Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

JĘZYK JEST JEDNOŚCIĄ JAKO SYSTEM MYŚLENIA

Слово Просвіти, №27 за 2008 рік

Natalka POKŁAD PRAWO DARWINA Jechałam w gości na Trojeszczynę, gdzie jeszcze nigdy nie byłam. Kierowca wywoływał przystanki: „Majakowskiego, Balzaka, Saburowa… 1. mikrodzielnica, Poliklinika…” Mimowolnie pomyślałam: „A w jakim ja jestem teraz państwie? Dlaczego w ukraińskiej stolicy jest tak mało ulic nazwanych imionami ukraińskich bohaterów, twórców ukraińskiej literatury, kultury itd.?” Kiedy wracałam na swój Obołoń, w marszrutce ryczało „Ruskije radio”. Poprosiłam kierowcę, żeby trochę je ściszył. A z tylnego siedzenia: „Czewo tam? Pust goworit!” Walczyć z nim — oznaczało zepsuć wrażenie z tak miłego trojeszczyńskiego spotkania, a ja i tak miałam niedługo wysiadać… W takich sytuacjach języki konfliktują tak samo, jak ludzie i, jak świadczy praktyka, przeżywa ten bardziej agresywny — dokładnie według prawa Darwina. Zderzają się dwa systemy kulturowe i przeważnie w tym zderzeniu decydującą rolę odgrywa nie piękno, nie siła i starożytność tych języków, a pozycja ich użytkowników. Musimy przyznać: my, Ukraińcy, na swojej ziemi nadal żyjemy w stanie ciągłego oblężenia językowego, terroru językowego, a nawet kolonizacji językowej, a to bardzo traumatyzuje, deformuje i okrada nasze pokolenia. „NA POCZĄTKU BYŁO SŁOWO” Przez wieki ze słów formowały się języki. Różne. Decydującymi w tym stawały się wibracje kosmosu — i ziemi, otoczenia. Według ocen specjalistów, dziś na świecie jest około 6000 języków. Jednak są one bardzo wrażliwe i giną Wiktor ŁUPEJKO szybciej niż zwierzęta wpisane do Czerwonej księgi: codziennie znika dwa języki. Dlaczego? Bo prawie połowy z nich nigdy nie zapisano na papierze i, istniejąc tylko w tradycji ustnej, nie wytrzymują one wyścigów cywilizacyjnych. W języku każdego narodu zakodowano bardzo dawną informację, pewne symbole. Właśnie język łączy nas z dalekimi przodkami i wyrzekając się ojczystego języka, zrywamy energetyczną nić pamięci, a zatem zdradzamy ród. Język — to nie tylko środek komunikacji, ale i skarbnica narodowej duszy, nasza zakodowana świadomość i kolebka naszej tożsamości. Czy nie dlatego sztuczny język esperanto nie zyskuje masowego rozpowszechnienia, bo to „łatany” język, bez wewnętrznego obrazu i logiki, bez symboli, choć próbują w nim, dla popularyzacji, pisać wiersze… Tacy wybitni uczeni językoznawcy jak W. Humboldt, O. Potebnia, M. Heidegger, E. Sapir są przekonani, że każdy język niesie w sobie swoisty obraz świata. Na czym polega ta swoistość? Na przykład badając język Indian, naukowcy odkryli, że nie ma w nim środków, by mówić o czasie jako o czymś materialnym (my przecież mówimy: „trwonić, wykorzystywać, tworzyć czas” itd.), bo Indianie mają zupełnie inne rozumienie tej kategorii. A podczas tłumaczenia na angielski wiersza „Bieleje żagiel samotny” niespodziewanie wyjaśniło się, że w angielskim nie ma czasowników utworzonych od kolorów, zatem ten język nie wie, co oznacza „bieleć, zielenieć, czerwienieć” itd., i do wyjaśnienia tych czynności trzeba używać form opisowych. Każdy naród ma swoisty system myślenia i wskazuje na to struktura jego języka. Stosunek do przedmiotów i zjawisk ujawnia się w tym, jak kto formułuje myśl. Anglik i Niemiec mówi: „Byłem narodzony”, a nam naturalniej powiedzieć: „Urodziłem się”. Dawną narodową tradycję rozpoznajemy po tym, jakie skojarzenia wywołuje to czy inne słowo (jak choćby w języku ukraińskim słowo „drużyna” kojarzy się z „drug” [przyjaciel], a w rosyjskim „supruga” — z „uprjaż” [uprząż]; tak samo różne są skojarzenia słów „rusznyk” — i „połotience” [ręcznik], „mowa” — i „jazyk” [język], „tyżdeń” — i „niediela” [tydzień], „nedila” — „woskriesienje” [niedziela] itd.). Język jako całościowy system, a także jego funkcjonowanie trzeba stale badać: to pasjonujące dla badacza i potrzebne dla społeczeństwa. Na Ukrainie istnieje obecnie dobra szkoła językoznawców, która ma solidny dorobek. Jednak najważniejszym naszym dzisiejszym problemem, a nawet nieszczęściem, jest rozdźwięk między osiągnięciami naukowymi a ludzką świadomością. Według słów I. Dziuby, „większość oponentów walczy nie o język rosyjski, a o prawo do nieznajomości ukraińskiego”. Oto taka inercja, brak kultury, duchowe lenistwo, niezniszczalny wielkomocarstwowy imperialny syndrom. I tutaj potrzebna jest nie tylko wielka praca oświatowa, ale i wola polityczna państwa. „DAJCIE MI DOBRE ŻYCIE — A BĘDĘ MÓWIŁ WASZYM JĘZYKIEM…” To pozycja przybysza. Przychodzi on na naszą ziemię, nie zauważywszy, że tutaj jest pradawna bogata kultura, głębokie narodowe tradycje, wreszcie pracowity i dobry naród, który, jak i wszystkie inne, też wymaga szacunku. Dlatego przybyszowi trzeba nie tylko dać dobre życie — my też go pragniemy — ale i postawić przed nim całkiem normalne cywilizacyjne wymagania: „Przyszedłeś do państwa, więc przestrzegaj jego porządków”. Bez wątpienia, aby język ukraiński czuł się gospodarzem i brzmiał na ulicach naszych miast i miasteczek, w instytucjach kulturalnych i naukowych oraz w domach obywateli, potrzebna jest wyważona, delikatna, szczegółowo przemyślana, konsekwentna polityka państwowa. A tymczasem jej nie ma. Trudno, niemożliwie wyobrazić sobie, żeby w parlamencie Izraela czy Wielkiej Brytanii parlamentarzyści porozumiewali się nie państwowym, a jakimś innym językiem (i nikt z mniejszości nie krzyczy o ucisku na tle językowym), podczas gdy połowa ukraińskich ustawodawców „nadaje” nie najlepszą rosyjszczyzną, a jeszcze deklaruje „gonienije na ruskojazycznoje nasielenije” [prześladowania ludności rosyjskojęzycznej]. A my z jakiegoś powodu przepraszająco się kłaniamy, a nawet w czymś się tłumaczymy! Jednocześnie pod wpływem sztucznie wymyślonych przez ideowo zbankrutowanych polityków dyskusji o dwujęzyczności (mistrzowsko rozniecają płomień niezgody) powstaje niemało pytań, w tym także takie: dlaczego na Ukrainie w 17. roku jej niepodległości nie ma ani państwowego programu badania języka ukraińskiego, ani ustawy o Andrij Honczar. „Hryhorij Skoworoda”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn