Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

IMPERIOM WŁAŚCIWA JEST AGRESJA Ukraińscy i rosyjscy historycy analizują naszą niełatwą wspólną przeszłość

Слово Просвіти, №27 за 2008 рік

Petro ANTONENKO Teza, wysunięta w tytule, wyłoniła się podczas dyskusji uczonych na IV Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Imperium Rosyjskie w retrospektywie historycznej”, którą przeprowadził w Czernihowie wydział historyczny Uniwersytetu Pedagogicznego im. T. Szewczenki. Udział, oprócz naszych naukowców, wzięli także uczeni z Rosji i Białorusi. Mimo tego, że uczeni byli obywatelami trzech niepodległych państw, reprezentowali różne szkoły naukowe, nie mogli być oderwani od teraźniejszości, od polityki, przeważało podejście naukowe. Właśnie dlatego wyłonił się ten wniosek — w planie naukowym, bez obrazy dla jakiegokolwiek narodu czy państwa. Rosyjskiego — przede wszystkim, wszak badano właśnie jego. Chronologicznie ramy seminarium były wyraźnie nakreślone dwoma stuleciami — XVIII i XIX: czas największej potęgi Imperium Rosyjskiego. Badania historyków były różnorodne i głębokie: „Ruch dekabrystów jako problem historiograficzny”; „Polak, Rosjanin i Żyd jako przyjaciele i wrogowie »sprawy rosyjskiej«”; „Rezydencja hetmana Iwana Mazepy na Honczariwce w Baturynie”; „Działalność ochrony zabytków instytucji kościelnych eparchii czernihowskiej w XVIII — na początku XIX w.”; „Tworzenie osad wojskowych armii rosyjskiej w guberniach kijowskiej i podolskiej”; „Askania Nowa — wzorowe gospodarstwo na Południu Rosji (1818—1919)”; „Mentalność górali Północnego Kaukazu oczami rosyjskich pisarzy XIX wieku”. Jednym z tych, którzy organizowali tę konferencję, był kierownik katedry historii powszechnej uniwersytetu pedagogicznego, doktor nauk historycznych, profesor Kostiantyn Jacmenichin. — Kostiantynie Mychajłowiczu, proszę opowiedzieć o tym cyklu waszych konferencji naukowych. — Uniwersytet już po raz czwarty przeprowadza takie zgromadzenie. Teraz koncentrujemy się na historii rosyjskiej, bo w naszej uczelni zaczęła formować się dość potężna szkoła rusycystyki historycznej, a specjalistów z historii rosyjskiej na Ukrainie jest niewielu. W tej konferencji wzięli udział przedstawiciele wyższych uczelni z Moskwy, Kazania, Biełgorodu, Briańska, Homla, Czernihowa, Dniepropietrowska, Charkowa, Kijowa, Krymu. — Termin „imperium” nabrał jakiegoś negatywnego zabarwienia. Jak odnoszą się do niego uczeni, w szczególności rosyjscy? — Specjaliści-historycy (poziom naszych zebrań jest bardzo wysoki) odnoszą się do niego spokojnie, wszak imperium jako forma istnienia państwa — rzecz czysto historyczna. Było Imperium Rzymskie, Austro-Węgierskie, Brytyjskie. One istnieją, rozpadają się. To samo dotyczy Imperium Rosyjskiego. Ono istniało, bo były pewne naturalne i etnograficzne warunki. Wiemy, co stało się z tym imperium. Dlatego nie trzeba bać się tego terminu. Imperium Rosyjskie jako twór miało swoje plusy i minusy: kogoś chroniło, a kogoś gnębiło. — Ponieważ mowa o Rosji, zrozumiałe, że temat jest ostry i niejednoznaczny. Ktoś deklaruje, że Ukraina „wyszła” z Imperium Rosyjskiego, ktoś — że Rosja z Ukraińskiego (tak czasami nazywają Rusi Kijowską). Jak u was przebiegało omawianie tych ostrych tematów? — Oczywiście, ostrych pytań nie da się ominąć. Na przykład problem rusyfikacji. Takie dyskusje u nas już wynikły. Rusyfikacja i obruszenie — to jedno i to samo? Jako specjalista, uczony, uważam, że ostre momenty trzeba rozpatrywać i rozwiązywać naukowo, a nie politycznie. W nauce nie może być tak, że, powiedzmy, „Trzeba uważać właśnie tak!”