się osobistym doświadczeniem poetki. Waha się, „czy przyłączyć się do ludu, / o lilijach, o czystej wodzie / i o zginących wśród fal / i opowiedzieć o swoim bólu. / Ci, którzy sami tonęli, ci, których topiono, / choć to i to – jedna bieda. / Ale na nic, // już inne fale. / Już inna bieleje woda”. Wiersz „Do jednej rzeki nie wejdziesz dwa razy” dotyczy nie tylko filozoficznych rozważań o specyfice czasu, lecz także niebezpieczeństwa zapominania dawnych realiów ludzkiego życia, nieprzemyślanych jego lekcji, nieodzyskanie utraconych wartości: „Odpadł barwinek. Odpłynęły wieki. / I wszystkie krzyże powoli się odkrzyżują. / I tylko zwyczajnie modlą się wieki / do tych cerkwi, które zniszczyliśmy”. Czas liniowy jest złudny, ma zdolność samozamykania się („Przyszli z trawy. I pójdziemy w trawę”), jednak nie odradza się w dawnych formach. Powrót w przeszłość często obraca się w pustkę, której doświadczyła na sobie poetka o outsiderskim losie: „Wróciłam, a chatę / Po okna liśćmi zasypało. / I już drzwi nie da się otworzyć. / Tacy my bliscy – i obcy”. Liryka naturfilozoficzna Nadii Kyrjan tak czy inaczej naznaczona jest akcentami społecznymi, jednak zawsze decydujące dla niej było estetyczne przeżywanie natury („Pragnę pojąć poezję mokrego rzecznego piasku / I poezję arbuzów na drewnianym wozie”), potrzeba dziwienia się („W niedzielę w ogrodzie botanicznym…”), odkrywania niezwykłości w codziennym („Święto wieczornej wody”), zachwycania się męstwem słonecznika, który „spóźnił się zakwitnąć”, rozumienia znaczenia każdej niepowtarzalnej chwili w dobie, na przykład nocy, która oddala duszę od ciała, lecz „daruje latarniom skrzydła, / A cienie odkleja od drzew”. Każde wydarzenie staje się osobiste, interpretowane po kobiecemu. Dla lirycznej bohaterki „deszcz zaczął się jakoś nie tak”, ponieważ nie miała „jeszcze parasolki”. Pociągają ją nietypowe rzeczy, jak „chata // jakaś nie taka / Chata ze skrzydłem samolotu” za wsią, obok nowoczesnej zabudowy. To samo zjawisko w każdej chwili staje się innym, nabiera odmiennego znaczenia, co subtelnie czuje liryczna bohaterka, odtwarzając pełnię stanu duszy zakochanej – aż do najdrobniejszego niuansu: „Kobieta idzie na randkę, / podobna do drogi / Boi się sama przed sobą uciec / i sama siebie dogonić”; wracając z randki „Podobna do jeziora / Boi się sama siebie rozchlapać / i sama w sobie utonąć”. Uczucie sercowe nigdy nie znika bez śladu: „Dawna miłość to pamięć drzewa / O liściu, które opadło”. Szczególne miejsce w dorobku Nadii Kyrjan zajmują motywy folklorystyczne, które przechowują w sobie ułamki na wpół zapomnianych mitów, zachowanych w świadomości ludowej, kładzie je u podstaw intryg fabularnych z ukrytymi odniesieniami do leksykonu etnomentalnego. Koguty jako symbole słońca, świtu, zmartwychwstania, otwierając poranek, przypadkiem „w głębokiej studni zgubiły klucze. / Klucze utonęły”, to znaczy, otwierając źródło życiodajności, świętości, kosmicznego bytu, utraciły środek mądrości, wiedzy. Od tego czasu, według wersji fabularnej, co noc gwiazdy-kurczęta „spadają złotym deszczem koło chaty”, gdzie „obudzone kwiaty wychodzą z nami / Zobaczyć niebo haftowane kogutami”, szukać kluczy. Wspomniane tu gwiazdy-kurczęta jako zapewnienie bogactwa (złoty deszcz) zapewne dotyczą wody wigilijnej, którą przechowywano do przedwiośnia, by nią kropić kurczęta i inny przychówek – w czasie „obudzonych kwiatów”, zbliżania się do wielkanocnego nieba, które otwiera się sakralnymi obrzędami. Poetka intuicyjnie wyczuwa sakralny leksykon, przekazywane od przodków zodiakalne logogramy z Wielkim i Małym Wozem, z kółkami, ale bez koni, to znaczy bez kluczy do odkodowania. Występuje on fragmentarycznie w cyklu o wymownym tytule „Żeby nie pękła nitka cienka…”. Zbiór „Bociany” (1991) napełniony jest szkicowo przedstawionymi folklorystycznymi logogramami, podobnymi w tekstowej skali do cyklu „Księżycowe dożynki” na impresjonistyczne „błyski” z aluzjami do magii zaklęć („Składowaliśmy słowa…”), sakralnego działania („Kogutki”), tajemnic porządku świata („Ptaki Gajowe”) i życia („Jeziora dnia”, „Babcia plecie”) itd. Czasem wskazują na dramatyczne („Świeca”) i tragiczne („Jarył”) wydarzenia „przeklętej / świętej ziemi”, nieskończoną walkę erosa i tanatosa z uznaniem, że „Miłość – / to świat w świecie”. Wierszowane miniatury o mitologiczno-folklorystycznej semantyce sięgają także samopoznania immanentnego Ja, od którego dystansuje się Ja-obserwator, by, unikając ambiwalencji, odsłonić duchową istotę, nieskażoną pragmatyką, słyszeć przyrodę w sobie, jak postać z wiersza „Bociany”, która nie wyruszyła „do miasta”, by stać się „człowiekiem”, bo już dawno uświadomiła sobie bliskość ptaków, które „u niego mieszkały w chacie, / W zabawkach, meblach, piosenkach i słowach”. Decydujące w dorobku poetki stają się filozoficzne rozważania o odnajdywaniu istotnych realiów („Czuć smak / uczyć się i nie nauczyć / ręce zasiane zmarszczkami, / jak bruzdami, / w których pozostały grudki ziemi, / jakby ziemniaczki na polu”), niezgodnych z codziennymi symulakrami („uciekać z wykładów / najbardziej szanowanych uczonych mężów, / którzy długo i mądrze szukają / dwunastego grobu Nasreddina”), o poszukiwaniu wolności w labiryntach represyjnej kontroli („Tak codziennie / każdy pcha przed sobą ścianę, / i za sobą ścianę, / i z boków ściany. / A przez ścianę nie boli i nie parzy, / a za ścianą uszy, / a za ścianą oczy”), cokolwiek by się działo – zachowanie ludzkiej istoty: „Czuć smak, / dopóki nie stanie się gorzko, / dopóki gorycz z słodkim posmakiem nie stanie się”. Cykl „Prokrustowi szczęśliwcy”, najsilniejszy nie tylko w liryce Nadii Kyrjan, lecz także szesdziesiątników, nie ma surrealistycznych cech ani satyrycznych szpilek w groteskowym ukazaniu pomylonego świata, który przerabia ludzi według utylitarno-cywilizacyjnych standardów, zwłaszcza w obłudnej sowieckiej redakcji z podmianą pojęć, pod którymi ukryty jest niewolniczy ustrój (wiersz o tym samym tytule). Starogrecka postać z okrutnym „łożem” stała się jedynie pretekstem do ujawnienia społecznego sadyzmu, gdy jego wykonawcy i ofiary nawet nie wyobrażają sobie innej rzeczywistości, uważają ją za prawidłową: „odbyły się zebrania ogólne, na których / bez rąk, bez nóg, bez uszu, bez języka, / bez głów szczęśliwcy / jednym głosem wysławiali Prokrusta, / bo bez niego nigdy by / nie mieli szczęścia”. Otoczenie z odpowiadającymi mu, jakby wizualnie wiarygodnymi formami w istocie jest iluzoryczne, odkąd drzewa rosną „korzeniami do góry, liśćmi w dół”. Trzeba zmienić perspektywę optyczną, właściwą Pegazowi z „orlej wysokości”, a nie odżywionym pegazikom, „królowi ptaków”, a nie „królom” grzybów czy ryb, obsesyjnie zaprzątniętym demagogicznymi sporami, „czy świat jest okrągły, / czy mokry”. Obywatelskie sumienie Nadii Kyrjan nie miało retorycznego patosu. Poetka rzadko sięgała po stylistykę publicystyczną („Choruje mój naród”, „Etiuda z natury”), przezwyciężała ją bezpatetycznym stwierdzeniem nieugiętej osobowości, zdolnej „chodzić prosto”, gdy na drabinie służbowej łamie się kręgosłupy i zmusza do kręcenia się jak koło, dlatego unikała „słów pięknych, lecz nieszczerych”, sięgała po możliwości wymownej alegorii („Pogromca much”), intertekstualnych ironizmów („Skrzydła Hefajstosa”). Nadia Kyrjan miała wolę, by znaleźć odpowiedź na brutalne wyzwania destrukcyjnej rzeczywistości, stać się dla nich nieosiągalną: „Żyję w innym świecie. / Żyję światem nie waszym, / Żyję światem bogatszym”). Nadia Kyrjan pisze również dla dzieci. Szczególnie dziś.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Święta geografia słowa: książka Antoniny Łystopad „Nie dotykaj mojej ziemi, bo święta ona jest” w ukraińskim i europejskim horyzoncie. Łystopad A. Nie dotykaj mojej ziemi, bo święta ona jest : poezje. Kijów : Swit Uspichu, 2022. 618 s.

