Strona · s. 9strona oryginału ↗
Obrzędy wywoływania deszczu
Слово Просвіти, №27 за 2008 рік
Ludmyła Iwannikowa
Obrzędy wywoływania deszczu były znane wszystkim narodom świata. Tak powszechne występowanie świadczy o głębokiej starożytności tych magicznych działań. Wiadomo, że kult wody był jednym z najdawniejszych. Niebiańską wodę, spadającą na ziemię w postaci deszczu, uważano za świętą, nazywano ją „żywą wodą” (w przeciwieństwie do „martwej” — morskiej, niezdatnej do picia). W mitologii wszystkich indoeuropejskich narodów deszcz wyobrażano sobie jako małżeństwo nieba i ziemi, które każe jej rodzić („matka — wilgotna ziemia” kojarzyła się z kobietą w ciąży). Znany jest też inny mit o kazirodztwie wody i ognia jako brata i siostry, symbolizujących chmurę burzową — pamięć o nim przetrwała do dziś w balladach, pieśniach kupalnych i rusałczych:
Głos, głos po dąbrowie,
Tam brat siostrę z świata gubi.
— Ach, bracie, sokole,
Nie rąb mnie w sobotę,
Porąb mnie w niedzielę,
Posiecz mnie na drobny mak,
I posiej mnie w ogródku,
I niech wyrośnie trój<ziele…
Ten mit wielokrotnie odtwarzano w obrzędach kalendarzowych, którym towarzyszyło rozrywanie i rozrzucanie na polu lub wrzucanie do rzeki kupalnego drzewa (Marzanny, symbolizującej również wodę), wianków, trojeskiego ziela, słomianej lalki męskiej lub żeńskiej płci. W literaturze etnograficznej znane są pogrzeby Zapustu, Um-runa, Jaryły, Kostromy, Kostruba, Rusałki, Kukułki, Kupały, Marzanny, Iwana, Kuźmy—Demjana i innych — topiono je, palono i rozrywano, aby wywołać deszcz. U wszystkich narodów główne elementy obrzędu niemal się pokrywają, ma on jedynie narodowe formy. Wrzucona na całe lato do wody brzoza (w dzień Trójcy) lub wierzba (w dzień Kupały) miała zapewnić wystarczającą ilość wilgoci, zwłaszcza w okresie dojrzewania zboża (kult wody ściśle splata się z kultem urodzaju). Boga niebiańskiej wody — Peruna, Zeusa, Jowisza — wszystkie narody uważały za najwyższe bóstwo. Składano mu ofiary, urządzano uroczystości. Co prawda, żywa woda była nie tylko na niebie, lecz także na ziemi, w podziemnych źródłach, rzekach. Dawni ludzie sądzili, że to ta sama woda, która otacza ziemię dookoła, że tęcza ciągnie wodę spod ziemi i wynosi ją na niebo itd. Dlatego nie dziwi, że dla wywołania deszczu odprawiano pogańskie obrzędy właśnie nad wodami ziemskimi i podziemnymi — źródłami, studniami, rzekami. „Ov trebu sotvori na studień ci, dożdia iski ot niego, zabyv, jako Bog s niebesie dożdź daje. Ov nie suszczim bogom żret i Boga, sotvoriszago nebo i zemlu razdrażaet”, — pisze kronikarz z XIII wieku. Ponieważ na niebiosach mieszkał najwyższy bóg deszczu, w podziemnych źródłach przebywały drobne bóstwa — duchy wody (rusałki, wodniki, berehynie). Tak więc obrzędy i ofiary składano właśnie tym duchom, co doprowadziło do ubóstwiania zbiorników wodnych i do czci rzek, studni i jezior. Jak świadczą archeolodzy, już w paleolicie składano w ofierze zbiornikom wodnym zwierzęta i ludzi. Ofiary z ludzi dla wody w celu urodzaju istniały na terenie Europy aż do XI wieku. Później, gdy kult wody przeszedł w kult urodzaju, zaczęto składać w ofierze narzędzia uprawy ziemi — radło, pług, wozy lub koła (znajduje się je w świętych źródłach Francji, Niemiec, Szwajcarii, Węgier). Prawdopodobnie słomiana lalka, znana z obrzędów kalendarzowych narodów Europy, jest echem ludzkich ofiar. Na to wskazuje też pieśń kupalna, towarzysząca obrzędowi:
Ta szły dziewczyny do gaju po kwiaty,
Ta przyszło dziewczynom Dunaj przebredzić.
A sierotę przed sobą puszczają.
Ta wszystkie dziewczyny Dunaj przebrodziły,
A sierota ta i utonęła…
Utopienie lalki, trojeskiego czy kupalnego drzewa — to ofiara dla wody. Drzewo wrzucano do wody, aby napoić całą roślinność, którą ono uosabiało. Takimi samymi ofiarami dla wody były gałęzie drzew, pachnące zioła i kwiaty, trojeskie i kupalne wianki, owoce, chleb. Ponieważ istniał bezpośredni związek między kultem przyrody a kultem przodków, którzy również wpływali na urodzaj, jedną z form wywoływania deszczu stało się polewanie wodą grobów zmarłych, zwłaszcza tych, którzy zginęli śmiercią nagłą (topielców i samobójców). Istniał zakaz chowania tych „nieczystych” zmarłych na cmentarzu (miejscu czystym, poświęconym). Jeśli ktoś łamał ten zakaz, a zwłaszcza jeśli stawiał krzyż czy nagrobek na takim grobie (z reguły chowano ich na granicy wsi, w rowie otaczającym cmentarz), mogło to wywołać suszę. Podczas suszy taki grób niszczono, krzyż czy nagrobek (symbolizujący duszę zmarłego) wykopywano i wrzucano do wody. Jeśli susza nie ustawała, wylewano wodę prosto do grobu, wykopawszy dołki, a czasem rozkopywano i polewano wodą lub wrzucano do wody trumnę ze zmarłym czy same szczątki. Wszystko to Cerkiew prawosławna potępiała, ale zwyczaj ten gdzieniegdzie przetrwał aż do końca XIX wieku. Świadczą o tym materiały zebrane w gubernii jekaterynosławskiej (powiaty Aleksandrowski i Pawłogradzki), chersońskiej (m. Aleksandria, wieś Kimbet w pobliżu Akkermanu), które drukowano pod koniec lat 80. XIX wieku w gazetach „Odesskij wiestnik”, „Noworossijskij telegraf”, „Charkowskie gubernialne wiedomosti”, „Step”, w czasopiśmie „Kijewskaja starina” itd. Jeszcze jedną rozpowszechnioną formą obrzędu wywoływania deszczu było oblewanie i kąpanie żywych ludzi (nie tylko w Lany Poniedziałek czy na Kupałę, lecz także podczas suszy). Gdy długo nie padało, starano się niespodziewanie wykąpać jakąś ubraną osobę, a zwłaszcza kobietę w ciąży, która symbolizowała „matkę — wilgotną ziemię”. Wszystkie wspomniane obrzędy odbywały się co roku w ustalonym czasie, lecz gdy zaczynała się susza, wykonywano szczególne rytuały wywoływania deszczu. Do wspomnianych magicznych działań warto dodać rytualne obchody wsi, pól, cerkwi, źródeł, studni z modlitwą o deszcz: jednodniowe (wykonywane w ciągu jednego dnia od wschodu do zachodu słońca) działania magiczne — tkanie ręczników lub wyrabianie krzyży, które ustawiano na rozstajach dróg lub przy studniach; przestrzeganie zakazów przypadających na dzień Zwiastowania lub na Wielkanoc; orka lub kopanie ziemi (koryta rzeki, wyschniętego z powodu suszy, albo jej dna, drogi symbolizującej rzekę); niszczenie mrowisk, zabijanie żab i węży. Czasem uciekano się do obchodzenia wsi z zaprzęgiem (co zazwyczaj robiono podczas wojen i epidemii). Najważniejszymi obiektami rytualnych działań wywoływania deszczu były od czasów pogaństwa, a także po przyjęciu chrześcijaństwa (aż do dziś), studnie i źródła. Najpowszechniejsze działania magiczne to modlitwy o deszcz przy studni, obchodzenie studni, ogradzanie, zamiatanie, przystrajanie jej wiankami, wkopywanie przy niej jednodniowego (wykonanego przez całą gromadę) krzyża, wymuływanie, czyszczenie studni, poświęcanie w nich wody, wylewanie wody i oblewanie nią (w szczególnie upalny dzień po południu); zbijanie, bicie, rozpryskiwanie, mieszanie wody w studni; wrzucanie do niej różnych przedmiotów (poświęconego na Makowiej maku i kwiatów, grochu, glinianego naczynia lub skorupy, nawet barszczu lub garnka z barszczem); lamentowanie nad topielcem przy studni. Chrześcijańskie modły przy studni z poświęceniem wody i procesjami wokół studni łączyły się z dawnymi pogańskimi obrzędami, do których należą: wznoszenie ogrodzenia lub splatanie płotu dookoła studni, obrzędowy obchód. W tym celu wybierano najstarszą studnię. Na przedzie szły trzy wdowy. Pierwsza niosła ikonę, druga — chleb i sól, trzecia szła obok nich. Wszyscy brali się za ręce, modlili się, prosili o deszcz i trzykrotnie obchodzili studnię. Robiły to tylko kobiety. Poświęconą podczas modłów wodą skrapiano ogród, chatę, bydło, podwórze. Czasem procesja religijna szła na pole i poświęcano żyto, łąkę, bagno, źródełka, które były na polu lub łące. Wodę ze wszystkich studni we wsi wylewano na drogę (ten rytuał pamiętam z dzieciństwa) — robili to albo wszyscy mieszkańcy, albo wdowcy czy wdowy, albo same dziewczęta. Niezwykle poruszający obrzęd wywoływania deszczu przetrwał w mojej rodzinnej wsi Hubcza, w rejonie starokonstantynowskim na Chmielnicczyźnie. Opowiada moja matka Tatiana Warsonowna Warawa, urodzona w 1939 roku: „Jeśli deszczu długo nie ma, to wszyscy zbierają się w cerkwi, odprawiają wspólne nabożeństwo, płaczą i proszą Boga o deszcz. I biorą ze sobą dzieci od dwóch do pięciu lat (nie starszych, bo te mogą już być grzeszne). I całe to działanie odbywa się…
Andrij Czebykin. „Strumyk”. 1978 r.
…w niedzielę lub w święto. Odprawiana jest liturgia, a ksiądz udziela wszystkim dzieciom komunii. Potem zaczynają odprawiać moleben. Ksiądz klęka i czyta akatyst. Obok niego sadza się na kolanach dzieci. Stoją, dopóki mogą, unoszą rączki do Boga, płaczą, proszą o deszcz. Za tymi dziećmi klękają ich matki lub ojcowie. Za nimi – kobiety, babki, potem mężczyźni. I wszyscy klęczą, płaczą i modlą się. Śpiewają „Ojcze nasz”, „Wierzę”. Po molebnie procesją z krzyżem idą poświęcić studnie, wcześniej przystrajając je wiankami. Jeśli gdzieś są zaniedbane studnie, to doprowadza się je do porządku. Była studnia Chołodna na brzegu, tam, gdzie idzie się do Zelenciw (wieś oddalona o 5 km od wsi Hubcza – L. I.). Jeśli jest zamulona, mężczyźni ją wybierają, a potem ksiądz poświęca wodę. Wracają stamtąd z pieśniami i modlitwą do cerkwi. Wokół cerkwi także obchodzą ją trzykrotnie. Babka Łucyna mówiła kiedyś, że gdzieś na brzegu była studnia Bezdenna. Także do niej chodzili, by ją poświęcić i wylewać wodę. Ale nie wylewano jej dużo, bo z niej może być silny deszcz, ulewa, więc trochę wylewano, a potem poświęcano”.
W moim wsi wierzono, że susza bywa przez to, że zamuliła się studnia Bezdenna, która poiła całą wieś. Legendę o tej studni opowiadał mój dziadek Warson, urodzony w 1902 roku: „Pewnego razu długo nie padało – czy pół lata, czy całe lato. Ludzie chodzili do cerkwi modlić się i święcić studnie, ale nic nie pomagało. Więc chodzili i pytali starych ludzi: »Co robić?« Na końcu wsi, przy brzegu, mieszkała pewna babka, tak stara, że nie miała już ani wnuków, ani prawnuków – wszyscy pomarli. Ona powiedziała, że tam, na brzegu, była kiedyś studnia Bezdenna (bo nie miała dna), z której mogła pić cała wieś, i całe bydło – tyle w niej było wody, a nie ubywało, choćby ile kto brał. Ale kiedy na wsi ludzie zaczęli się budować i kopać studnie, przestali tam chodzić po wodę. Dlatego zamuliła się i zarosła. Wiadra były, ale pogniły. Lecz od dawna ludzie wiedzieli, że gdy długo nie ma deszczu, trzeba iść tam z ikonami i odprawić modlitwę – i zaczynał padać deszcz. Babka powiedziała, na którym miejscu jest ta studnia. »Biegnijcie – mówi – tam i weźcie takie ostre kije (bo gdy stąpniesz nogami, to można się utopić), zaostrzcie kołki, a na wszelki wypadek powiążcie się sznurami jeden z drugim i nie idźcie we dwóch-trzech, tylko gromadą, żeby było was więcej, żeby znaleźć tę studnię. Jeśli ktoś się zapadnie, to już nigdy nie wyjdzie stamtąd. Studnia wciąga. A kiedy znajdziecie i kij w nią wejdzie, to – mówi – nie odkopujcie całej, tylko odkopcie brzeżek, tam trzeba poświęcić – i wtedy pójdzie deszcz. Bo jeśli wszystko odkopiecie, wybierzecie muł, to może być ulewa, wszystko zaleje, bo ta studnia jest bezdenna, ona pociągnie”«.