. — W tym roku będziemy obchodzić 300-lecie spalenia Baturyna. Z kolei Rosjanie przypominają, że jeszcze na długo przed Baturynem ukraiński hetman Sahajdaczny spalił niemal pół Moskowii, dochodząc do Moskwy. Jak omawiać takie ostre tematy? — Tak, hetman w 1618 roku razem z polskim królem Władysławem podszedł do Moskwy. Spalenie Baturyna — tragedia dla miasta, a dla wojsk rosyjskich to była wojna. Mazepa przeszedł na stronę Szwecji, w jego stolicy było dużo artylerii i amunicji, i to trzeba było zabrać. Czyli tutaj są różne poglądy z dwóch stron, których sprowadzić do wspólnego dla wszystkich mianownika nie sposób. Dla naszych specjalistów, oczywiście, powstaje pytanie: czyż nie można było w Baturynie zostawić przy życiu kobiet, dzieci? Ale przypomnijmy, że te wydarzenia miały miejsce na początku XVIII wieku — czas zupełnie innych warunków wojen. Twierdzę, która się nie poddawała, po jej zdobyciu na trzy dni oddawano na splądrowanie. — Co powie pan o pomyśle napisania razem z rosyjskimi historykami wspólnych podręczników z naszej niełatwej, ale wspólnej historii? — Praca szła nieprosto, bo były problemy uzgodnienia i z jednej, i z drugiej strony. Najważniejsze było zdjąć ostre ataki jednego kraju przeciwko drugiemu. Przygotowane rękopisy przechodziły recenzowanie. Ale takich podręczników, przynajmniej dla Ukrainy, na razie nie widzę. — Teraz w Rosji wzmożenie „rozkręcają” ideę narodową. Stosunek do tego jest niejednoznaczny. Czy to reanimacja szowinizmu, czy odrodzenie narodowe, które u nas stawiają za przykład. Oto, powiedzmy, jak trzeba wychowywać patriotyzm. Co mówią z tego powodu uczeni? — Na tej konferencji nie dotykaliśmy współczesności. Ale jako obywatel, historyk mogę powiedzieć, że idea narodowa szczególnie zaktywizowała się w Rosji w końcu XIX — na początku XX wieku. To słynna triada: „prawosławie, samodzierżawie, narodowość”. Jak to będzie teraz? Prawosławie jest. Naród jest. A co robić z „samodzierżawiem”, nawet nie wiem. Mnie bardziej interesuje nasza ukraińska idea narodowa. Ale na razie nie widzę, żeby ktoś zdołał ją sformułować. Dla mnie, uczonego, idea narodowa — to archiwum, biblioteka, uniwersytet. Tutaj właśnie hartuje się idea narodowa. Jeśli państwo zwróci się twarzą do tego, będzie dobrze. A na razie staraliśmy się przeanalizować, czy nas, Ukraińców i Rosjan, coś łączy czy rozdziela, oraz czy imperium było sztuczne czy naturalne. Petro MASLAK Rosja — największe pod względem powierzchni państwo świata (17,1 mln kilometrów kwadratowych), posiada ogromne zasoby naturalne, terytorium słabo zagospodarowane i zaludnione. „Czyż w Rosji nie ma żadnych wewnętrznych problemów, że ona wszystkie swoje wysiłki koncentruje na problemach Ukrainy i Gruzji, a także innych państw poradzieckich?” — często pytają studenci. Jeśli na świecie jest kraj, gdzie wewnętrznych problemów jest najwięcej na planecie i których latami nie rozwiązują, to jest to właśnie Rosja. Całe jej regiony zrujnowała wojna, wymagają one codziennej żmudnej pracy i ogromnego włożenia pieniędzy na odbudowę. Miasto Grozny, stolica Czeczenii-Iczkerii, ma wygląd Stalingradu czy Berlina po II wojnie światowej. Dróg nie ma, i żeby odrzucić wątpliwości, można skorzystać z jednej z wyszukiwarek Internetu. Nic podobnego na Ukrainie nie ma i być nie może. Przejeżdżając przez wsie wielu obwodów europejskiej części Rosji, można pomyśleć, że przeszedł przez nie Mamaj lub Czyngis-chan. Fermy rozbite, drogi w haniebnym stanie. Było to swoiste państwo, początkowo zamknięte przed Europą. Potem Piotr I i jego następcy zaczęli otwierać okno na Europę. Niektórzy z imperatorów patrzyli na Zachód, jak Aleksander II. Niektórzy – na Południe, jak Katarzyna II. Imperium jako twór państwowy bez rozszerzania granic istnieć nie może. Dlatego w Rosji była potężna armia, do której samowładcy przywiązywali tak wielką wagę. A wszyscy mężczyźni-imperatorzy byli wojskowymi. To cecha właśnie władzy imperialnej. Po co Rosji był potrzebny Kazachstan, Azja Środkowa? Żeby jak najdalej przesuwać granice. Inna sprawa, jak to postrzegają w historiografii. W czasach radzieckich imperium traktowano jako niesienie „dzikim narodom” cywilizacji. Teraz historycy są bardziej umiarkowani. Z jednej strony imperium rzeczywiście otwierało na zdobytych terytoriach szkoły, budowało fabryki, a z drugiej – narzucało swój język, kulturę, mentalność. — Zatem potrzeba rozszerzenia, czyli aneksja, agresja były nieodłączne dla imperium, mimo że trudno było utrzymać terytoria. — Problem w tym, że przy stosunkowo niewielkiej liczbie czysto rosyjskiej ludności takie przestrzenie opanować było praktycznie niemożliwe – od Uralu po Daleki Wschód. — To może opanowywano je przy pomocy lokalnej elity? — Dlaczego kupiono na przykład ukraińską elitę? Bo dano kozackiej wierzchuszce prawa szlacheckie, wszelkie akselbanty, pagony, rangi, majątki. Ktoś pamiętał, że jest rodu kozackiego, a ktoś zapomniał. Ukraińska elita odgrywała ogromną rolę w życiu imperium, w szczególności na dworze carskim. *** Jakie jest stanowisko rosyjskich uczonych? Jeszcze jedna nasza rozmówczyni – Oksana Kijanowska z Moskwy, doktor nauk historycznych, profesor Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego. — Oksano Iwanowno, jak Pani trafiła na tę konferencję? — Mam dawne związki naukowe z Ukrainą i nie tylko naukowe: mój ojciec jest z Charkowa, mama z Odessy, potem przeprowadzili się do Moskwy. Kiedy zostałam naukowcem, nawiązałam ścisłe kontakty z Kijowem, Czernihowem. Na Ukrainie ukazało się niemało moich publikacji naukowych, nie raz bywałam tutaj na konferencjach naukowych, na które zapraszał mnie Konstantin Michajłowicz Jacmienichin, z którym od dawna współpracujemy. — Rosyjska idea narodowa – to patriotyzm czy szowinizm? — Wzrostu idei narodowej w Rosji nie widzę. Zresztą jak można mówić o jakiejś idei narodowej, kiedy trzy czwarte ludności kraju żyje w biedzie, nędzy! — A marsze młodzieży, którą ktoś nazywa faszystami, a ktoś – prawdziwymi patriotami? — To opłacone przez władzę zgromadzenia młodych ludzi, którzy nie mają co ze sobą zrobić. Normalni ludzie śmieją się z tego. — A pogromy w Petersburgu, zabójstwa „obcych”? — Mówi Pan o skinheadach? Wyrodki są wszędzie. To po prostu ekstremizm, jakaż tu idea narodowa? — Jeszcze jeden bolesny temat. Z Ukrainy wywieziono, w większości do Rosji, wiele narodowych relikwii, archiwów, dóbr kultury. Podnosi się kwestię ich zwrotu. — Złożone pytanie. Nie jestem politykiem, ale myślę, że aby zapobiegać konfliktom, należy wszystko zostawić tak, jak jest. Bo wtedy zacznie się: wy nam Krym oddajcie, jeszcze coś. — Co Pani powie o pomyśle stworzenia wspólnych rosyjsko-ukraińskich podręczników do historii? — To normalny pomysł. Trzeba tylko, żeby nie mieli z tym do czynienia politycy, przedstawiciele władzy, bo oni zechcą napisać takie rzeczy, że potem nie dojdziesz, gdzie prawda, a gdzie półprawda. Dlatego trzeba dać możliwość popracowania uczonym. Naszą historię bardzo trudno rozdzielić: przez wieki było to jedno państwo. Niestety, historia Rosji jest teraz bardzo upolityczniona, podaje się ją w takim imperialnym sosie, że bardzo nie podoba się to prawdziwym uczonym. — W Rosji chociaż wspominają, że „wybitni rosyjscy kompozytorzy” Bortniański, Berezowski, Wedel – to Ukraińcy? — Bez wątpienia, wiedzą o tym, tak jak o tym, że Gogol był Ukraińcem, Bułhakow urodził się w Kijowie. Więc jak ich dzielić? Mamy więcej tego, co łączy, niż tego, co dzieli. Rysunek S. Mizerniuka *** Oto taka opinia naszej gościni. Ktoś może się z czymś zgadzać, z czymś – nie. Ale niezaprzeczalne jest jedno: historię, jakkolwiek skomplikowana by nie była, trzeba badać. Spokojnie, poważnie, rozważnie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn