Strona · s. 7strona oryginału ↗
WYSZYWANKA — TO JEST MODNE!
Слово Просвіти, №27 за 2004 рік
Oczywiście, postsowieckie społeczeństwo, wychowane na syntetycznych, jednakowych ręcznikach z nadrukowanym haftem, żupanach, przyklejonych osełedcach, odbiera to wrogo. Lepiej chodzić w koszulkach z napisami „USA” czy „SSSR”, w hawajskich letnich koszulach, chińskich adidasach — słowem, we wszystkim, byle tylko nie wyróżniać się z jednakowej, zglobalizowanej, „modnej” szarej masy. Odzież etniczna na Ukrainie już dawno stała się eksponatem muzealnym, na który wszyscy wytykają palcami, powtarzając: „A tak kiedyś ubierali się Ukraińcy!”. A ubierali się nie gorzej od innych. I do tego wszystko było naturalne, przyjemne dla ciała, tkane, wyszywane z natchnieniem i miłością do tego, komu ten strój był przeznaczony. Wyobraźcie sobie, jakie przyjemne wrażenia, wspomnienia wypływają z niebytu, jeśli założyć koszulę niegdyś wyszytą przez matkę, wziąć ręcznik, na którym wiele lat temu stało młode małżeństwo, wyruszając w daleką i nieznaną drogę wspólnego życia. Wnioski radzieckich historiografów, którzy w większości wywodzili rodowód Ukraińców z czasów kozackich, dla „nieoświeconych” stworzyły wrażenie, że ukraińska odzież narodowa, haft również, powstały w bardzo krótkim odstępie czasu. Mówiono, że mieszkali tu Słowianie-Rusini. Potem zerwali się i ruszyli na Wschód budować wielkie rosyjskie miasta. A na ich miejsce „spadli z nieba” — ze swoją kulturą, słomianymi chatami, wiśniowymi sadami, językiem, pieśniami, szarawarami — Ukraińcy. Przy tym dla Rusi (celowo nie nazwę jej Kijowską, bo to też jeden z radzieckich stereotypów) stworzono zupełnie inny wizualno-historyczny portret, który miał niewiele właściwych Ukraińcom elementów. Oto i ukształtował się obraz Rusi ze wszystkimi jej rosyjskimi atrybutami, drewnianymi chatami zrębowymi, wojownikami w metalowych zbrojach, staroruskim językiem. Czyli Ruś stała się „nie naszą”. Obok wpajania Ukraińcom kompleksu niższości, etykiety „małorusa”, „młodszego brata”, przekręcono również znaczenie wyszywania. Wyszywanie wśród młodzieży w czasach radzieckich stało się „nie modne”. Dziewczęta uważały, że wyszywanie sobie ręczników na wesele to strata czasu. A po co, skoro można je kupić w sklepie? Szczególnie ciężko patrzeć, jak sztuka haftu podupadła na wsi. Na Zachodniej Ukrainie ta tradycja jeszcze tli się. Wschodnia, Południowa, a nawet Centralna Ukraina tę tradycję w większości utraciły. Połtawski, kijowski, poleski haft stał się eksponatem muzealnym. Dążenie do etniczności nazwano „szarawarszczyzną”. Oczywiście, stworzony w czasach radzieckich koncertowy obraz Ukraińców, którzy w gumowych butach skaczą hopaka, z playbacku śpiewają wyświechtane „Tyż mene pidmanula…”, a poza sceną znów zmieniają się w szarą masę radzieckich ludzi, odepchnął od siebie wielu. Ale trzeba odróżniać sztukę od tej szarawarszczyzny, rozgraniczać to, co robi się od serca, i to, co nazywa się „pokazuchą”. Z Ukraińców właśnie wykorzeniono to prawdziwe, wyrafinowane odczucie świata, które wyróżniało ich spośród innych narodów. Zagoniono w kozi róg, zastraszono i narzucono niskiej jakości pseudosztukę. Nie jest tajemnicą, że wyszywanka dla Ukraińców ma wielkie znaczenie. W iluż to pieśniach została wyśpiewana! Nikt nie pamięta, kiedy powstał ten rodzaj sztuki ludowej. Lecz można z pewnością powiedzieć, że koszula, ukwiecona różnobarwnymi wzorami, to nie tylko odświętny strój. Od dawien dawna nasi przodkowie na wyszywankach starali się odzwierciedlić nie tylko wielką różnorodność otaczającej flory i fauny, ale też wyszywali pradawne sakralne symbole. Kto wie, czy miały one wpływ na tego, kto je nosił, lecz w ludzie mówią, że takie koszule były amuletami, miały ochronne mistyczno-magiczne właściwości. Wszystko zależało od tego, co było na nich przedstawione i czy człowiek wierzył w cudotwórcze właściwości wyszywanki. Z czasem element starodawnej symboliki w wyszywaniu stopniowo zanikał. Wyszywana koszula, jako jeden z elementów stroju ludowego, odzwierciedlała w sobie światopogląd, wewnętrzny i zewnętrzny świat w postrzeganiu Ukraińców. A dlatego obecność na hafcie symboliki słońca, gwiazd, dobra, obiegu życia itd. świadczyła o głębi wyobrażeń naszych przodków o budowie świata, walce dobra i zła, przeznaczeniu człowieka na tym świecie. Jeśli ktoś powie wam o tym, że wyszywanka już dawno odeszła w niebyt — nie wierzcie. Bo w ostatnim czasie zainteresowanie nią gwałtownie rośnie. Nie wiem, jak na wsiach, ale przynajmniej w stolicy wśród młodzieży noszenie wyszywanki już staje się modnym, stylowym zjawiskiem. Po pierwsze, to podkreślenie ukraińskości, patriotyzmu, oddania swojemu państwu, po drugie, to po prostu oryginalne. Mój znajomy, który jeszcze niedawno był prostym rosyjskojęzycznym Ukraińcem i nie zwracał szczególnej uwagi nie to, że na wyszywanki, a w ogóle na pro-ukraińsko nastawioną młodzież, niedawno tak bardzo zachwycił się ideą narodową, że nie tylko przemalował swój drogi rower na niebiesko-żółty kolor, ale też kupił wyszywankę. A potem dawał mi radę: „Jeśli chcesz zwrócić na siebie uwagę dziewczyn — chodź po mieście w wyszywance”. Byłem mile zaskoczony. Zresztą, według świadectw sprzedawców odzieży etnicznej na Andrijewskim Uzwozie w Kijowie, w ostatnim roku-dwóch gwałtownie podskoczył popyt wśród młodzieży, szczególnie wśród chłopaków, na wyszywane koszule. Obok tego w stolicy organizowane są wielkie widowiska, koncerty, igrzyska według scenariuszy starodawnych świąt, które mają na celu zainteresować młodzież samodzielnością, głębią, różnorodnością ukraińskich tradycji ludowych. Na przykład na wieczornice, zorganizowane przez wokalistę grupy „WW” Ołeha Skrypkę, trafić można tylko w wyszytej koszuli lub innym rodzaju odzieży ludowej. Chce się wierzyć, że zainteresowanie i szacunek do wyszywanki wśród młodzieży, która nie poddawała się wpływowi radzieckiej machiny ideologicznej, wzrośnie na tyle, że ten ruch będzie rozprzestrzeniał się nie tylko w granicach stolicy. Bo wszystko, co „modne”, regiony przejmują z centrum. A dlatego można prognozować, że jeśli tendencja się utrzyma, to moda na porozumiewanie się po ukraińsku i noszenie wyszywanki jako elementu podkreślenia swojego patriotyzmu będzie się rozprzestrzeniać. Najbardziej chciałoby się, aby to uświadomiła sobie wiejska młodzież, która po prostu ginie od braku światła na końcu tunelu, chociaż więź pokoleń mogłaby odrodzić to dążenie. Wszak rok składa się nie tylko z szarej codzienności. On jest wyszyty czerwonymi i czarnymi nićmi. Bohdan HDAL, zdjęcie autora. PREZENTACJA chaje. A może i wibruje, dzwoni, bije w tulumbasy, gra na cymbałach, gitarze basowej… Wybaczcie, to grupa „Perkałaba” sprowokowała skojarzenia. Jej drajwowe hity służyły niezłym tłem dla Jurija Andruchowycza i Ołeksandra Bojczenki — głównych maszynistów-ideologów „Pociągu 76”, a zarazem prowadzących akcję artystyczną w Mohylance. Czytali teksty „pasażerów”: Switłany Pyrkało, Serhija Żadana, Hałyny Kruk, Andrzeja Stasiuka, Marcina Świetlickiego, Petera Zilahi, Tarasa Prochaśki. Trzeciemu kursowi „Pociągu 76” pasowałoby podsumowanie. Czyli jego „środkowoeuropejskiej” ideologii. Czy przekonały dźwięki, obrazy, skojarzenia, krajobrazy, realne i wyimaginowane miasta, że przyszłość nasza bez „środkowoeuropejskiej” samoświadomości jest ciemna i bez wyjścia? Mnie — nie. Ulana HLIBCZUK
Zaproszono mnie na wieczornice. Bardzo chciałem zobaczyć to widowisko, ponieważ w warunkach wielkiej, szarej, poddanej globalizacji metropolii podobne wydarzenia są wielką i przyjemną rzadkością. Aby wziąć udział w tym wydarzeniu, trzeba było ubrać się w strój etniczny. Zdecydowałem się na wyszywankę. Pomyślałem: „A czemu by nie?”. Chociaż koszula jest pożyczona, grzechem byłoby z tego nie skorzystać. Dlaczego mam ukrywać swoją ukraińskość i chować się przed kimś? Kto mnie zobowiązuje do przebierania się gdzieś w krzakach (niektórzy tak właśnie robili), a nie do przejechania się czy przejścia przez miasto w tym stroju? Tak też zrobiłem. Otoczenie reagowało całkiem normalnie. Wyszywanka wraz z przetartymi dżinsami wyglądała dość nowocześnie i oryginalnie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
