Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«BYTIE ZIELONE» ,

Слово Просвіти, №27 за 2004 рік

WRAŻENIA Początkowo chciało się zapisać i zapamiętać poszczególne frazy i zdania, takie jak: „…Aż tu nagle pojawił się uśmiech na jej ikonowym obliczu. I to jakiś ostrożny, nieśmiały, dotknął tylko ust, nie rozjaśniwszy oczu…” To nie proza — to poezja najwyższej próby. Pewna moja znajoma pisarka, którą głęboko szanuję, powiedziała: „Przeczytałam powieść Petra Didowycza „Bytie zielone” i zrozumiałam, że nigdy nie będę pisać w języku ukraińskim. I nie dlatego, że nie znam. Po prostu grzechem jest brać się za pisanie, kiedy nie ma się takiego bogactwa językowego, jak u Didowycza”. A czyż nie? „Nazbierałem bukiet chabrów, dodałem do nich jeszcze pachnących gierków, związałem ten snopik żytnim źdźbłem i położyłem go babci na przypiecku. Ona jakby nie zauważyła moich starań — gładziła ręką główki rumianków, które tuliły się sieroco na poboczu, błądziła wzrokiem w nieznanych daliach. Jakby przeczuwała, że ostatni raz wędruje do swojego rodu i do wsi, z której otworzył się przed nią pierwszy horyzont”. Bohater Petra Didowycza też wędruje latami-stronicami przeszłości, ale nie tylko swojej, lecz i naszej. Bo ta przeszłość łączy przeżytymi powojennymi latami, samą wojną, która weszła w każdy dom, każdą rodzinę i każdą duszę. Weszła bólem i stratą, maminym sieroctwem, babcinym wdowieństwem, wujowym kalectwem. Weszła sieroctwem urodzonych przed latami czterdziestymi. Z takich sierot jest i bohater powieści, który ciągnie małego braciszka na dworzec, żeby wymienić kolby kukurydzy na chleb. Wymienić u wojskowych, którzy wracają do domu. „To pajdę chleba czy pół bochenka — taki kwaśny i pachnący, nie to, co w domu — jęczmienny i czerstwy. A jak się poszczęści, to może ktoś z dowódców i białego przydzieli”. Chce się dziecku prawdziwego chleba, a jeszcze bardziej chce się, żeby stał się cud i w jednym z pociągów przyjechał ojciec. „A może właśnie taki niedostępnie dumny go porwał — wtedy i chwila się znalazła! — w swój szalony wir ojca, zakręcił nim, rzuciwszy w takie bezkresne dalie, że ani wieści od niego, ani słuchu”. O samej wojnie autor opowiada ustami tych, których porwał ten wir płomienia i śmierci. Opowieści codzienne, bez pokazowego heroizmu, jak i sami ludzie, którzy przeżywali to nieszczęście. Dlatego też nieznośnie boleśnie czyta się tę obnażoną prawdę ludzkiej tragedii. Nie jakiejś tam, oddalonej w czasie czy przestrzeni, a tej oto, na naszej ojczystej ziemi, na której może i skrawka nie ma niepolanego krwią. Może ona dlatego jest nam tak bliska, że nie wywalczona od innych narodów, a obroniona przez nasz słowiański ród przed różnymi zdobywcami, hojnie zroszona krwią przodków i pradziadów, ojców i dziadów, którzy bronili ziemi, bronili swojego rodu, narodu i państwa. Czasem bronili nie z bronią w ręku, a tak, jak dziad leśnika Kindrata. Pisarz nie podaje imienia dziada i dobrze, bo ilu takich Dziadów było wtedy w każdej wsi i ilu ich zginęło! „Oczy oślepiło promieniami słońce, karaciele — czarni, milczący i jacyś płascy, jak cienie, nasunęli się na podwórze ze wszystkich stron. Dziad przypadkiem znalazł się poza pierścieniem, wiosłował z całych sił na ten brzeg, z którego niedawno jeden po drugim przewoził ciężkie worki. Kule wiły się wokół niego rojem — dziad wypuścił wiosło i przechylił się na burtę, łódź, zanurzając się, zakręciła w miejscu, pyszne, pachnące, zarumienione bochenki jeden po drugim popłynęły z prądem…” Ginęli ojcowie, ginęli synowie, ginęły matki. „…Patrz! — rwali włosy i kręcili uszy. — Patrz!” I jak ja