Sama babka nie mogła już chodzić – tak była stara. I ludzie tam chodzili, tak właśnie robili i po obiedzie padał deszcz. Ogrodzili tę studnię, obili ją kołkami, i o niej już wiedzieli wszyscy we wsi. Dziadek mówił, że nazywała się jeszcze Studnią Trzech Braci, bo tych trzech braci ją wykopało.
We wsi Juzepiwka w rejonie poleskim obwodu kijowskiego zapisałam inny rytuał – sianie maku do studni. Robiły to dziewczynki do siedmiu lat. Takie obrzędy są znane wszędzie na Polesiu – do studni sypano mak-wydiuk, poświęcony w Makowiej, a potem patyczkami mieszano wodę albo uderzano w nią, aby rozpryskiwały się krople. Im więcej kropli się wzbije, tym obfitszy będzie deszcz. Mak symbolizował gęsty deszcz. Zwyczaj wrzucania w czasie suszy do studni maku-wydiuku, ziaren lnu, pszenicy, żyta, grochu, rozsady kapusty, czosnek, cebulę, a także chleb, sól, kwiaty, drobne pieniądze, całe lub stłuczone garnki (czy dzbanki), specjalnie zrobione krzyże, wylewanie barszczu, naukowcy wyjaśniają jako ofiarę. Nie była to tylko symbolika urodzaju – groch symbolizował duże krople, ziarno pszenicy – częsty, gęsty deszcz. Miały też wywoływać deszcz ludzkie łzy, zwłaszcza gdy płakano przy studni. Dlatego „kradły z pieca (sąsiadka u sąsiadki) barszcz, niosły w pole, do studni, wylewały tam, żeby sąsiad płakał, wtedy pójdzie deszcz”.
Czasem jedno magiczne działanie miało wywoływać następne, które już zapewniało deszcz: u gospodyni, na której podwórzu była studnia, sąsiadki kradły z pieca barszcz z garnkiem i wrzucały do studni. Gospodyni musiała wybierać ze studni wodę, zanieczyszczoną barszczem. I po tym wieczorem już padał deszcz (oba materiały zapisała S. M. Tołstaja w rejonie kozeleckim obwodu czernihowskiego). Taki zwyczaj potwierdza znana pieśń ludowa „Idź, idź, deszczyku, ugotuję ci barszczyku”.
Jeszcze w czasie suszy dzieci odprawiały rytuał zabijania, opłakiwania i pochówku żaby. Znany był zwyczaj zabijania w czasie suszy węża lub żaby i wieszania ich na drzewach, płocie czy bramie (wieś Hubcza). Suszę mogło wywołać łamanie szeregu zakazów, zwłaszcza zakazu kopania ziemi przed Zwiastowaniem, wbijania w nią kołków, ogradzania płotów, zakładania budynków: „Przed Zwiastowaniem nie kopie się i nie niepokoi ziemi, mówi się, że ziemia śpi, a po Zwiastowaniu ziemia już się budzi i wtedy orze się i sieje” (miasto Borzna w obwodzie czernihowskim). „Jeśli ktoś ogrodził płot przed Zwiastowaniem (albo w tygodniu paschalnym („przewodnim”) czy w tygodniu zielonych świątek („trójcowym”)) i latem była susza, to przychodzili ludzie, rozrzucali ten płot, do dołków lali wodę i wtedy padał deszcz” (wieś Hubcza).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