Wasyl KUJBIDA Takie już Fatum nad Poetami, że muszą wołać na Majdanach i prorokować, niby opętani w tym czasie, kiedy chcieliby w ziemię wejść z tęsknoty i zamilknąć na wieki. Łesia Ukrainka – z San Remo w liście do Iwana Franki, 14 stycznia 1903 roku (epigraf do książki) [1, s. 2; por.: 10] Książka jako czyn: uwagi wstępne Podsumowująca książka Antoniny Łystopad (prawdziwe imię – Antonina Iwaniwna Nikitina; ur. we wsi Perekały w rejonie demidowskim obwodu rówieńskiego) [2] należy do tego nielicznego rzędu wydań, których nie sposób oceniać według czysto estetycznych miar, wyjmując poza nawias życiowy i narodowy kontekst, który je zrodził. „Nie dotykaj mojej ziemi, bo święta ona jest” – to nie tyle zbiór wierszy, co swoiste podsumowanie-spowiedź, w którym autorka, lekarz neurolog z zawodu, która ponad 30 lat (1968–1998) pracowała w Krasnodonie na Ługańszczyźnie, a od 2014 roku stała się przymusową przesiedlenką, zbiera do kupy pięć wielkich rękopisów, napisanych, według jej własnego świadectwa, „przez ostatnie sześć lat bolesnych uchodźczych bezdomnych tułaczek” [1, s. 9]. Już sama paratekstualna rama książki – epigraf z listu Łesi Ukrainki do Iwana Franki – nadaje wysoki rejestr lektury i określa tradycję, do której autorka świadomie się włącza: tradycję poety-proroka, poety-obywatela, na którego nałożono „Fatum”, by przemawiał wtedy, kiedy przemilczeć byłoby łatwiej. Rozważmy poetycki materiał książki systemowo: scharakteryzujemy jej architektonikę, wiodące motywy i poetykę, a następnie umieścimy dorobek A. Łystopad w polu siłowym ukraińskiej i europejskiej tradycji literackiej, nie unikając także krytycznych zastrzeżeń. Architektonika książki: pentaptyk wywiedziony z tytułu Kompozycyjny zamysł książki uwydatnia nieprzeciętną kulturę całości. Zbiór składa się z pięciu rozdziałów, a tytuł każdego z nich to wers z programowego wiersza „Ukraińska Ziemia”, który otwiera książkę. Poetka rozwija tytułową metaforę („Nie dotykaj mojej Ziemi, bo święta ona jest”) w pięć anaforystycznych zakazów, z których każdy staje się tytułem osobnej części: I. „Nie dotykaj mojej chaty, w chacie dzieci śpią” – poezja obywatelska; II. „Nie dotykaj mojego serca, swoim wybuchem zabije” – uchodźczy ból i wojna; III. „I nie zrobi się ciemno… i nie zniknie wiosna” – liryka; IV. „Nie dotykaj mojego morza, bo utoniesz w nim” – marynistyka; V. „Nie dotykaj mojego światła, promień na cały świat” – poezja duchowa. [1, s. 13] Ta zasada – rozwijania jednego semantycznego ziarna w pięciopłatkową strukturę – spokrewnia książkę raczej z cyklicznymi formami tradycji barokowej i ludowej, aniżeli z przypadkowym zbiorem tekstów. Zakazująca formuła „nie dotykaj” odczytywana jest jednocześnie w trzech planach: intymnym (chata, serce), narodowo-państwowym (ziemia, granica) i sakralnym (światło jako metafora ducha). Książka ma zatem przelotną koncentryczną budowę: od domu i rodu – przez ranę wojny – do lirycznego odpoczynku, kontemplacyjności i wreszcie do modlitewnego apoteozy. Ruch od ziemskiego do niebieskiego, od ciała do ducha – to klasyczna wertykala, odziedziczona po średniowiecznej i barokowej poetyce. Poezja obywatelska: dydaktyka krzyku Pierwszy rozdział wypełniony jest tym, co można określić jako retorykę imperatywu. Programowy wiersz „Kochajcie Ukrainę!” – jawna aluzja do wiersza pod tym samym tytułem autorstwa Wołodymyra Sosiury [7] – buduje się jako wznosząca gradacja wezwań, która kończy się wykutą formułą: Kochajcie Ukrainę! Nie po prostu kochajcie. Sami Ukrainą się stańcie! [1, s. 12] Poetyka tego rozdziału jest demonstracyjnie oratorska: liczne wykrzyknienia, kapitalizacja słów kluczowych („Ziemia”, „Prawda”, „Chata”, „Światło”), paralelizmy składniowe, refreny. To poezja obliczona na głośne wygłaszanie – na „Majdanie”, jak zalecała Łesia Ukrainka w epigrafie. Taka postawa ma głębokie korzenie w ukraińskiej tradycji liryki obywatelskiej – od szewczenkowskiego „I umarłym, i żywym…” przez frankowskich „Kamieniarzy” po szestdziesiątnicką publicystyczną patetykę. Jednocześnie właśnie tutaj czai się główna estetyczna niebezpieczeństwo dorobku, do której powrócimy później: granica między proroczym patosem a deklaratywnością bywa chwiejna. Uchodźczy ból i wojna: poezja świadectwa Najsilniejszy, naszym zdaniem, rozdział książki to drugi. Tutaj publicystyczny patos ustępuje miejsca dokumentalnej konkretności przeżytego. Autorka pisze z epicentrum: Krasnodon, Ługańszczyzna, 2014 rok; pod tekstami widnieją dokładne daty i toponimy – „25.07.2014”, „Krasnodon”, „autobus Ługańsk–Berdiańsk” [1, s. 141, 472]. Poezja nabiera cech tego, co w europejskim literaturoznawstwie po pracach Shoshany Felman i Dori Laub [12] przyjęło się nazywać literature of testimony – literaturą świadectwa, gdzie wartość estetyczna jest nieodłączna od etycznego obowiązku zaświadczenia. Podręcznikowy przykład – wiersz „Rekiny w powietrzu” z epigrafem-cytatem siedmioletniego dziecka („Jak tylko słyszę huk samolotu, od razu padam na ziemię. Pawło, 7 lat, Słowiańsk”). Metaforyka jest tutaj prosta i dlatego niszczycielska – samolot widziany jest oczami dziecka: Wszystkie samoloty, jak rekiny. Bomby w ich zębach. (…) Wszystkie samoloty – Żmij-Gorynycze: Paszcze u nich – z ognia. [1, s. 142] Zabieg „udziwnienia” dziecięcym spojrzeniem, wyrażenie grozy poprzez naiwną obrazowość typologicznie koresponduje z poezją świadków europejskich katastrof XX wieku – od matczynego lamentu Desanki Maksimović nad rozstrzelanymi dziećmi Kragujevaca („Krwawa bajka”) i modlitewnego, biblijnie zabarwionego płaczu noblistki Nelly Sachs, po powojennych Tadeusza Różewicza i Zbigniewa Herberta, którzy również szukali ascetycznego, „obdartego” języka, zdolnego mówić o nieludzkim. Szczególną wagę ma cykl sonetowy (fragment wieńca sonetów) z refrenem „Modlę się za Ciebie, skatowana Ojczyzno!”, gdzie topografia bólu staje się topografią pamięci kulturowej: Ziemia Sosiury. Żal, że kochamy wszystkich! (…) Ziemia, którą przeszedł nogami Stus. (…) Pisał z Mordowii do mamy w Donieck. [1, s. 221] Odwołanie do postaci Wasyla Stusa [8] nie jest tutaj przypadkowe: A. Łystopad jest laureatką nagrody imienia Wasyla Stusa (1993) [2], i właśnie linia męczeńskiego, „sołowiecko-mordowskiego” sumienia ukraińskiego XX wieku jest dla niej właściwa. Donbas w jej wizji jawi się nie jako „separatystyczny”, lecz jako Stusa i Sosiury – przestrzeń skatowanej, lecz niezdradzonej ukraińskości. To ważne ideologiczne korygowanie mapy kulturowej, dokonane środkami liryki. Trzeci rozdział – największy pod względem objętości i najbardziej zróżnicowany intonacyjnie. Jego głównym punktem jest liryka pejzażowa i medytacyjna, pisana w większości w irpieńskich realiach („Irpieńska jesień”, „Droga do Irpienia”, „Niemy Irpień”). Krajobraz u A. Łystopad pełni funkcję terapeutyczną: kontemplacja jesieni, śniegu, kaliny, bursztynowych liści staje się dla przesiedleńki sposobem na utrzymanie całości świata, który się rozpada. Wymowny jest wiersz „Nie spiesz się” z jego skoworodinowską w duchu sentencją: Nie spiesz się. Wtedy, doprawdy, będziesz żył długo. Bo śpieszyć się – to twoja najgorzka bieda. Nie kończy się żadna na Świecie droga. [1, s. 299] W tym rozdziale wyraźnie słychać pokrewieństwo z filozoficzną liryką pejzażową Liny Kostenko – zresztą wprost wymienionej przez autorkę w przedmowie pośród „duchowego menu” („na obiad kilka poezji Liny Kostenko” [1, s. 4]). Wspólne cechy z liryką L. Kostenko [9]: kult detalu przyrodniczego, etyczna powaga, aforystyczność, połączenie intymności z historiozofią. Jednocześnie A. Łystopad skłania się ku większej sakralizacji pejzażu: jesień u niej jest „w ciepłych szatach”, a korony drzew uwieńczone „mitrą” – przyroda konsekwentnie tłumaczona jest na język obrzędu świątynnego, co przygotowuje czytelnika do finału książki. Marynistyka: Azow jako utracony raj Czwarty rozdział, marynistyczny (według notatki autorki, „wszystkie poezje tego rozdziału napisane zostały w Berdiańsku”), dodaje do książki nieoczekiwany rejestr – kontemplacyjno-egzystencjalny. Morza Azowskie i Czarne jawią się jednocześnie jako konkretny topos wypoczynku i jako metafizyczne zwierciadło. W wierszu „Połowa” morski krajobraz staje się tłem dla tematu samotności i poszukiwania „drugiej połowy”: Wisi połowiczny księżyc nad morzem. I ja – połowa! Która się nie odnalazła… [1, s. 366] A w „Wieczornym sztylu” morska tafla naturalnie obraca się w ewangeliczny obraz chodzenia po wodach: Łagodne morze, spokojne i ciche… …Wziąłbym i poszedł po wodzie, jak Chrystus. [1, s. 395] Ukraińska marynistyka – tradycja niezbyt rozległa (od „Nad morzem” Łesi Ukrainki po morskie akwarele neoklasyków), i już choćby dlatego cykl morski A. Łystopad zasługuje na uwagę. W kontekście europejskim takie uczłowieczenie i sakralizacja żywiołu współbrzmi z wielką linią marynistyczną – od romantycznego „morza-rozmówcy” po filozoficzną wspaniałość „Orientów” (Amers) Saint-John Perse’a [15], gdzie ocean jest przestrzenią kosmicznego dialogu człowieka z bytem. Znamienne, że dla autorki-przesiedleńki (czytaj – wygnanki) z okupowanego Wschodu berdiański brzeg nabiera też gorzkiego posmaku „utraconego raju”: ten rozdział napisany jest o morzu, do którego z czasem też przyjdzie wojna. Poezja duchowa: akatyst ziemi i rodu Zamykający, piąty rozdział – to kulminacja pionowego ruchu książki. Jest to liryka modlitewna, maryjna, wprost współmierna z tradycją akatystową i kanoniczną („Ty jesteś z nami Jerozolimska, / Częstochowska i Chełmska – jesteś!”). Wyliczanie ikon Bogurodzicy, anaforyczne zwroty, formuły wysławiania odtwarzają rytm liturgiczny: Ty – nasz Świetle. Ty – nasza Świątynio! My – Twoje Bogurodne Owoce. [1, s. 568] Na szczególną uwagę zasługuje wiersz „Rodowe korale”, gdzie religijne czucie zlewa się z rodowym i geograficznym. Poetka nawleka, niczym korale, nazwy wołyńsko-rówieńskich wsi swojego dzieciństwa – a wśród nich Perekali, jej rodzinna wieś: Kniahynyn. Łysyn. Perekali… (…) To – Rodowe moje Korale. To – krwią wyszyte słowa. [1, s. 472] Toponim staje się tu sakralnym imieniem, a wykaz wsi – swoistym „akatystem ziemi”. To połączenie lokalnego patriotyzmu, pamięci rodowej i chrześcijańskiej duchowości wyprowadza książkę ku głównej ukraińskiej tradycji „wisnykiwstwa” oraz neoromantycznego sakralnego nacjonalizmu, gdzie Ojczyzna postrzegana jest w kategoriach świętości, a jej obrona – w kategoriach wiary. W szerszym, europejskim wymiarze linia maryjna książki jest współmierna z polską poezją mariologiczną (od tradycji romantycznej po XX w.) oraz ogólnie z tym nurtem liryki religijnej, który rozpatruje naród jako wspólnotę duchową, a nie tylko polityczną. Poetyka: forma, język, tropika Na poziomie wersyfikacji A. Łystopad pozostaje w nurcie klasycznej sylabotoniczności z wyraźną skłonnością do pieśniowości: krótka strofa, dokładne dźwięczne rymowanie, refreniczność. Autorka swobodnie posługuje się złożonymi formami stroficznymi – w książce napotykamy fragmenty wieńca sonetów, gatunku wymagającego i „kulturalnego”, co świadczy o niemałej sprawności technicznej. Podłoże folklorystyczne (kolęda, szczedriwka, lament, zaklęcie) organicz-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ale łączy się z stylistyką książkową, liturgiczną. Cechą charakterystyczną idiostylu jest graficzna sakralizacja: konsekwentne pisanie wielką literą pojęć kluczowych (Ziemia, Chata, Prawda, Światło, Wieczność, Poeta). Jest to środek jednocześnie silny i ryzykowny: nadaje tekstom uroczystości, jednak przy nadmiernym użyciu zaciera indywidualną wagę każdego słowa. Tropika autorki skłania się ku rozbudowanej metaforze-utożsamieniu („samoloty – rekiny”, „jesień – w szatach”, „morze – zwierciadło”) oraz ku anaforze. Język jest bogaty, miejscami archaizowany i zabarwiony dialektalnie, z charakterystycznym szacunkiem dla form rodzimych, co sygnalizuje świadomą orientację na „charkowską” tradycję pisowni. Ukraiński kontekst: linia poety-proroka W koordynatach tradycji narodowej twórczość A. Łystopad jawi się jako konsekwentna kontynuacja profetycznej, obywatelsko-sakralnej linii ukraińskiego piśmiennictwa. Jej rodowód buduje się wstępująco: szewczenkowska modlitwa-przekleństwo za Ukrainę; frankowska i łesiowska koncepcja poety jako tego, kto „musi wołać” [10]; sosiurowski testament „Kochajcie Ukrainę” [7]; męczeńskie sumienie Wasyla Stusa [8]; filozoficzna pejzażowość Liny Kostenko [9]. Autorka nie ukrywa tych punktów odniesienia – przeciwnie, demonstracyjnie wymienia imiona-latarnie, przekształcając intertekst w akt narodowej samoidentyfikacji. Jednocześnie dorobek A. Łystopad ma również wyraźną własną cechę – to głos ukraińskiego Wschodu, który odmawia bycia „obcym”. Paradoks biograficzny (urodzona na Wołyniu, pół życia przeżyła jako lekarka na Ługańszczyźnie, gdzie założyła ukraińskie centrum kulturalne „Kalyna”, w 2014 roku stała się osobą przemieszczoną) czyni jej poezję żywym zaprzeczeniem imperialnego mitu o „rosyjskojęzycznym Donbasie”. Jej Krasnodon jest ukraiński; jej uchodźstwo – dramatem narodowym, a nie prywatnym. Na tym polega również dokumentalna, historyczno-kulturowa wartość książki poza jej czysto estetycznym wymiarem. Osobne i wymowne miejsce w tej genealogii zajmuje pokrewieństwo A. Łystopad z Kateryną Kujbidą (Mandryk) (1927–2004) – poetką, członkinią OUN i łączniczką UPA, która jako „szczególnie niebezpieczny przestępca” spędziła dekady w sowieckich łagrach Komi (Abiez, Inta) i weszła do literatury jako „łączniczka Ukrainy na wieki” [5; 6]. Twórczość A. Łystopad w 2017 roku została wyróżniona nagrodą literacką imienia Kateryny Kujbidy (Mandryk) za najlepszy utwór o charakterze patriotycznym, państwowotwórczym. Ta nagroda nie jest przypadkowa: obie poetki należą do tej samej genealogii obywatelskiej. Kujbida (Mandryk) – w dosłownym sensie łączniczka zbrojnego podziemia, represjonowana przez imperium; Łystopad – kulturowa „łączniczka” ukraińskości w zrusyfikowanym Krasnodonie (założycielka ośrodka „Kalyna”), wygnana ze swojego domu przez moskiewską agresję. Obie łączy stop wiary chrześcijańskiej i czynu narodowego, postrzeganie Ojczyzny jako świętości, a jej obrony – jako obowiązku wiary, oraz niezłomność w obliczu tej samej imperialnej potęgi, która w różnych pokoleniach niszczyła ukraińskie słowo. W ten sposób książka „Nie dotykaj mojej ziemi…” wpisuje się nie tylko w kanon liryki obywatelskiej, ale także w żywą sztafetę kobiecego poświęcenia – od powstańczej łączniczki do poetki-osoby przemieszczonej (wygnańczyni). Europejski kontekst: poezja katastrofy i świadectwa Wyniesiona na europejski horyzont, książka A. Łystopad naturalnie wpisuje się w wielką tradycję poezji świadka (the witness of poetry) – pojęcia skonceptualizowanego przez Czesława Miłosza w jego wykładach harwardzkich [11] jako etyczny obowiązek poezji poświadczania katastrofy historycznej. Typologicznie bliskimi okazują się być kilka linii europejskiego piśmiennictwa XX–XXI wieku.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Prawosławny uniwersytet interdyscyplinarny

Po pierwsze, liryka traumy i pamięci: modlitewny, biblijnie zabarwiony płacz Nelly Sachs [13], matczyny lament Desanki Maksimović [14], ascetyczny antypatos Tadeusza Różewicza i Zbigniewa Herberta, apofatyczny język Paula Celana – wszyscy oni, podobnie jak A. Łystopad, szukali sposobu, by mówić o tym, co niewyrażalne. Ukraińska autorka wybiera inny, przeciwstawny do Celanowskiego biegun – nie milczenie i rozpad składni, lecz lament, wezwanie, modlitwę. Przy tym etyczna postawa – „nie zapomnieć, zaświadczyć” – jest u nich wspólna. Po drugie, poezja wygnania: doświadczenie „bezdomnych tułaczek” zbliża ją do głównego nurtu literatury środkowoeuropejskiej XX wieku – od wygnańca Miłosza po liczne głosy osób przesiedlonych, dla których pejzaż i toponim stają się ostatnim schronieniem tożsamości. „Rodowe korale” z ich wyliczaniem utraconych wsi to ten sam gest utrzymania ojczyzny w imieniu, który odnajdujemy u poetów-wygnańców całej Europy. Po trzecie, linie sakralna i marynistyczna: liryka bogurodziczna książki jest współmierna z europejską tradycją mariologiczną, a uczłowieczone, metafizyczne morze współbrzmi z wielką marynistyką Saint-Jona Perse’a. Wszystko to pozwala twierdzić, że poezja A. Łystopad, pozostając na wskroś narodową pod względem materiału, operuje ogólnoeuropejskimi, w istocie, modelami rozumienia katastrofy, wygnania i świętości. Krytyczne zastrzeżenia i wnioski Obiektywizm wymaga wskazania także słabych punktów książki. Po pierwsze, jej objętość i nierówność: 618 stron, zestawionych z pięciu rękopisów, nieuchronnie zawiera teksty o różnej sile artystycznej; surowszy dobór redakcyjny wyszedłby książce na dobre. Po drugie, ryzyko deklaratywności: tam, gdzie autorka przechodzi od konkretnego obrazu do bezpośredniego hasła, poezja niekiedy ustępuje retoryce, a patetyka – publicystyce. Po trzecie, ryzyko inflacji środków: wszechobecna kapitalizacja, wykrzyknikowa intonacja i piętrzenie epitetów, efektywne w poszczególnych wierszach, przy długotrwałym stosowaniu przytępiają percepcję czytelnika. Uwagi te jednak nie przekreślają tego, co najważniejsze: w swoich najsilniejszych przykładach – przede wszystkim w rozdziałach wojennych i marynistycznych – A. Łystopad osiąga tę prostotę i precyzję, które są niezaprzeczalnym znakiem prawdziwej wysokiej poezji. „Nie dotykaj mojej ziemi, bo święta ona” – to książka podsumowująca i symptomatyczna. Podsumowująca – bo zbiera w całość ponad półwieczną pracę autorki, wieńcząc dorobek wyróżniony nagrodami imienia Wasyla Stusa, Ołeny Pczilki [2], Kateryny Kujbidy (Mandryk) [5] i uznany w diasporze. Symptomatyczna – bo w jednej książce odzwierciedla cały zakres współczesnej ukraińskiej reakcji poetyckiej na wojnę: od obywatelskiego wezwania i dokumentalnego świadectwa po liryczne kontemplowanie i modlitewne uniesienie. Autorska formuła z przedmowy – „Żyję, dopóki piszę. Piszę, dopóki żyję” [1, s. 6] – dokładnie określa egzystencjalny status tej poezji: nie jest ona literacką wprawką, lecz sposobem na przetrwanie. W podsumowaniu istnieją podstawy, by twierdzić, że twórczość Antoniny Łystopad zajmuje znaczące miejsce na przecięciu dwóch tradycji. W wymiarze ukraińskim kontynuuje ona profetyczno-obywatelską linię Szewczenki, Łesi Ukrainki, Sosiury, Stusa, Kujbidy (Mandryk), nadając jej wyrazisty „wschodni”, donbaski głos. W europejskim – organicznie należy do rodziny poezji świadectwa i wygnania, rozumianej przez Miłosza, Nelly Sachs, Herberta i Celana. Właśnie ta podwójna przynależność – do tego, co rdzennie narodowe, i do tego, co ogólnoludzkie jednocześnie – czyni książkę zjawiskiem wartym uwagi nie tylko ukraińskiego, ale i szerszego, europejskiego czytelnika. Z braku miejsca na łamach redakcja nie drukuje wykazu wykorzystanej literatury, ale można się z nim zapoznać u autora. Jurij MOSENKIS, honorowy obywatel miasta Kijowa, honorowy akademik Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy Jeśli kwestie historii Kościoła są reprezentowane we współczesnej Ukrainie znaczną liczbą artykułów naukowych i popularnonaukowych, książek oraz rozpraw doktorskich, to badania nad problematyką teologiczną, niestety, praktycznie nie istnieją – pomimo zniszczonej przez Sowietów długotrwałej ukraińskiej tradycji. Kilka lat temu grupa entuzjastów podjęła próbę nieco naprawić tę sytuację. W styczniu 2020 roku w Soborze Patriarszym św. Włodzimierza w Kijowie, gdzie metropolita, a później patriarcha Filaret przewodniczył nabożeństwom przez sześć dziesięcioleci (unikalny rekord w całej historii kijowskiej katedry metropolitalnej!), został wyświęcony na biskupa archimandryta Nikon (Szynkariuk), który jesienią 2019 r. przeszedł z Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego do Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. Dekretem Świątobliwego Patriarchy biskup Nikon został mianowany rządcą eparchii czerniowiecko-bukowińskiej. Dzięki staraniom władyki eparchia ta stała się najpotężniejszą w UKP PK pod względem liczby zarówno zarejestrowanych, jak i niezarejestrowanych parafii. Sekretarzem eparchii został mitrat, protojerej Ioan, w świecie Artur Hubar, który przez lata 90. koordynował kontakty władz, prasy i relacje międzynarodowe Patriarchatu Kijowskiego i posiadał kolosalne doświadczenie w pracy organizacyjno-kościelnej; na początku lat 90. pracował jako pierwszy zastępca przewodniczącego Rady ds. Religii. A skarbnikiem eparchii został wyznaczony archimandryta Jurij, w świecie Jurij Mosenkis. Rada eparchialna obradowała co tydzień (a czasem nawet kilka razy w tygodniu!), opracowując nie tylko dokumentację i inne kwestie życia wewnątrzkościelnego, ale także współpracę eparchii z ukraińskim społeczeństwem – naukowcami, edukatorami, artystami i in. Opracowano ambitne plany stworzenia strony internetowej, gazety, czasopisma eparchii, nagrody eparchialnej – orderu Sydora Worobkewycza, publikacji książkowych z zakresu teologii i historii Kościoła, a co najważniejsze – Chocińskiego Prawosławnego Uniwersytetu Teologii, Filozofii, Prawa i Sztuki. Główną ideą uniwersytetu stało się połączenie wysiłków ukraińskich patriotów kościelnych i świeckich w dziedzinach nauki, edukacji i sztuki, scementowanych prawosławną duchowością. W latach 2019–2026, kiedy Patriarcha Filaret podejmował próbę odrodzenia UKP PK, pod jego omoforionem nie było żadnej duchownej instytucji edukacyjnej, a jego wierni musieli zdobywać wykształcenie w instytucjach duchownych innych jurysdykcji. Żywą dyskusję wywołały warianty nazwy placówki, a dokładniej – pierwszego słowa: Bukowiński, Czerniowiecki czy Chociński? Zatrzymano się na ostatnim wariancie – nie tyle dlatego, że władyka Nikon planował mianować rektorem uniwersytetu archimandrytę Jurija, którego prosił o wyświęcenie na biskupa chocińskiego (wikariusza eparchii czerniowiecko-bukowińskiej), co dlatego, że w Chocimiu, w przeciwieństwie do Czerniowiec, nie ma żadnej uczelni wyższej (nie licząc jednej filii). Przypomnijmy, że był to rok 2020, kiedy ze względu na epidemię COVID-19 nauczanie online zyskało znaczną popularność, dzięki czemu wykładowcy i studenci potencjalnie mogli łączyć się z dowolnego miejsca. Uwzględniono także doświadczenie dwóch projektów Jurija Mosenkisa, pisemnie zatwierdzonych w 2019 r. przez Patriarchę Filareta – utworzenie w ramach organizacji społecznej „Narodowa Akademia Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy” Oddziału Teologii oraz Instytutu Duchowości Chrześcijańskiej. Niestety, pandemia, pełnoskalowa inwazja Moskali oraz aktywny sprzeciw otoczenia Patriarchy Filareta wobec rozbudowy Patriarchatu Kijowskiego znacznie zahamowały projekt tworzenia uniwersytetu – jednak nie zdołały zniszczyć tej idei. Trwa opracowywanie koncepcji kursów nauczania (przedmiotów), takich jak „Nauka potwierdza Biblię” (apologetyka przyrodnicza Pisma Świętego), „Tekstologia i przekłady Starego i Nowego Testamentu”, „Idea i historia Ukraińskiego Patriarchatu”, „Ikonografia”, „Duchowa sztuka wizualna”, „Muzyka duchowa”, „Religioznawstwo porównawcze i typologia religii” i in. Efektywna synteza wysiłków duchownych i świeckich, w szczególności filozofów, historyków, filologów, kulturoznawców, historyków sztuki i artystów – to gwarancja nowoczesnej edukacji interdyscyplinarnej. Zapraszamy do współpracy! Nagrody wręczali mecenas Wołodymyr Chomenko, przewodniczący obwodowego związku pisarzy Mykoła Budlanski oraz przewodniczący jury, poeta Iwan Baran. Wzruszające wydarzenie wspomnieniowe o pisarce, językoznawczyni, pedagog Hannie Wasyliwnie Arsenycz-Baran zakończyło się wykonaniem pieśni o mamie do słów patronki nagrody, którą zaśpiewał jej syn Iwan Baran. Wasyl CZEPURNYJ, pisarz

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Pierwsi laureaci

W minionym tygodniu w Czernihowskim Muzeum Literacko-Memorialnym im. Mychajła Kocjubynśkiego wręczono nagrody im. Hanny Arsenycz-Baran. Nagroda została ustanowiona przez obwodową organizację Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy w kategoriach „Proza” i „Poezja”. Pierwszymi laureatkami zostały Ljubow Borysenko i Lina Lańska (Łychowa).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

to „miejską” lokalizację z napisem „I love Salne”. Następnym razem w tej wsi warto zatrzymać się na dłużej. Tutaj, zdaje się, znajduje się grób pierwszego tłumacza Biblii na język ukraiński, Pyłypa Moraczewskiego. Ale do dziś – cerkiew moskiewska. Ładny herb w Łosyniwce z jej legendą o stadach łosi w okolicy. Sąsiaduje z tą atrakcją rzeźba z czasów stalinowskich – dorodna Ukrainka z ziemskimi bogactwami tego kraju. Jeszcze jako dziecko zapamiętałem kilka takich w samej Łosyniwce, przy dawnym kinie rejonowym i szkole, także przy wyjeździe do Niżyna. Ta, która była na Niżyn, machała ręką, w ostatnich latach stała bezręka. Zdaje się, że zachowała się teraz tylko ta, która jest od strony Salnego. W tym miejscu pomysłowi mieszkańcy Łosyniówki postanowili ukrainizować tę ostentacyjnie brawurową kołchoźnicę – pomalowali ją na żółto-niebiesko. W Łosyniwce zrobiłem krótki postój i odwiedziłem miejscową bibliotekę. Bibliotekarka Zoja Czumak potwierdziła, że moje dwutomowe „Wieś” w tej bibliotece miejscowi czytają, bo tam łosyniowskich wątków – mnóstwo. Ciekawy plakat powitalny przy wjeździe do Sadowego: ze złotymi słonecznikami na tle błękitnego nieba. W Danynie miejsce oczekiwania na legendarny w całym rejonie autobus „Niżyn – Szatura” w centrum wsi od dawna nazywano „oczekiwalką”. Obecnie jest ona kalinowo i narodowo pomalowana. Krzewy kaliny są tu niemal w każdym podwórzu. Sfotografowałem też ten autobus, który zgodnie z rozkładem czekał na mieszkańców Danyny i Szatury przy głównym urzędzie pocztowym w Niżynie. Dawno chcę uwiecznić historie o tej trasie, które zapamiętałem z czasów szkolnych. Od strony Łosyniówki, Szatury i Wołodkowej Diwyci – znak drogowy z rodzimą nazwą Danyna. Przy jednym z nich, diwyckiego, jestem z siostrą Paszą. Cieszę się, że miałem bezpośredni udział w przywróceniu historycznej nazwy rodzinnej wsi. Analizę i złożenie niezbędnych dokumentów „nadzorowałem” osobiście przez sześć lat walki o tę nazwę na wszystkich szczeblach władzy – od skłóconej i różniącej się politycznie wtedy rady wiejskiej, rejonu, obwodu – aż po wniesienie do sali parlamentu. Postanowienie Rady Najwyższej Ukrainy o numerze 1496-VIII „O przemianowaniu wsi Danyne w rejonie niżyńskim obwodu czernihowskiego na wieś Danyna” z dnia 7 września 2016 roku podpisał ówczesny Przewodniczący RN Andrij Parubij, niedawno zabity przez wrogów ukraińskości za jego jasną proukraińską postawę. Tej jesieni takie wydarzenie ma pierwszy jubileusz – 10 lat. Kijów – Danyna – Kijów

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Wioskami rodzinnych stron: dlaczego nie zrealizowano projektu tramwaju z Nieżyna do Makijiwki

Mykoła TYMOSZYK. W sieciach jest coraz więcej tekstów o tym, co już zostało wytrawione przez współczesne „komunikacyjno-kanalizacyjne” dziennikarstwo: o losach ludzkich, o nieodkrytych faktach historii narodowej, o rodzinnych wsiach, które w większości dożywają swoich dni. Ten wątek (w skróconym wariancie) na mojej osobistej stronie na Facebooku zebrał w ciągu kilku dni, według danych profesjonalnego panelu statystyk, niesłychaną liczbę wyświetleń – ponad 50 tysięcy. Sądzę, że i czytelnikom „Słowa Proświty” mój materiał będzie interesujący. Do Danyny z Kijowa autem drogi są różne i wszelakie – pod względem stanu nawierzchni, odległości i czasu w podróży. Prostych i bez dziur dróg nigdy tu nie było. I teraz nie ma. Ale przy każdej pogodzie można teraz dojechać. W kilometrach – od 130 do 165. W czasie – do trzech godzin. Jeśli wybierasz trasę z lepszymi drogami, wtedy trzeba jechać dłużej. Ale z wydatkami na benzynę, zdaje się, wychodzi na to samo. Od dawnych czasów bity szlak ze stolicy do Nieżyna był prostszy niż teraz – od darnickiego brzegu Dniepru kierował się od razu przez Rusaniw na Makijiwkę – bodaj największą wieś na Lewobrzeżnej Ukrainie. A dalej strzałka prowadziła na Riwczak, Stepaniwkę, Szaturę, Danynę, Wołodkową Diwycię. Z Diwyci do Nieżyna przez Kropywną – już niemal na wyciągnięcie ręki. Za czasów starczego Breżniewa prostą gruntową drogę Nieżyn–Kijów chciano nawet odtworzyć jako drogę utwardzoną. I jej pierwszy etap, zaprojektowany w Moskwie w połowie lat 60., miał być linią tramwajową do Makijiwki. Oczywiście, wzdłuż torów tramwajowych miała być położona także utwardzona droga, której od wieków tu nie było. Czym było to spowodowane? Przede wszystkim budową w Nieżynie filii kijowskiego zakładu „Arsenał”. Ówczesna kompartyjna polityka centrum wobec zwiększenia klasy robotniczej kosztem ściśle kontrolowanej liczby bezpaszportowych „wiejskich limitników” nie sprawdziła się. Przecież trzeba było budować w miastach dużo akademików, a co za tym idzie – mieszkań. Moskiewscy stratedzy obliczyli, że położenie torów tramwajowych w promieniu do 50 km od ośrodków przemysłowych, gęsto zaludnionych przez skolektywizowane chłopstwo, będzie tańsze. Pomysł tramwaju właśnie w tym kierunku był logiczny. Dookoła – głusza, bezdroża, zabagnione tereny i przeludnione wsie w wiecznie zacofanych kołchozach – darmowa siła robocza dla zakładów i fabryk. Wiejski tramwaj z Nieżyna do Makijiwki, według projektu, miał przechodzić przez Kropywną – Diwycię – Danynę – Szaturę – Riwczak – Stepaniwkę. Wtedy nawet w gazecie miejsko-rejonowej pod nazwą „Pod sztandarem Lenina” o tym pisano. I my, uczniowie przepełnionej (po dwie klasy równoległe) miejscowej dziesięciolatki – od pierwszej do dziesiątej, gdzie nauka odbywała się w kilku starych chatach na dwie zmiany, bardzo cieszyliśmy się z tej nowiny. Bo to przecież dwa razy dziennie można będzie pojechać do Nieżyna – obiecywano wpuszczać do tego robotniczego transportu elektrycznego także kołchoźników. A dzieci to czyje? Jednak pomysł tego „wiejskiego tramwaju”, jak i linii trolejbusowej w samym Nieżynie, tak i pozostał na papierze – zjawiska zastoju w planowej radzieckiej gospodarce doprowadziły ówczesny kraj z czasem do ruiny. A mieszkańcy Danyny i Szatury, których często podporządkowywano za nieposłuszeństwo władzy to do jednego rejonu, to do drugiego, odrywając ich od prastarej pępowiny, która strzeże genetycznej pamięci swojego rodu-plemienia – wiekowego centrum gminnego Wołodkowej Diwyci, długo nie mieli pewnego wyjazdu ze swoich chronicznie zabagnionych okolic choćby do Nosiwki czy Nieżyna. Zatem planować podróż do Danyny ze stolicy można różnymi „krętymi” trasami. Jeśli z wyjazdem na trasę czernihowską, to przez Kozełeć. Wtedy będziesz podziwiać Łycholitky, Stawyske, Pyłatyń, Kozary, Andrijiwkę. A po Nosiwce – trzy Stepowe Chutory (dawne sowieckie nazwy Udarnyk, Budionnoho, Woroszyłowa). Można na początku tej drogi przejechać dobrą drogą dalej za Kozełeć – do Kiptiw, a za nimi na tak zwaną moskiewską trasę (a powinna nazywać się Baturyńską), która w tamtych czasach zawsze była idealna – do Zrubu, i przez Kolisnyky oraz zachodnią stronę Nieżyna – na Wołodkową Diwycię. Można i przez Wertijiwkę. A jeśli skręcić kierownicę na obwodnicę przed Browarami w prawo, na trasę sumską, która przechodzi dołem Czernihowszczyzny, to oczywiście Makijiwki nie da się ominąć (po Instytucie Literatury imienia Tarasa Szewczenki NAN Ukrainy Mykoły Żułyńskiego honorowym wyróżnieniem proświtańskim – orderem Nestora Kronikarza. Ze słowem wstępnym do obecnych zwrócił się przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Pawło Mowczan. Wśród mówców i uczestników okrągłego stołu, w tym w trybie online, byli akademik Mykoła Żułyński, profesor Petro Czerneha, akademik Anatolij Radzichowski, doktor nauk ekonomicznych, profesor Ołeksander Kowaliw, zasłużony artysta Ukrainy Jurij Nahułko, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy IV, V, VI kadencji Petro Juszczenko, akademik Heorhij Filipczuk, poseł do Rady Najwyższej Ukrainy I-IV, VI kadencji Iwan Zajeć, publicysta, wydawca, działacz społeczny Wołodymyr Szowkoszytny. Mieli okazję wystąpić i ja, i redaktor naczelny tygodnika „Słowo Proświty” Ihor Zoc. Serhij PRYS UCHIN, członek Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Zdjęcie Ihora Zoca dla wielkich dwóch Basani i dwóch Bykowych – starych i nowych). Dalej, w samej Makijiwce, – aż trzy drogi, jak w tej bajce: bardziej w lewo – na Hanniwkę, Sofijiwkę, Tatariwkę, Kołomijciwkę i te same Stepowe Chutory; prosto – na Riwczak-Stepaniwkę, Szaturę (tutaj tylko przy bezdeszczowej pogodzie, bo droga jest tylko gruntowa); bardziej w prawo – na Tereszkiwkę, Szniakiwkę, Salne, Sadowe (historyczna Halycia, niestety, z boku) z wyjazdem na dawne centrum rejonowe Łosyniukę, skąd do Danyny jest siedem kilometrów. Więc, jak nie kręcić kierownicą, a do Danyny trzeba będzie docierać łukami-przecinkami różnych tras w pierwszej połowie drogi, a w drugiej – serpentyną chronicznie zaniedbanych dróg wiejskich. Wsie w tym czernihowskim kraju są dawne, dlatego ulic jest wiele i wszystkie pokręcone. Tym razem wybrałem trasę, którą bez nawigatora trudno opanować, jeśli tą stroną jeździ się niezbyt często, – w środku Makijiwki, gdzie siedem dróg się rozchodzi. Wybrałem tę, która bardziej w prawo. Alarm powietrzny zaczął się, kiedy podjeżdżałem do Makijiwki, – na niebie zaczęły pojawiać się stadami moskiewskie shahedy – wszystkie na Kijów. Nawigator nagle się wyłączył i kursor wskaźnika kierunku ruchu oraz głosowe wsparcie programu Wizer zamilkły. Dalej do Danyny poruszałem się na oślep między krzywymi drogami, śledząc jedynie nazwy wsi, które w tym skupisku spotyka się często. Za to miałem możliwość zatrzymywania się przed wsiami i tradycyjnie przy znakowych miejscach każdej wsi – świątyniach i sklepach. Wycieczka okazała się, jak mówią moi studenci, drajwowa. Kiedyś, może, znajdę czas opisać ją w szczegółach. A w tej opowieści zatrzymam się na wizytówkach każdej wsi – przydrożnych drogowskazach i plakatach promocyjnych. Teraz stało się to sprawą honoru i lokalnego patriotyzmu wspólnot. Niektóre z takich „powitań” sfotografowałem i dodaję tutaj. Krótko skomentuję. Najlepsza wizytówka w tym zestawieniu, moim zdaniem, – przed Wołodkową Diwycią. Dawne sławne kozackie miasteczko, które za czasów sowieckich zostało przemianowane (w 1927 roku) na Czerwone Partyzany, dziko propagowane w prasie jako siedziba „wyczynów” w walce nie tyle z Niemcami, co z miejscowymi petlurowcami, kontrrewersyjnych partyzantów Kropywianskiego, tutaj powstało jako kozacka wolnica – dumna i patriotyczna. A do tego z taką poetycką nazwą, u podstaw której leży legenda o nieziemskiej miłości właściciela do biednej piękności. Salnianie postawili w centrum wsi su- Wydaje się, że popularny niegdyś szkic podróżniczy, okraszony mało znanymi ogółowi faktami i spięty publicystycznymi gwoździami, odzyskuje swoje utracone pozycje.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Ważny temat

W minionym tygodniu Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki przeprowadziło kolejny okrągły stół „Naród ukraiński w wojnie niemiecko-radzieckiej 1941–1945”. Dyskusji nad tym ważnym ze względu na współczesność tematem poprzedziło wręczenie nagrody naszemu współtowarzyszowi-proświtianinowi, akademikowi NAN Ukrainy, dyrekto- Pawło Mowczan i Mykoła Żulynski

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

„Tworzenie Światła” Misterium artystyczne na 120-lecie Kijowskiej „Proświty”

Olha CHODACKA, zastępczyni przewodniczącego Kijowskiej „Proświty” 25 czerwca, właśnie w dniu urodzin Kijowskiej „Proświty”, w Białej Sali Kijowskiego Domu Naukowców NAN Ukrainy z triumfalną manifestacją ukraińskiego ducha, twórczego natchnienia i szlachetnego uniesienia odbyło się ważne, znaczące wydarzenie – literacko-teatralno-muzyczne widowisko „Tworzenie Światła”, poświęcone 120-leciu Kijowskiej „Proświty”. Artystyczne misterium otworzył szef Kijowskiej „Proświty”, artysta ludowy Ukrainy Kyryło Stecenko, który w przemówieniu wstępnym wspomniał znaczące postacie prośwician, którzy odradzali i szerzyli ruch kulturalny w trudnych warunkach carskiej cenzury, organizując ukraińskie szkoły, wydawnictwa itp.: Mykoła Łysenko – wybitny kompozytor i działacz społeczny, który aktywnie włączył się w założenie kijowskiej filii; Łesia Ukrainka była zastępczynią przewodniczącego („towarzyszem przewodniczącego”) kijowskiej organizacji; Modest Łewycki – wybitny ukraiński działacz kulturalny, pisarz, kompozytor, pedagog, dyplomata i lekarz, który miał bezpośredni związek z rozbudową sieci wczesnej „Proświty”; Jewhen Czykałenko – dożywotni członek towarzystwa, mecenas, który przekazywał ogromne środki na działalność towarzystwa, druk ukraińskich książek i gazet (stworzył pierwszą codzienną ukraińskojęzyczną gazetę „Hromadska dumka” (później „Rada”), która współpracowała z „Proświtą”); Borys Hrinczenko kierował Kijowskim Towarzystwem „Proświta”, był wybitnym językoznawcą, etnografem, pedagogiem, pisarzem oraz działaczem społeczno-politycznym; Symon Petlura, pracując jako sekretarz w pierwszej codziennej ukraińskiej gazecie „Hromadska dumka”, aktywnie popularyzował idee edukacji narodowej, ukraińskiej szkoły i kultury. A w czasach Ukraińskiej Rewolucji, jako jeden z liderów Ukraińskiej Republiki Ludowej, uważał „Proświtę” za kluczowe narzędzie budowy państwa narodowego. Występując na Pierwszym Ogólnoukraińskim Zjeździe Towarzystwa „Proświta” we wrześniu 1917 roku, wypowiedział historyczne zdanie: „Wiara w „Proświtę” daje nadzieję, że ruch ukraiński wzrośnie i wzmocni się”; Wołodymyr Wynnyczenko – jeden z fundatorów Kijowskiego Towarzystwa „Proświta”, łączył podziemną działalność rewolucyjną z legalną pracą kulturalno-oświatową, czytając wykłady i rozpowszechniając ukraińskie książki wśród Studentki NMAU — Julianija Kanonik (śpiew) oraz Anna Cok (cymbały) robotników i chłopów; Wiaczesław Łypynski – bojownik o niepodległość Ukrainy w XX wieku, ideolog ukraińskiej państwowości, pozostawił głęboki ślad w ukraińskiej myśli politycznej. Ta informacja została z zainteresowaniem przyjęta przez obecnych. Program koncertowy rozpoczął się od delikatnego w nastroju i rozjaśnionego wspaniałymi harmoniami utworu „Intermezzo” Łewka Rewuckiego, który wykonali Kyryło Stecenko (skrzypce) i Natalja Stroczan (fortepian). Bohater Ukrainy, artysta ludowy Ukrainy, wybitny mistrz słowa artystycznego Anatolij Palamarenko, którego interpretacje utworów Tarasa Szewczenki stały się prawdziwymi duchowymi wizytówkami ukraińskiej kultury, czytając fragment poematu T. Szewczenki „Sen” i przesłanie „I martwym, i żywym, i nienarodzonym…”, przekształcił to w emocjonalny monospektakl, oddający wielkość i dramatyzm losu narodu ukraińskiego. Widzowie do głębi duszy przejęli się oświeconym słowem Kobziarza, które i dziś brzmi jak wezwanie do miłości do Ukrainy, podkreślając zarówno wielkość, jak i bolesne strony naszej historii. Głośne oklaski długo nie cichły po literacko-muzycznej kompozycji „Zore moja weczirnja” do wierszy T. Szewczenki i Borysa Hrinczenki z muzyką Mykoły Łysenki i Ołeksandra Nezowybatka, którą wykonały studentki klasy legendarnej Łarysy Kadyrowej z Narodowej Akademii Muzycznej, Neofitka Ołena Poliszczuk Julianija Kanonik (wokal) oraz Anna Cok (cymbały). O życiowym i twórczym czynie Borysa Hrinczenki, o historycznym znaczeniu utworzenia Kijowskiej „Proświty” w 1906 roku oraz o formach obchodów 120-lecia organizacji naukowo, gruntownie, a zarazem bardzo barwnie opowiedzieli badacz Hrinczenki, historyk i pisarz Ihor Stamboł oraz artystka z Krymu Anastasija Bas. Władczo opanował przestrzeń uciszonej Białej Sali śpiew solowy Modesta Łewyckiego do wiersza Borysa Hrinczenki „Smutni kartyny” w przepięknym, królewskim wykonaniu posiadacza unikalnego basu, artysty ludowego Ukrainy Serhija Mahery, akompaniowała Wiktorija Mramornowa. Imponującym numerem wokalnym, w którym z przerażającą kozacką siłą zabrzmiało potrójne współbrzmienie studentów NMAU klasy Serhija Mahery – Massimo Muszczaka, Wadima Humennego oraz Pawła Zadorożnego, którzy wykonali trio Kyryła Stecenki (starszego, współzałożyciela Kijowskiej „Proświty”) do wiersza Borysa Hrinczenki „Wnoczi na mohyli”. Koncertmistrz – Wiktorija Mramornowa. „Brawo!” raz po raz rozbrzmiewało w sali. Zastępczyni przewodniczącego Kijowskiej „Proświty” Olha Chodacka innowacyjnie i przenikliwie przeczytała głęboko patriotyczny i motywujący do światła wiersz Łesi Ukrainki „Doswitni ohni”. Choć utwór napisany został w 1892 roku, jest wzorem liryki społeczno-politycznej, która i dziś napawa wiarą w ukraińską przyszłość i do zdecydowanej walki z odwiecznym północno-wschodnim mrokiem wojny. W szczególny sposób brzmiały pieśni „Niczka temna” i „Contra spem spero” do wierszy Łesi Ukrainki w wykonaniu autora muzyki, kompozytora i barda Ihora Jakubowskiego, który przekazał życiodajne credo twórcze poetki jako hymn niezłomności ducha, co jest ważne dla każdego Ukraińca, który wywalcza niepodległość państwa na polu bitwy i trzyma szyk na tyłach. Wysoką poetykę Łesi Ukrainki podchwycili baryton Wołodymyr Sokołowskyj i pianistka Wiktorija Mramornowa – „Dywuś ja na jasniji zori” do muzyki Kyryła Stecenki (starszego). Z zapartym tchem została przyjęta kompozycja tego samego kompozytora, arcydzielna miniatura „Stojala ja i słuchala wesnu” w wykonaniu Po odśpiewaniu hymnu wystąpili skrzypek-wirtuoz Kyryło Stecenko (wnuk) oraz Natalija Stroczan (fortepian). Niezwykłe połączenie cymbałów, słowa artystycznego i performansu w wykonaniu Anny C'ok, która zaprezentowała fragment głęboko psychologicznego i tragicznego utworu Łesi Ukrainki „Oдержима” („Opętana”), napisanego w zaledwie jedną noc w styczniu 1901 roku przy łóżku śmiertelnie chorego Serhija Merżynskiego, zmusiło widzów do zanurzenia się w tematyce fanatycznej miłości, poświęcenia oraz zderzenia wzniosłych ideałów z duchową ograniczonością tłumu. Usłyszane i zobaczone treści skłaniają do refleksji nad służbą wzniosłemu celowi. Publiczność dosłownie oczarował pianista-wirtuoz, członek zespołu „Choreja kozacka” Pawło Łysyj, który wykonał „Trzy utwory na tematy ukraińskie” („Delikatna idylla”, „Przy kołysce” oraz „Świąteczny śpiew”) pierwszorzędnego, lecz wciąż mało znanego ukraińskiego kompozytora-klasyka początku XX wieku Fedora Jakymenki. W programie zabrzmiały również wiersze Ołeksandra Olesia (Ołeksandr Kandyba): „Słońce na horyzoncie” (1906), „O słowo ojczyste” (1907), „Ranek-ranek! Czas świtania!” (1917), „Żyj, Ukraino!” (1917) w natchnionej interpretacji znanego ukraińskiego aktora, dziennikarza, barda i dramaturga Kyryła Bulkina, który podkreślił, że Ołeksandr Ołeś był jednym z najwybitniejszych ukraińskich poetów lirycznych, którego twórczość jest głęboko związana z misją oświatową, a jego wiersze stały się symbolem odrodzenia narodowego, dlatego utwory te były masowo wydawane przez organizacje „Proświta”, kształtując świadomość Ukraińców. Odrębną kartą wydarzenia artystycznego było wręczenie legitymacji członkowskich neofitom: Ołenie Poliszczuk – ukraińskiej artystce i pisarce (Kijów, Toronto), Anżelice Kornijenko – ukraińskiej kaligrafce, kierowniczce wielkoskalowego projektu kulturalnego „Rutenia. Grafika języka ukraińskiego”; Nestorowi Woli – współzałożycielowi inicjatywy #infoWARTA, która jest skierowana na przeciwdziałanie rosyjskiej propagandzie oraz popularyzację języka i grafiki ukraińskiej. Kyryło Stecenko, przewodniczący kijowskiej „Proświty”, ciepło powitał utalentowanych proświtian i życzył owocnej pracy kulturalno-oświatowej na rzecz Ukrainy. Biała sala Kijowskiego Domu Naukowców NAN Ukrainy była świątecznie udekorowana banerami kijowskiej „Proświty” oraz historycznego alfabetu ukraińskiego „Rutenia” (autor – Wasyl Czebanyk), których design podkreśla ukraińską tożsamość. Prezentowano wystawę Ewangelii Peresopnickiej oraz innych rzadkich ksiąg, przedstawioną przez proświtiankę, ukraińską kaligrafkę i kierowniczkę wielkoskalowego projektu kulturalnego „Rutenia. Grafika języka ukraińskiego” Anżelikę Kornijenko oraz Nestora Wolę, ukraińskiego wojskowego, znanego ze swojej systemowej walki o ukraińską tożsamość i ochrony przestrzeni informacyjnej przed rosyjską propagandą. Szczególną ozdobą były rzeźby kultury trypolskiej, zaprezentowane przez ukraińską artystkę Ludmyłę Smoljakową, która bada dziedzictwo kulturowe Trypola, rekonstruuje je i popularyzuje na Ukrainie oraz za granicą. Niedoścignionym akordem w programie koncertowym było wspólne wykonanie Hymnu Ukrainy – „Szcze ne wmerła Ukrainy…” Mychajła Werbyckiego do słów Pawła Czubynskiego, a także, z dedykacją na 120-lecie kijowskiej „Proświty”, hymnu Dmytra Bortnianskiego „Mnogaja lita!” przez wszystkich uczestników i widzów Misterium Artystycznego „Tworzenie Światła”! Poetka i proświtianka Ola Kycia z córką Ewą, kierownicy kijowskiej „Proświty” Kyryło Stecenko i Olha Chodacka, inicjator projektu „Kijowska Książka Roku”, pisarz Ołeksandr Herasymenko

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

„Szewczenko. Powrót do domu”

Nadia NAUMOWA, Muzeum Centrum Historycznego m. Kijowa 29 maja w Domu metropolity Narodowego rezerwatu „Sofia Kijowska” (ul. Wołodymyrska 24) otwarto wystawę „Szewczenko. Powrót do domu”. Głównym eksponatem tej wystawy jest akwarela „Sobór Michajłowski o Złotych Kopułach”, którą kijowski kolekcjoner Fedir Zernecki kupił w Londynie na aukcji Sotheby’s, gdzie była wystawiona jako praca nieznanego artysty. Jeśli chodzi o ustalenie autorstwa, to jest tu nad czym pomyśleć, obecnie niektórzy mają wątpliwości. Pan Fedir, zobaczywszy ją, od razu pomyślał o kijowskich widokach artystów Mychajła Sażyna i Tarasa Szewczenki. Problem kijowskich przedstawień, w szczególności akwareli, Szewczenki i Mychajła Sażyna, niepokoił naukowców-szewczenkoznawców jeszcze od początku ubiegłego wieku. Pozostaje on przedmiotem dyskusji do dziś. Chodzi o okres lat 40. XIX w., kiedy obaj artyści pracowali razem, malując widoki Kijowa. Wtedy Szewczenko, kończąc Akademię Sztuk Pięknych, został współpracownikiem Kijowskiej komisji archeograficznej. Sażyn również, kończąc Akademię, pojechał na Ukrainę, mieszkali w Kijowie w zaułku Kozim, gdzie mieszkali razem w mieszkaniu (obecnie Dom-muzeum Tarasa Szewczenki). To skomplikowana i niemal detektywistyczna historia, która wymaga rzetelnego badania. W albumie fotografii z rysunków Mychajła Sażyna, który został przywieziony z Moskwy w 1918 roku przez historyka-kijowoznawcę O. Simzena-Syczewskiego i który znajduje się obecnie w bibliotece im. W. Wernadskiego, wszystkie one przedstawione są jako prace Sażyna, chociaż teraz już wiarygodnie wiadomo, że niektóre z nich, podpisane przez Sażyna, w rzeczywistości są pracami Tarasa Szewczenki. Oczywiście, pierwsza myśl, która przychodzi do głowy: a kto w ogóle mógł w XIX wieku malować Sobór Michajłowski? Od razu nasuwa się imię Tarasa Szewczenki: kochał Kijów, uwiecznił to miasto i jego ludzi w twórczości poetyckiej i prozatorskiej, malarstwie. Pisarz i etnograf O. Afanasjew-Czużbyński pisał w swoich wspomnieniach o poecie: „Tutaj zaczęło się życie w niezwykle poetyckim otoczeniu. Szewczenko zamierzył uwiecznić wszystkie wybitne widoki Kijowa, wewnętrzny wygląd świątyń i ciekawe okolice, i obaj artyści przepadali od rana, jeśli nie przeszkadzała pogoda”. Ten pamiętnikarz również mieszkał w mieszkaniu razem z nimi i wiedział dobrze, jak artyści pracowali. Po aresztowaniu poety w sprawie Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego akwarele, które były w mieszkaniu, Mychajło Sażyn, ostrzeżony o rewizji, podpisał swoim imieniem, może nawet z dobrym zamiarem, pragnąc uratować utwory Szewczenki. Oczywiście, że w XIX w. Kijów malowali też inni artyści. Ale w rysunkach właśnie tych dwóch jest coś takiego, co wyróżnia je nie tylko przedstawieniami, a na poziomie emocji przekazuje niepowtarzalną atmosferę miasta, jego pofałdowany jarami pagórkowaty krajobraz nad Dnieprem, drewniane domki, które tulą się na zboczach Dniepru w zieleni ogrodów, a jeszcze umiejętnością przybliżenia obrazu do widza, jakby wprowadzając go w krajobraz. A jeszcze jest tu wiele postaci, widzimy realnych ludzi: kijowian, pielgrzymów, żebraków. Taras miał swoich ulubionych: dziewczynę z wiadrami na nosidłach, mężczyznę w wysokiej czapce z laską, kobietę z parasolką. W publikacjach spostrzegawczych badaczy mowa o tym, że w akwarelach podpisanych przez Sażyna obserwuje się czysto szewczenkowskie cechy: traktowanie pejzażu, lekkość, spontaniczność, a jeszcze jakby pewną niedokończoność rysunku, jego specyficzne przedstawienie drzew, poważnych postaci, które wywołują wielkie zainteresowanie. Pierwszymi na tej drodze byli doktor-historyk sztuki Jakiw Zatenacki, a także doktor sztuki Płaton Biłecki, dyrektor Literacko-pamięciowego domu-muzeum Tarasa Szewczenki. Tak akwarelom „Cerkiew wszystkich Świętych Ławry Kijowsko-Pieczerskiej” i „Mogiła Askolda” zostało przywrócone imię Szewczenki. Ale jest w malarskiej twórczości Szewczenki coś takiego, co nie poddaje się żadnej zimnej i obojętnej analizie: to, co czyni go Tarasem Szewczenką. Żeby zbadać osobliwości jego pisma, dobór kolorów i sposób nanoszenia ich na papier, specyficzne, właściwe mu przedstawienie nieba, wody, a jeszcze jego ulubionych postaci, trzeba mieć do czynienia z jego rysunkami przez lata. Z czasem dzięki spostrzegawczemu oku pracownika naukowego muzeum Kobziarza Wołodymyra Jaciuka do wydania akademickiego zostały przywrócone jeszcze trzy akwarele podpisane przez Sażyna: „Święta Sofia”, „Dawne freski Soboru Sofijskiego” oraz „Kijów zza Dniepru”. Trzeba powiedzieć, że Szewczence nie tak zależało na tym, żeby na pracy widniało jego imię, jak na stworzeniu albumu widoków Kijowa: sam on bardzo lekko odnosił się do swojego autorstwa, czasami nawet nie podpisywał swoich prac z różnych przyczyn. Artyści tak ściśle współpracowali, przedstawiając te same tematy, że szewczenkoznawcom obecnie przychodzi przyłożyć niemało wysiłku, żeby się rozeznać, wyróżnić wśród nich czysto szewczenkowskie cechy. Pisarz Mykoła Leskow, który znał Sażyna w czasie swojego pobytu w Kijowie, podaje taką informację o tej osobie w powieści „Pieczerskie antyki”: „W Kijowie w tym czasie mieszkał akademik S.-Petersburskiej akademii sztuk pięknych Mychajło Makarowycz” Sażyn; sporządził on dla Dmitrija Gawriłowicza album akwarelowy „otwartych przy nim kijowskich starożytności”. Autor nie wymienia konkretnych prac, nie wskazuje, o jakie dokładnie lata chodzi, ale wiadomo, że Bibikow opuścił gubernatorstwo w 1852 r. i opuszczając Kijów, prawdopodobnie zabrał najlepsze z nich do Petersburga. Niektóre prace Sażyna mamy jedynie w wykonanych później na ich podstawie litografiach lub fotografiach. Tak więc były dyrektor Kaniowskiego muzeum „Tarasowa góra” Ihor Lichowy dopuszcza, że rysunek, który posłużył za podstawę litografii „Widok Kijowa z lewego brzegu Dniepru”, został wykonany na podstawie szkiców, a może i rysunku Szewczenki. Kiedy spojrzymy na przedstawienie nieba, to rozpoznamy tutaj manierę Tarasa: Sażyn nigdy tak nie malował chmur. Taras Szewczenko malował także Sobór Sofijski, jego wnętrze. O tym, że Szewczenko malował Złote Wrota, wiemy ze wspomnień tegoż Afanasjewa-Czuzbynskiego. Ale mamy jedynie akwarelę podpisaną przez Sażyna. Zatem wróćmy do akwareli z przedstawieniem Soboru Michajłowskiego. Przedstawienie akwareli czy też sepii „Sobór Michajłowski o Złotych Kopułach”, które podano w wydaniu akademickim i w Encyklopedii Szewczenkowskiej jako zdjęcie nieodnalezionej pracy Szewczenki, nieco różni się od akwareli, która została nabyta przez Fedora Zerneckiego. Można przypuszczać, że były dwie: jedna wykonana przez Szewczenkę, druga – przez Sażyna. Oto co opowiada znany kolekcjoner, który jest po prostu zachwycony akwarelami Tarasa. Posiada on Złotą kartę, która pozwala mu wchodzić na aukcję Sotheby’s przez internet. Powiedzmy wprost: nie każdy kolekcjoner potrafiłby rozpoznać Tarasa Szewczenkę. Z jakim entuzjazmem opowiada on o akwareli, o historii jej pochodzenia, chociaż obecnie trudno ją dokładnie prześledzić, bo nikt się tym nie zajmował! Na akwareli widnieje owalna pieczęć „Biblioteka San-Donato”, która mówi wiele i świadczy, że pochodzi ona z kolekcji A. Demidowa. Jego syn Paweł Demidow-San-Donato w latach 1871–74 był kijowskim merem. Za krótkie cztery lata jego urzędowania w Kijowie zbudowano budynek Dumy, nowy budynek gimnazjum Funduklejewskiego, pięć dziennych przytułków dla dzieci robotników, które utrzymywał na własny koszt. Duma podjęła nawet decyzję o nadaniu Pawłowi Demidowowi tytułu honorowego obywatela Kijowa. Ale dla nas szczególnie interesujące jest to, że pasjonował się on zbieraniem dzieł sztuki i że w jego kolekcji była akwarela „Sobór Michajłowski o Złotych Kopułach”. Gdzie i jak udało mu się ją nabyć, prawdopodobnie się nie dowiemy, ale zrozumiałe jest, że nabył ją ze względu na temat, wszak kochał nasze miasto. W 1872 r. odziedziczył po bezdzietnym wuju tytuł włoskiego księcia San-Donato. Podczas wojny rosyjsko-tureckiej 1877–78 r. książę przebywał ponownie w Kijowie. Zmarł w styczniu 1885 roku we Florencji (Włochy). Jego potomkowie odziedziczyli kolekcję, ale do nich już nic nie przemawiało przedstawienie Soboru Michajłowskiego o Złotych Kopułach, zresztą mogli oni nawet nie znać tego soboru, który został zburzony przez władzę radziecką w 1934 roku. Dwie wojny światowe i rewolucja zrobiły swoje. Wielu ludzi było zmuszonych emigrować. To w ogóle cud, że praca zachowała się i wróciła do domu po 180 latach. Na wystawie zaprezentowano również sepię „Sofia Kijowska” pędzla Tarasa Szewczenki. W literaturze nie raz wyrażano opinię, że wszystkie rysunki Szewczenki podpisał i w ten sposób przywłaszczył Mychajło Sażyn. Takie rozważania należałoby potwierdzić jeszcze jakimiś dodatkowymi dowodami, ale raczej się one nie znajdą, jednak warto pomyśleć, czy nie przedstawić niektórych rysunków pod oboma nazwiskami. Wystawa zaprezentowana jest z wielkim smakiem, wyczerpująco podano wszystkie dostępne nam dane o pracach Sażyna i Szewczenki, a także dane ekspertyz. Przeprowadzona w biurze ekspertyzy naukowo-technicznej „Art-lab” analiza fizyczna i chemiczna pracy wykazała, że została ona namalowana w latach 1840. Główna kustosz zbiorów Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki Julia Szyłenko mówi, że przed ekspertami-specjalistami stoi zadanie głębszego zbadania rysunków, zestawiając je. Wielkiego sensu kopiować akwarele Szewczenki w XIX w. nie było. Nie było wtedy też artystów, którzy mogliby wykonać dobre kopie. Wiadomo, że kiedy po kapitalnym remoncie w latach 1982–1989 w muzeum Szewczenki otwarto ekspozycję, zamawiano do niej kopie akwarel Tarasa Hryhorowycza. Za taką pracę brało się wielu artystów, ale nie wszystkim wychodziło. Kopiować akwarelę trudniej niż obraz olejny. To bardzo skomplikowana i żmudna praca. Trzeba wziąć pod uwagę także to, że z czasem akwarela traci kolor i prawdziwi specjaliści łatwo określają, gdzie jest oryginał, a gdzie kopia. Co więcej, aby być dobrym kopistą, trzeba znać dogłębnie twórczość artysty, którego się kopiuje, jego manierę, specjalne techniki, a przede wszystkim ćwiczyć i ćwiczyć przez lata. Wystawa była już prezentowana w Muzeum Chleba w Myroniwce, w Muzeum „Testamentu” w Perejasławiu, we Lwowie i wreszcie w Narodowym Rezerwacie „Sofia Kijowska”, gdzie będzie przedłużona jeszcze o miesiąc. Radzimy wszystkim kijowianom ją odwiedzić. Szewczenko bez wątpienia bywał w Soborze Michajłowskim o Złotych Kopułach, znał jego historię. Dobrze widać go na akwareli „Ogród Carski” (znanej z kopii): na panoramie Kijowa widać i sam Sobór, i dzwonnicę, która zasłania nieco nową cerkiew Dziesięcinną, kończy tę panoramę sylwetka cerkwi św. Andrzeja. Odważymy się powiedzieć, że nigdy Mychajło Sażyn nie mógłby stworzyć takiej kompozycji, wybierając właśnie taki kadr i łącząc drzewa ogrodu, które jakby obramowują go z dwóch stron, niczym kulisy scenę teatralną, z architekturą Kijowa. Ten sobór stał się miejscem przechowywania relikwii świętej Barbary. Jest on wspomniany w powieści Szewczenki „Bliźniacy”, której bohaterka Paraska Tarasiwna oraz służąca Łukija z powieści „Służąca” przywożą z Soboru Michajłowskiego pierścionki Barbary-wielkomęczennicy. A Hanna, bohaterka poematu o tym samym tytule, aż trzy razy chodziła do Kijowa, aby zamówić modlitwę do Barbary i kupić pierścionek Barbary dla swojej synowej. Zrozumiałe, że przedstawienie soboru musiało być w albumie zaplanowanym przez Tarasa Szewczenkę. Okres kijowski, nad badaniem którego pracowało kilka pokoleń szewczenkoznawców i który wydaje się dobrze zbadany, w rzeczywistości wymaga starannego badania, wciąż kryje swoje tajemnice, które być może nie zostaną do końca odkryte i o których można mówić jedynie na poziomie hipotez. Ale wszystkie te hipotezy, które mogą być oczywiście obalone lub potwierdzone, są bardzo ważne dla badaczy spuścizny artystycznej Tarasa Szewczenki, która przez długi czas była rozproszona i dopiero stosunkowo niedawno została skomentowana, włączając nawet niewielkie szkice. W każdym razie, jak widzimy, jest jeszcze nad czym pracować. Wszak to obecnie po prostu sensacja, że znaleziono rysunek Szewczenki, i to jeszcze za granicą.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

członkowie zespołu “Ridni naspiwy!”. Olha Rudyk, uczestniczka koncertu, laureatka ogólnoukraińskich i międzynarodowych festiwali oraz konkursów, solistka Studia Operowego imienia Wasyla Slipaka, wykładowczyni Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy: “Poznałam Ihora Borkę, gdy studiowałam w Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy. To był nasz pierwszy twórczy tandem. Wziąć udział w tym koncercie zaproponował mi Ihor Mykołajowycz. Dla mnie bardzo ważne jest branie udziału w podobnych projektach. A zwłaszcza obok tak znaczących postaci. To człowiek z ogromnym dorobkiem twórczym. Zachwycam się takimi ludźmi i wiele się od nich uczę. Podczas prób mieliśmy twórcze podejście do pracy, staraliśmy się wsłuchiwać w siebie nawzajem. Przeważnie wykonywaliśmy ukraińskie pieśni ludowe. Przy doborze materiału uwzględnialiśmy także życzenia zespołu “Ridni naspiwy”, który przez cały wieczór był razem z nami na scenie. “Ridni naspiwy” to profesjonalny kolektyw. Przyjemnie mieć do czynienia z muzykami, którzy dobrze znają się na swojej pracy. Najważniejsze, że razem zajmujemy się twórczością, którą bardzo kochamy. To był mój pierwszy występ w Centrum Kultury “Peczersk Pałac”. Publiczność była wspaniała, ciepła i szczera. I kiedy usłyszałam reakcję widzów po pierwszym numerze, poczułam, jaką rozkoszą jest czerpanie satysfakcji z występu, a do tego otrzymywanie energii od sali. Bardzo rzadko publiczność śpiewa razem z tobą, oddycha razem z tobą. Występ minął na jednym oddechu. Bezpośredni kontakt ze słuchaczami stworzył szczególną atmosferę i dodał pewności siebie. Wieczór był ciepły i bardzo przyjemny. Z radością popracowałabym jeszcze z Ihorem Mykołajowyczem. Jestem zawsze otwarta na nowe propozycje twórcze, nowe projekty. Będę rada możliwości dalszego śpiewania razem z takimi gigantami twórczości”. Rozmawiałem także z wielbicielami twórczości maestro. Roman Hrynkiw, artysta ludowy Ukrainy: “W programie koncertu pięknie połączyły się ukraińska pieśń ludowa i włoska klasyka. Czuć było harmonię. Wszystko było na wysokim poziomie profesjonalnym, wykonywane z ciepłem i miłością. Z Ihorem Borką znamy się od dawna, uważnie śledzimy swoją twórczość. Byłem mile zaskoczony, że jest on dzisiaj w tak dobrej formie twórczej”. Wołodymyr Koskin, pisarz i dziennikarz: “Przez wiele lat Ihor Borko jest moim ulubionym śpiewakiem. Ma zdumiewający, prawdziwie złoty tembr głosu. Wyróżnia się głębokim umysłem, życzliwością i człowieczeństwem. I oto miła wiadomość, Ihor Mykołajowycz zaprosił nas z żoną na swój jubileuszowy koncert w Peczerskim Pałacu, gdzie akompaniował mu wspaniały zespół “Ridni naspiwy”. Jego głos lśnił wspaniale i zachwycał…”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Jubileuszowa spowiedź w pieśniach

Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Eduarda Meżuła Ihor Borko to śpiewak, który występował na wiodących scenach świata: w USA, Japonii, Holandii, Czechach, Rumunii, Hiszpanii, Polsce i wielu innych krajach. Holenderska prasa nazwała go najlepszym Edgarem w operze „Łucja z Lammermooru”, a znany magazyn „Forbes” – jednym z najlepszych wykonawców partii Nadira. Międzynarodowi krytycy muzyczni wielokrotnie podkreślali unikalny tembr głosu oraz fenomenalny górny rejestr artysty. Jego kunszt zyskał wysokie uznanie znanych postaci światowej sztuki muzycznej, a publiczność prestiżowych europejskich festiwali wielokrotnie nagradzała śpiewaka owacjami na stojąco. Jubileuszowy wieczór stał się szczególnym wydarzeniem dla miłośników ukraińskiej pieśni, klasycznego wokalu i muzyki na żywo. W programie zabrzmiały najlepsze utwory z repertuaru artysty: ukraińskie pieśni ludowe, romanse, popularna klasyka, kompozycje neapolitańskie oraz muzyczne perły, które od wielu lat darzą słuchaczy silnymi emocjami i niezapomnianą atmosferą. – Tego wieczoru publiczność nie była filharmoniczna, a, jeśli można tak powiedzieć, moja – zaznaczył Ihor Borko. – Zaprosiłem dawnych przyjaciół, ludzi, którzy dobrze mnie znają i znają moją sztukę. Samo pomieszczenie było dla mnie niezwykłe. Śpiewam przeważnie w salach akademickich, filharmoniach, teatrach. A tutaj była ogromna sala, trzeba było nieco inaczej podawać głos. Ale wszystko odbyło się bardzo udanie. Śpiewałem to, co najbardziej podoba się publiczności. Niezmiennie były ukraińskie pieśni, każdy numer witano z ogromnymi owacjami. Ile by się nie śpiewało naszej pieśni, za każdym razem znajduje się jakieś nowe wokalne barwy, intonacje, odczuwanie przez publiczność tego czy innego kupletu. Tutaj jest niewyczerpane źródło, to nasze korzenie. Dzisiaj przeżywamy bardzo trudne czasy i poczułem, że trzeba położyć akcent właśnie na takim repertuarze. Niestety, tego nie usłyszysz w naszej telewizji czy radiu. I chociaż jest tam dużo treści w języku ukraińskim, to z Ukrainą tak naprawdę niewiele jest powiązane. Tam nie ma głębokiego tekstu, o muzyce w ogóle milczę. A ja kładłem nacisk właśnie na ukraińską pieśnię, ukraińską muzykę. I uważam, że na tym tylko zyskałem. Również zawsze na koncertach wykonuję pieśni neapolitańskie – to prawdziwe arcydzieła, szlagiery, publiczność dobrze je przyjmuje. Dla tenora to korona. Mój koncert odbył się dzięki Olesiowi Żurawczakowi, z którym znamy się od dawna. Nasza przyjaźń zaczynała się od transmisji na żywo Swiatosława Łytwynenki, który opiekował się młodymi wykonawcami. Przyprowadzał ich do radia, kiedy był dyrygentem Orkiestry muzyki ludowej i popularnej Ukraińskiego Radia. To były kolosalne wieczory, kolosalne programy, których teraz w ogóle nie ma. Potem razem z Olesiem jeździliśmy na festiwale na Węgry, na ukraiński Krym. Jako jedni z niewielu występowaliśmy przed marynarzami flagowca „Hetman Sahajdaczny”. Dzisiaj Żurawczak to wirtuoz numer jeden, a także dyrektor Centrum Kultury „Peczersk Pałac”. Sam zaproponował mi zrobienie jubileuszowego koncertu w tej sali. Jestem bardzo wdzięczny Olesiowi za ten pomysł. Nie tylko udostępnił salę, ale także sam wziął udział w koncercie. Tego wieczoru występowali moi bracia po scenie, moja twórcza rodzina. Switłana Korećka idzie ze mną przez życie. W moich znaczących koncertach zawsze była obok. Jej głos, sposób prowadzenia koncertów, zapowiadania numerów pokrywają się z moim odczuciem tego, jak powinien odbywać się koncert właśnie dzisiaj. Potrafi wszystko dobrze podać. Switłana to prawdziwa konferansjerka, prawdziwa prowadząca. Po prostu nie wyobrażam sobie kogoś innego na jej miejscu. Po raz pierwszy zaprosiłem do udziału w swoim koncercie Ołhę Rudyk. Jest bardzo utalentowana i publiczność niezwykle ciepło ją przyjmowała. Również wśród wykonawców był mój student, utalentowany chłopak Guan Dżenjan. Bardzo lubi śpiewać ukraińskie pieśni. Ma wspaniałe warunki wokalne. Obecnie jest asystentem-stażystą, kończy proces nauki. Przygotowujemy jego występ w spektaklu operowym w Studiu Operowym Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy. Udaje mi się pracować ze studentami z Chin. Uważnie słuchają, kopiują, nawet kiedy nie rozumieją. Ci chłopcy są wysoko oceniani w Chinach i na Ukrainie. Oprócz tego Dżenjan dobrze włada językiem ukraińskim. Pomaga w prowadzeniu konferencji i wydarzeń twórczych w Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy jako tłumacz dla chińskich studentów, Ambasady ChRL, delegacji, które przyjeżdżają z Chin. Chciałbym zrobić zupełnie nowy program, zaangażować młodych wykonawców i pojechać z nimi po Ukrainie. Mam już 23 absolwentów, to kolosalna liczba. Ktoś jest za granicą, ktoś walczy. Ale chłopcy odzywają się, piszą, rozmawiamy. Jestem dumny z sukcesów swoich wychowanków i mam wielką nadzieję, że ten projekt się odbędzie. Miałem również możliwość porozmawiać z uczestnikami koncertu. Switłana Korećka, prowadząca koncert, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy: „Nasza twórcza przyjaźń z Ihorem Borką rozpoczęła się wiele lat temu, kiedy zaczął on współpracować z zespołem „Ridni naspiwy” oraz Narodową Orkiestrą Instrumentów Ludowych Ukrainy. Od tamtej pory zaprzyjaźniliśmy się. Ihor Mykołajowycz to superprofesjonalista. Tenorów w różnym wieku mamy niemało. Ale rzadko dają oni koncerty solowe. A jeśli już się odważają, to bardzo się denerwują. Natomiast Ihor Borko czuje się na scenie całkowicie swobodnie. Oprócz tego wszystko robi w sposób artystyczny. Czuć, że jest w pełni nastawiony na określony klimat. Nie wiem, z kim z wokalistów można go porównać, jest niepowtarzalny. Pierwsze koncerty były bardziej akademickie. Ihor Mykołajowycz nieco dodawał do moich tekstów, opowiadał coś nowego. Przez te lata zebrało się wiele materiału, który można wykorzystać. Biorę tę jego część, która lepiej pasuje do nowego programu. Być pedagogiem wokalnym jest trudno. W instrumencie muzycznym wszystko jest zrozumiałe, a tutaj – głos. Zapewne to od jego pedagoga Kostiantyna Ohnewego. Swoją drogą, rzadko kto z wykonawców wspomina swoich nauczycieli. Miałem okazję pracować z wieloma znanymi śpiewakami, pianistami. Pytałem ich, czy może warto wspomnieć o ich pedagogach. Na co czasami odpowiadali: „Nie trzeba”. A Ihor Mykołajowycz zawsze wspomina, że uczył się u Ohnewego. Umieć uczyć śpiewu to nie mniejszy dar niż umieć śpiewać. I tylko dobry wokalista może być dobrym pedagogiem. Przecież nie da się nauczyć tego, czego samemu się nie potrafi. Teoretycznie nie nauczysz, trzeba wszystko pokazywać w praktyce. Jeśli mówić o nowym koncercie, to zapamięta się go dzięki ciepłemu przyjęciu publiczności. Ihor Borko już wspomniał, że w tej sali śpiewał po raz pierwszy. Wykonywał różne pieśni, w różnych stylach. Wszystko było doskonałe. Zdarza się, że z biegiem lat głos wokalisty brzmi już nie tak, jak w młodości. A tutaj każdy sztych, każdy niuans głosu były po prostu idealne”. Jurij Karnauch, kierownik artystyczny zespołu „Ridni naspiwy”: „W czasie naszego poznania z Ihorem Borką zespołem „Ridni naspiwy” kierowała Nina Procenko, więc nasza twórcza przyjaźń trwa około 30 lat. Ściśle współpracowaliśmy z wieloma solistami Narodowej Opery Ukrainy: Lidiją Zabilastą, Mariją Stefjuk, Tarasem Sztondą, Anżeliną Szwaczko, Iryną Semenenko, Mykołą Szopszą, Ludmyłą Monastyrską i, oczywiście, Ihorem Borką. Nasz zespół jest mobilny. Daje to możliwość lepszego kontaktu z wokalistami, nie przez dyrygenta, a bezpośrednio wykonawcom. Brzmienie „Ridnych naspiwów” na wielkiej scenie praktycznie równa się orkiestrowemu. Jeśli mówić o Ihorze Borce, to dzisiaj jest on jednym z najlepszych tenorów lirycznych. Utrzymuje solidną formę, pokazuje wysoki poziom swojej sztuki. Wieloletnie doświadczenie twórczej działalności pokazało od pierwszej próby, że przerwa w działalności zespołu, która trwała od grudnia do połowy maja, w żaden sposób nie wpłynęła na kunszt, jakość brzmienia kolektywu. Co więcej, do zespołu dołączyła nowa uczestniczka, studentka Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy, flecistka Sofija Zejdlic. W ciągu kilku prób tak bardzo poczuła zespół, jakby grała z nami nie jedną dekadę. Uważam to za zjawisko unikalne, ponieważ poczuć stylistykę i charakter pisma kolektywu w ciągu zaledwie kilku prób to dar Boży. Uczestniczki koncertu Olhy Rudyk wcześniej nie znaliśmy. Poznaliśmy się już, kiedy przygotowywaliśmy się do występu. Od pierwszej próby oszołomiła wszystkich swoją wokalną naturą i nieprzeciętną muzykalnością. Wrażenia były po prostu niesamowite. Ona, oczywiście, stała się ozdobą tego koncertu. W naszych twórczych planach jest dalsza współpraca z Centrum Kultury „Peczersk Pałac”. Do nowych spotkań, drodzy miłośnicy. W Centrum Kultury „Peczersk Pałac” odbył się wielki jubileuszowy koncert artysty ludowego Ukrainy, solisty Narodowej Opery Ukrainy, światowej sławy tenora Ihora Borki – wykonawcy, którego głos stał się prawdziwą ozdobą ukraińskiej sceny i symbolem wysokiej sztuki wokalnej.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ukraińsko-litewskie upamiętnienie Dmytra Czerednyczenki

Dmytro CZYSTIAK, profesor KNU imienia Tarasa Szewczenki, sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy W ramach V Międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej „Ukraina-Litwa: historyczne, językowo-kulturowe i turystyczne paralele” w Instytucie Naukowo-Dydaktycznym Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, przy wsparciu Ambasady Republiki Litewskiej na Ukrainie, z inicjatywy przewodniczącego komitetu organizacyjnego, profesora katedry polonistyki Ihora Korolowa oraz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, 25 czerwca odbył się okrągły stół z okazji 90. rocznicy urodzin wybitnego ukraińskiego działacza kulturalnego, pisarza, naukowca i tłumacza-lituanisty, niezapomnianego Dmytra Semenowycza Czerednyczenki (1935–2021). W pracach sekcji, moderowanej przez autora niniejszych słów, wzięli udział autorytatywni naukowcy, artyści i działacze społeczni – dyplomata, pisarz-tłumacz, sekretarz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Ołeksandr Bożko, poeta i tłumacz, przewodniczący Związku Twórczego Poetów Kijowskiej Organizacji NSPU Stanisław Szewczenko, dramaturg i tłumacz, przewodniczący Związku Twórczego Dramaturgów Kijowskiej Organizacji NSPU, profesor Wasyl Newołow, poetka i tłumaczka, sekretarz NSPU Inna Kowalczuk, poetka i menedżerka kultury, założycielka aplikacji książkowej LitCom Olha Olchowa, uczeni-filolodzy, profesorowie KNU imienia Tarasa Szewczenki, członkowie związku Jurij Kowaliw, Serhij Łuczkanyn oraz Oksana Slipuszko, którzy w swoich wystąpieniach opowiedzieli o wielostronnej działalności społecznej, kulturalnej, literackiej, pedagogicznej, dyplomatycznej i translatorskiej Dmytra Semenowycza oraz poparli inicjatywę przygotowania zbioru wspomnień o nim. Przewodnicząca Wspólnoty Litwinów Ukrainy Dalia Makarowa podzieliła się ciepłymi wrażeniami na temat wspólnych projektów w Towarzystwie Maironisa oraz odczytała poezję M. K. Čiurlionisa w oryginale i w przekładzie Mistrza Słowa. Rzecz jasna, doświadczenie nauczycielskie, działalność dziennikarska, naukowa i wydawnicza, ekspedycje naukowe, redagowanie czasopisma dla ukraińskiego szkolnictwa „Żywa woda”, kierowanie stowarzyszeniem literackim „Radosyń” oraz Związkiem Twórczym Tłumaczy przy Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy, niemal dwudziestoletnia praca na czele Komitetu Nagrody Literackiej im. M. Rylskiego w dziedzinie przekładu artystycznego – to tylko niewielka część wielkiej twórczej drogi Dmytra Czerednyczenki. Państwo litewskie wysoko oceniło działalność swojego szczerego popularyzatora – Krzyżem Rycerskim „Za zasługi dla Litwy” (2003), Orderem Wielkiego Księcia Giedymina III stopnia (1996) oraz Nagrodą Świętego Hieronima Związku Tłumaczy Litwy (2015), gdyż z miłości do kultury litewskiej do ukraińskiego czytelnika trafiła biblioteka cennych autorów, zrealizowano mnóstwo ważnych projektów kulturalnych. Znaczącymi zjawiskami ukraińskiego przekładu stało się wydanie klasycznego poematu K. Donelaitisa „Pory roku” (Kijów: Dnipro, 1990), uhonorowane Nagrodą im. M. Rylskiego, oraz opracowana wspólnie z M. Karčiauskasem „Antologia poezji litewskiej” (Kijów: Dnipro, 1985). Szczere zainteresowanie czytelników przyciągnęły również zbiór „Droga Čiurlionisa” (Kijów: Etnos, 1996), powieść „Powstańcy” V. Mykolaitisa-Putinasa (Kijów: Univers, 2005), powieść V. J. Bubnysa „Czas losu” (Kijów: Dnipro, 1986), sztuka „Herkus Mantas” J. Grušasa (Kijów: Zadruha, 2002), wybrane poezje J. Marcinkevičiusa (Kijów: Dnipro, 1981), A. Maldonisa „Bursztyn i róże” (Kijów: Radianśkyj pysmennyk, 1984), M. Martinaitisa „W świetle serca” (Kijów: Mołod, 1985) oraz inne przekłady. W sferze literatury dla dzieci – wydania „Mój bursztynek” M. Vainilaitisa (Kijów: Weselka, 1980), „Cztery słowa” J. Nekrošiusa (Kijów: Weselka, 1990), skarbnica baśniowego folkloru „Czarodziejski pierścień” (Kijów: Univers, 2007), litewska czytanka „Liuliaiko” (Tarnopol: Nawczalna knyha – Bohdan, 2008), tetralogia „Przygody kapczika” (Winnica: Teza, 2007), trylogia o Nippie (Tarnopol: Nawczalna knyha – Bohdan, 2021), a także „Chłopcy tańczą breaka” (Lwów: Wydawnictwo Starego Lwa, 2018) V. Račickasa, „Myszka Zita” (Kijów: Hrani-T, 2009) oraz „Miłość konia Dominika” (Kijów: Hrani-T, 2011) V. Landsbergisa, „Przygody i wędrówki Barda” J. Avižiusa (Lwów: Wydawnictwo Starego Lwa, 2009), „Kika-Mika i gnom, który lubi porządek” (Kijów: Znannia, 2017) oraz „Kika-Mika, której uciekły uszy” L. Žutautė (Kijów: Znannia, 2018), „Jezioro zagadek” M. Marcinkevičiusa (Kijów: Znannia, 2020) itd., w szczególności duży rozdział literatury litewskiej – w chrestomatii literatury światowej dla szkoły podstawowej „Świat od A do Z” (Tom 2; Tarnopol: Nawczalna knyha – Bohdan, 2007; s. 147–175). Wciąż czekają na wydanie „Wspomnienia o Čiurlionisie” J. Čiurlionytė, „Ballady o Kukutisie” M. Martinaitisa, a także ponad 400-stronicowa autorska antologia poezji litewskiej... W mgnieniu oka minęły dwie godziny okrągłego stołu, przekonując uczestników jeszcze raz: działalność społeczna i spuścizna twórcza Dmytra Czerednyczenki zasługuje na najpilniejszą uwagę wszystkich nieobojętnych, gdyż z roku na rok stanie się źródłem prawdziwego życiowego i twórczego natchnienia... A na znak nowych spotkań rozbrzmiał przejmujący, lecz oświecony przekład Dmytra Semenowycza z Algimantasa Baltakisa ze zbioru „Na szczycie łzy”, wydanego przy wsparciu Departamentu Komunikacji Społecznej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej (Kijów: Agencja Kreatywna „Artil”, 2023). Matka Gdzie mój początek? Za tysiąc mil, Tysiąc lat temu. W łonie matki. Pod sercem. Gdzie moje przedłużenie? Na maminych rękach. W maminych oczach. W maminych myślach. Tam moje przedłużenie. A kiedy matki nie będzie? Przy maminej mogile. W maminych oczach. W maminych myślach. Pod drzewem bożym. A gdzie moje zakończenie? Za tysiąc mil. Po tysiącu lat. W maminym łonie. W maminych oczach. W maminych myślach. Zakończenia nie ma. Jest tylko przedłużenie.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Odezwa do naszych czytelników, prenumeratorów, członków Proświty

Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to ważny wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” – 30617

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redakcji Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn