Strona · s. 14strona oryginału ↗
MISTRZOWIE TAJEMNICY
Слово Просвіти, №27 за 2004 рік
Ciąg dalszy. Część 2. Początek w nr 22 (242) z 27 maja — 2 czerwca. BUCIKI Z ROGOŻY Stoi góra wysoka, pod górą gaj, Zielony gaj gęściutki, niby prawdziwy raj… Te słowa, jakby spisane z Horodyszcza. Oto ona — góra, pokryta lasem, oto ona — ta wieś pod górą, o której śpiewa się w pieśni! Prawdziwie, niby raj. Ale dlaczego w tym „raju” tak wiele opuszczonych chat? Dlaczego pustką wieje od każdego drugiego obejścia? Nic dziwnego. Podobny obraz na Ukrainie można zobaczyć gdziekolwiek — od Huculszczyzny po Słobożanszczyznę. Stoi góra wysoka... Ale Horodyszcze to szczególna wieś. Wieś, która ma swój „zawód”, swoje rzemiosło, swoją „profesję”. Wyplataniem z rogoży horodyszczanie zajmują się od niepamiętnych czasów. Wystarczy otworzyć jakikolwiek raport statystyczny o przedrewolucyjnych jarmarkach na Połtawszczyźnie. — Jeszcze całkiem niedawno pleść z rogoży umieli tylko starzy ludzie, a potem, jak stało się takie życie trudne, to w każdej chacie wszyscy się uczą, siadają i wiążą, bo życie zmusza — opowiada Kateryna Sokił. Wchodzimy do starej chaty, która ma chyba ze sto lat. Kobieta żwawo kieruje się do łóżka i bierze naręcze rogoży. Ręce tak szybko migają, że nawet aparat fotograficzny nie jest w stanie wyraźnie oddać obrazu. — To wiecznie w śmieciach siedzimy. Wy już wybaczcie. — To prawda, że dla Waszej wsi wyplatanie z rogoży to zawód pokoleniowy? — Nasi przodkowie od wieków się tym zajmowali. I mojej mamy rodzice, i ich rodziców rodzice. Koszyki pleciono na warsztacie, obuwie, kapelusze. Kateryna Sokił plecie z rogoży łapcie. — Nawet warsztaty były? — Warsztaty były. Konstrukcja nieskomplikowana — dwa kije, przegroda, człowiek siada na ziemi i wiąże. — Ktokolwiek, słysząc słowo „rogoża”, przede wszystkim przypomina sobie dawną pieśń. Dlaczego tak się śpiewa? Czyżby buciki z rogoży naprawdę nie bały się mrozu? Czy to żart? Dla pięknego słówka? — To tylko w pieśni tak się śpiewa. Oczywiście, za tymi słowami nic nie ma. Kiedy uplotę ten łapcie, będę w nim chodzić nawet po wsi. Ale on szybko się przeciera. Lecz jeśli podeszwę podbić, to długo nosić można. — Słyszałem od ludzi, że wyginęła rogoża w okolicach Horodyszcza, nawet trzeba jeździć do sąsiednich rejonów. Co się stało? Czyżby całą rogożę wycięli? — Rogoża sama z siebie przepada. Bagna zarosły, trzcina poszła, która wyparła rogożę. Teraz trzeba jeździć do Pohrebniaków w rejonie semenowskim, do Plechowa w rejonie orżyckim. Z ciekawości spojrzałem na mapę obwodu połtawskiego. Od Horodyszcza w linii prostej do Plechowa — trzydzieści kilometrów. Do Pohrebniaków — osiemdziesiąt. Ale to tylko na mapie, w linii prostej. — Czy cieszą się popytem Wasze wyroby? Choć ktoś kupuje? Oto one, prawdziwe horodyszczańskie łapcie. — Czasami przyjeżdżają, kupują. Kto ma możliwość pojechać sprzedać, jedzie sprzedawać. Kto nie może pojechać sprzedać, ten czeka, kiedy ktoś do wsi przyjedzie. A nie przyjadą, to będzie leżeć. Wiem, pod koniec lat dziewięćdziesiątych w Horodyszczu nawet spółdzielnię stworzyli. Horodyszczańskie łapcie, koszyki i kapelusze sprzedawano nawet w Moskwie. W 1989 roku pisała o tym gazeta „Prawda”. W tamtych czasach było to nie lada osiągnięcie. Gazeta pisała o tym, że we wsi Horodyszcze wytwarzają z rogoży buty, dziecięce i damskie torebki, czapeczki plażowe. We wsi stworzono spółdzielnię „Ludowe rzemiosła”. Wszystko to sprzedaje się w Moskwie, w sklepie Połtawskiego związku spółdzielni „Natalka Połtawka”. Moskiewska spółdzielnia handlowo-pośrednicząca „Nike” zamówiła na 1989 rok wyrobów ludowych twórców na 140 tysięcy rubli. Do Horodyszcza, jak pisała w tamtym czasie gazeta, napływały zamówienia z Kijowa, Sum, Doniecka. Lecz, zdaje się, wtedy wszystko się skończyło… — Stary kierownik — opowiada Kateryna Sokił — przeszedł na emeryturę, a potem już nikt więcej nie chciał się tym zajmować. Spółdzielnię zabrał kołchoz, a potem i kołchoz szlag trafił. Zostali ludzie, którzy pracowali w domu. Wejdźcie do każdej chaty — wiąże stare i małe. Mieszkańców połtawskiej wsi znów „obuto w łapcie”. Zarówno w dosłownym, jak i przenośnym znaczeniu tego słowa. Aby choć jakoś przetrwać, w Horodyszczach w rejonie czornuchyńskim powrócono do dawnego dziadowskiego rzemiosła. Dzisiaj tutaj wszyscy, od starego do małego, plotą łapcie z rogoży. I nie tylko łapcie. — Po co kupują Wasze łapcie? Chyba tylko jako suweniry? — Chyba tak, dlatego że najbardziej biorą te malusieńkie łapcie, maciupkie. Mówią jeszcze, że w naszych łapciach dobrze do łaźni chodzić. W chacie bardzo wygodne, jak kapcie domowe. Chyba — jedyne obuwie, w którym nie pocą się nogi. Widzicie, jaka podeszwa? Mówią, dla nóg dobry masaż. Oczywiście, takie łapcie, po surowiec na które trzeba jeździć prawie sto kilometrów, przyjezdnym handlarzom oddają za bezcen — zaledwie po pięć hrywien. Ile będą kosztować w sklepie, dokąd je wywiozą pośrednicy, można tylko się domyślać. Zwłaszcza jeśli sprzedawać zagranicznym turystom. Przecież to prawdziwa egzotyka — łapcie, w których chodzili jeszcze za czasów Rusi Kijowskiej. Tak nasze państwo „obuto w łapcie” swoich ludzi! LUDOWE RZEMIOSŁA. HISTORIA WYGUBIENIA Nowe i szybkie odrodzenie ludowych rzemiosł zaczęło się na Ukrainie, a w szczególności na Połtawszczyźnie, w latach 20. ubiegłego wieku. Temu sprzyjała nowa polityka ekonomiczna. Spółdzielnie produkcyjne, brygady i mistrzowie-samotnicy pracowali we wszystkich gałęziach ludowych rzemiosł. A wiodącym było tutaj garncarstwo. W tym samym okresie NEP-u obróbką materiałów włóknistych zajętych było 27 tysięcy osób na wsiach i ponad 5 tysięcy w miastach. W tych latach przędzeniem i tkactwem w zimowe wieczory praktycznie zajmowała się każda chłopska rodzina. Z wikliny i rogoży wytwarzano koszyki, krzesła, fotele, kanapy, stoliczki, kołyski. Grzebieniarze, bednarze, kołodzieje wytwarzali z drewna dzieże, beczki, cebrzyki, korce, skrzynie, naczynia, meble, koła, wozy. Szeroko rozwijała się też obróbka metali. Poziom produkcji był na tyle wysoki, że wytwarzano nawet maszyny pończosznicze. Ale z początkiem kolektywizacji indywidualna działalność twórcza została zabroniona. Mistrzowie, których zostało niewielu, kontynuowali pracę w zorganizowanych zrzeszeniach przemysłowych. Ostateczny cios ludowym rzemiosłom zadał Nikita Chruszczow. W 1960 roku, kiedy spółdzielczość przemysłowa wniosła znaczący wkład w uzupełnienie zasobów towarowych, KC KPZR i Rada Ministrów ZSRR 20 lipca 1960 roku likwidują spółdzielczość przemysłową i przekazują ją pod podporządkowanie organom państwowym. Po 27 latach wreszcie oprzytomnieli. Gorbaczow próbował odnowić spółdzielnie, ale zrobić tego już nie zdążyli. Odradzać nie było już czego! KOWALE
Chyba najpopularniejszym ukraińskim nazwiskiem jest Kowalenko. Dopiero potem idą Olijnyki, Lymari, Szewci, Melnyky, Honczari oraz inne nazwiska z „profesjonalnym rodowodem”. Swoją drogą, w Rosji jednym z najpopularniejszych nazwisk jest Kuzniecow. W Polsce – Kowalski, w Czechach i na Słowacji – Kovač, w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych – Smith, w Niemczech – Schmidt. Pamiętam, jak na barwnym, gwarnym, wesołym i ruchliwym wschodnim bazarze, gdzie ciągną się niekończącymi się rzędami warsztaty rzemieślników: blacharzy, ostrzarzy, stolarzy, kuśnierzy – zaszedłem z ciekawości do kuźni. Posiedzieliśmy. Pogadaliśmy. Wypiliśmy po czarce aromatycznej zielonej herbaty bez cukru. Oto już i przyjaciele. Abdi-aka podarował mi mały zabawkowy pamiątkowy ketmen. Sam wykuł! Długo strzegłem tego prezentu, dopóki przez liczne przeprowadzki z mieszkania do mieszkania w końcu go nie zgubiłem. Wiem, jak Uzbecy cenią to proste narzędzie – coś w rodzaju naszej motyki. Później w rosyjskiej wsi Privalovka kowal wujek Liosza podarował mi wykutą prosto przy mnie podkowę. Długo wisiała nad drzwiami w mieszkaniu. A potem trafiłem do kuźni w Łochwicy. Starszy Wakuła ciężko usiadł na wyślizganej do połysku ławie. Powoli oderwał pasek gazety. Szykował skręta. Starzec skarżył się, że nie ma na kogo zostawić kuźni, nikt nie chce tu pracować. Praca brudna, ciężka, „nieprestiżowa” wśród dzisiejszej młodzieży. Cokolwiek by nie mówić, ale na wsiach konie wciąż posłusznie ciągną swoje szory. A to znaczy – potrzebni są i rymarze, i koniusi, i kołodzieje, i weterynarze, i kowale. Kowal spod Dykanki odkrył tajemnicę wytwarzania stali damasceńskiej. Uważano ją za utraconą jeszcze od czasów Tamerlana. Do tego wynalazku mieszkaniec wsi Stasiw w rejonie dykańkowskim obwodu połtawskiego Heorhij Wradin szedł siedem lat. Wszyscy kowale są w czymś do siebie podobni. Czy to Uzbek, czy Rosjanin, czy Ukrainiec. Spokojni, małomówni, poważni i rozsądni. Silni w rękach i szerocy w barach. Jakby wchłonęli w siebie część hartowanego metalu, który przeszedł przez ich ręce. Ręce kowala od wieków ceniono. „U kowala, – mówi ukraińskie przysłowie, – ręce czarne, a chleb biały”! „U kowala, co stuk, to i hrywna”. Kowalstwo – to jeden z najstarszych zawodów na ziemi. Właściwie, jeśli tak, to i człowiek stał się człowiekiem, kiedy nauczył się ogień i metal podporządkowywać. Daleko nie każdy jest w stanie podnieść kowalski młot. Gdzie tam jeszcze wymachiwać nim w dusznej, rozpalonej kuźni. Szczególnie ciężko kowalowi bez pomocnika. „Sam dmuchaj, sam kuj, sam po wodę idź i sam pieniądze bierz”, mówi ludowa mądrość. Bez pracy kowal na wsi nie siedział nigdy. Jednemu konia podkuć, drugiemu bronę podreperować, trzeciemu i garnek zalutować – po to też szli do kowali. Jednocześnie Ukraińcy od dawna spoglądali na ludzi tego rzemiosła z pewnym strachem i nieufnością, uważali ich za charakterników. – W tym, doprawdy, jest ziarno prawdy, – mówi kowal ze wsi Stasiw Heorhij Wradin. – Kowale zawsze, we wszystkich czasach, zachowywali sekrety swojego rzemiosła w tajemnicy. Właśnie dlatego tak wiele legend o stali damasceńskiej… KRÓTKI EKSKURS W HISTORIĘ W końcu XIV stulecia Timur Tamerlan, zwycięzca Złotej Ordy, który przeszedł z ogniem i mieczem Kowal ze wsi Stasiw w rejonie dykańkowskim Heorhij Wradin odkrył sekret wytwarzania stali damasceńskiej
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