nie starałem się odwracać, widziałem przez łzy i iskry w oczach, — lepiej bym wtedy oślepł na wieki! — jak wbijają się bagnety w białe ciało, jak lała się krew z piersi, które wykarmiły mnie mlekiem. „— Partisanen, — syczeli do mnie po żmijowemu obcy. — Gdzie partyzanci? — naskakiwali swoi. — Komu piekło, komu wozili chleb?” „Deszcz ustał. Ale z sufitu jeszcze kapało w dwóch miejscach: z okapu przy progu i w kącie. Pod okapem stały drewniane niecki, w kącie — wyszczerbiona makutra. Na wyblakłym błękitnym perkaliku nieba wyszczerzyło się słońce i od razu zanurkowało za chmurę. I znów widoczny w okienku horyzont za wygonem i błotem zasnuła mgła. I — mgła na sercu. Na stole bez obrusa — glazurowana miska z niedojedzonymi ziemniakami w łupinach i miska z kiszonymi ogórkami”. To — początek opowiadania „Dojść do Berlina”, jednego z dziesięciu, wydrukowanych w tegorocznym trzecim numerze „Kijowa”, czasopisma, w którym przez ostatnią dekadę czy i dłużej czytelnik spotyka premierowe publikacje prawie całej prozy Muszketyka. W zacytowanym fragmencie, moim zdaniem, mieści się więcej Ukrainy, niż we wszystkich razem wziętych „tekstach” współczesnych autorów od beletrystyki. Do tego Ukrainy takiej, od której proponowanego przez prozaika spojrzenia zapiera dech w piersiach, a zapalony rozum odmawia wiary w TĘ ukraińską rzeczywistość. Ta rzeczywistość — nie jest po prostu okrutna i nieludzka; ona jest otwarcie wroga wobec każdej ukraińskiej duszy. Dziesięć opowiadań Jurija Muszketyka, o których mowa, kontynuuje i uwydatnia jego obywatelsko-artystyczne spojrzenie na kraj i naród, na punkty bólu wzburzonego, zwichrowanego i rzuconego pod nogi niedoli naszego społecznego bytu, na gorzką naszą historię, która i dziś wypełnia się dalej nowymi faktami i wydarzeniami, zaprawionymi jeszcze gorzką goryczą, niż, być może, kiedykolwiek. Pozycja Muszketyka-obywatela — to pozycja niestrudzonego budziciela uśpionych mrokiem bezperspektywiczności Żywa jest pamięć o męczennikach, ale nie zapomina się też o oprawcach. Niewybaczalni i przeklęci są oni, niewybaczalne są ich dzieci. “Panie — przeżegnała się matka — coż to się dzieje na tym białym świecie? Jakaż to hańba, żeby choć pamięć brata uszanować! Wstyd — do policjantki w konkubinat! Szczęście ich, że nie dożyła teściowa, bo obu wydrapałaby oczy…” W powieści nie ma ciągłości rozwoju jakiegoś jednego wydarzenia. Mamy do czynienia z wyjątkowym utworem, w którym nakreślono dziesiątki charakterów na tle jednej wsi, ale każdy charakter to osobne dzieło, niepowtarzalny los, tragedia i komedia, wyrysowane przez mistrza słowa tak szczerze i tak utalentowanie. “…Upadłby gdzieś w badyle i nie ma go — daje mu radę babcia Marfa. — Patrzcie, siedmiorozumna, jak moja Odarka! A sama, pewnie, i w piwnicy poły spódnicy na głowę zarzucała — Michalec wybucha dziecięcym śmiechem, potem — starczym, natężonym kaszlem. Oczy łobuzersko błyszczą łzą, a powieki raz po raz — mrugają i mrugają…” Powieść jest pouczająca, zwłaszcza w naszych czasach, kiedy wszystko składa się w ofierze mamonie, kiedy ludzi oślepia blask żółtego metalu, zielony kolor obcej waluty. Biblia poucza: “Nie gromadźcie sobie skarbów na ziemi, …ale gromadźcie sobie skarby w niebie!..” (Mt 6, 19—20). “Bo nie podział dóbr jest pochodną, a podział dobroci, umiejętność współczucia, zrozumienia i pożałowania uczyniły nas ludźmi i nie pozwalają stoczyć się w przepaść, od której, właściwie, zaczął się rachunek” — czytamy w powieści Petra Didowycza. Ale nie tylko żądza bogactwa wyżera człowieka od środka niczym rdza. Inna żądza — żądza władzy, dążenie do wywyższenia się nad innymi — zamienia ludzką duszę w dziuplę wewnątrz żywego drzewa. Bo czym jest władza? To przede wszystkim odpowiedzialność, ale większość naszych dzisiejszych “władnych” rodaków widzi w niej źródło osobistego wzbogacenia, możliwość dzielenia i rządzenia. “Straszna to rzecz — władza, nawet taka mizeria, jak u leśniczego. — Mówi jeden z bohaterów powieści. — Poprzez poniżenie — i własne, i cudze — nie wywyższysz się, nie podniesiesz się duszą…” Scena pożegnania Ołeny z miłością niesioną przez całe życie jest tak realna, tak prawdziwa i tak piołunowo gorzka, jak ta chwila, która dzieli człowieka między życiem a wiecznością: “Lata, oczywiście, nie upiększyły Ołeny, przytłumiły i przyprószyły jej urodę. Wciąż jeszcze smukła i dumna w postawie, dopiero teraz uznała swoją winę — ramiona jej drżały częstym dreszczem, oczy, zamglone łzami, nie spuszczały wzroku z wuja, ręce drżały i tuliły się do piersi. Kiedy zamarło ostatnie alleluja, Ołena, robiąc krok naprzód, odsunęła zdrętwiałą ciotkę Nastię. Oddawszy wujowi niski pokłon, postała w żałobnym milczeniu, pocałowała go w czoło i przyłożyła się do na wieki spoczywających rąk…” Ból i gniew wywołują sceny polowania na Iwana, który ośmielił się bronić swojego prawa człowieka, obieranego do nitki przez różnych pełnomocników. “Gonili za nim, niczym za dzikim zwierzem, otoczywszy ze wszystkich stron… Zanim upadł — nogi go nie niosły, gięły się pod nim niczym wierzbowe witki — zmusił się, by pokrążyć po grudzie — otawa dopiero zaczynała odrastać, i ślady w niej powinny się zgubić. Upadł dłońmi prosto w kałużę — woda była w niej miękka i czysta. Chłeptał ją, jak pies, długo, aż się zadyszał, i nijak nie mógł ugasić pragnienia…” To nasza przeszłość, z której nie da się obmyć ani wyprzeć. Nie tak znowu daleka. Teraźniejszość nie jest lepsza. Duchowość i tylko duchowość może odwrócić nas od katastrofy. “Zielony byt” — to kalinowa gałązka takiej duchowości, podarowana Ukrainie pracą i potężnym talentem Petra Didowycza. Walentyna MASTEROWA, obwód czernihowski. PROSTO Z DRUKU nasze serca nie drżą od przerażających jego realiów; już nam i słowa odpowiednie dobrano — “wirtualny świat”. A jeśli on jest wirtualny, to nie ma się czemu dziwić, a tym bardziej “obciążać” się nadmiernymi przeżyciami z powodu jakiegoś tam bezdomnego; albo starej babki, której zostały trzy pacierze do spotkania z Bogiem i którą podstępnie wyrzucają z własnego domu nowocześni “panowie życia”; albo młodego, wzajemnie zakochanego małżeństwa, wycieńczonego krytycznym zbliżaniem się do swojego szczęścia przeklętego raka… A Muszkatykowi to wszystko boli i żyć nie daje. I on tłucze się od świtu do nocy, trudzi swoje serce słowem i oddaje je nam, żeby i nas bolało. Inaczej przestaniemy być ludźmi, i oczy wypali nam wstyd i hańba, i kiedyś przeklnie nas któryś z naszych potomków, który przejrzy na oczy, wyplątawszy się z sieci wirtualnej bezduszności i bezduchowości. Przejrzy, między innymi, dlatego, że któregoś dnia wejdzie nie w Internet, a w świat słowa Muszkatyka — mądrego i oszlifowanego ręką wielkiego Mistrza, opalonego nieprzemijającym bólem i rozświetlonego wielką miłością do Ukrainy i wszystkiego, co w niej istnieje, ale tylko tego, co ma prawo nazywać się ukraińskim. Chyba właśnie dla tego warto żyć i tworzyć. Jasna sprawa, żadna próba recenzencka nie jest w stanie zastąpić choćby cząstki samych utworów. Trzeba je czytać, obcować z nimi nie przez pośrednika-recenzenta, a być z nimi na odległość oczu i serca. Do czego wszystkich wzywam. Wiktor BARANOW

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn