Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

CZY ZMIENI ON CZAS...

Слово Просвіти, №27 за 2008 рік

Anna BAHRYNA W młodych latach pisał rymowane wiersze, dusza wylewała swoje uczucia w rytmiczne, łatwe w odbiorze formy, ale już wtedy wzory myśli i oryginalność obrazów zachwycały. Z czasem młodego poetę zaczyna krępować rymowanie i rytmika, jego myśli potrzebują wolności pełnej i bezapelacyjnej, stopniowo zbliża się do pisania wiersza wolnego. Laureat Nagrody Nobla Josif Brodski pisał: „Moim zdaniem, aby korzystać z wiersza wolnego, poeta musi do niego dojść tą samą drogą, którą doszła do tego angielska »wyrafinowana« literatura. To znaczy w miniaturze, w ramach własnego życia poeta powinien powtórzyć drogę przebytą przed nim przez literaturę, przejść szkołę formalną z jej rytmiką, rymami itd. W przeciwnym razie waga słowa w wersie werlibrysty może okazać się zerowa”. Ale pisanie wierszy wolnych w czasach radzieckich było niełatwe, a nawet niebezpieczne. W 1976 roku poeta Dawid Samojłow pisał: „Wiersz wolny — dla leniuchów, dla samouków, dla mistyfikatorów (kiedy bez kropek i przecinków)… Trzeba być zbyt pewnym własnej wartości, by nabrać bezczelności mówienia wierszem wolnym… Precz, niedbaluchy!”. W ukraińskiej krytyce czasów radzieckich zdarzało się niemało takich okrzyków. Wiersz wolny był formą zakazaną, dysydencką. Wszystko, co się nie rymowało, uważano za wrogie, antynarodowe, podsunięte przez Zachód, obce, niecharakterystyczne dla naszej śpiewnej ukraińskiej (rosyjskiej, białoruskiej) literatury. Za pisanie wiersza wolnego mogli bez zbędnych wahań wtrącić za kraty. Wspomnijmy choćby wykluczonych z procesu literackiego W. Korduna, M. Worobjowa, W. Rubana. W rzeczywistości wielu klasyków od czasu do czasu zwracało się do formy wiersza wolnego. Przykładów można podać niemało: Skoworoda, Franko, w Rosji — Jesienin, Cwietajewa. Szczególnie często pisali wiersze wolne romantycy — Heine, Goethe, Błok. Znaczna część folkloru składa się z wierszy wolnych lub zawiera jego wtręty. To i zagadki, i przysłowia — kropelki wyłapane z języka ludowego: „Kobieta jak cień: ty za nią — ona od ciebie, ty od niej — ona za tobą”, a nawet „Słowo o wyprawie Igora”. Wiele takich wtrętów jest w modlitwach, cytatach religijnych: „Na początku było słowo, a słowo było u Boga, a słowo było Bogiem”. Według definicji Witalija Boryspolca: „Wiersz wolny — to gatunek literatury pięknej, symetryczny prozie względem poezji”. Nie zagraża on poezji, nie niszczy prozy, a dopełnia je. W wierszu wolnym najlepiej odkrywa się duchowa strona słowa. Właśnie wiersz wolny naśladuje wiersz duchowy siwej starożytności. Więc odwieczny spór o to, co było pierwsze — jajko czy kura, być może jest bezsensowny. Witalij Boryspolec znalazł dzięki wierszowi wolnemu własny świat. Pierwsze uznanie przyszło do niego w 1989 roku, kiedy został dyplomantem I Międzynarodowego Festiwalu Wiersza Wolnego „Dom Europejski”, na którym był najmłodszym uczestnikiem. Niemiecki poeta, dramaturg, uczeń Bertolta Brechta Heinz Kahlau nazywał go prawdziwym odkryciem tego forum. Ciekawe, że najpierw Witalija Boryspolca uznała Europa, a dopiero potem Ukraina. Na czas wyjścia pierwszej książki „Strajk iluzji” (1991 r.) jego wiersze wolne ujrzały światło dzienne w dziewięciu krajach i zostały przetłumaczone na pięć języków. „Strajk iluzji” stał się niewielką sensacją w procesie literackim Ukrainy. Cały nakład wykupiono w tydzień, a gazety i czasopisma obfitowały w jego nowe poezje. Był to okres nasycony występami w radiu, telewizji, ze sceny, wieczorami autorskimi i występami gościnnymi po Ukrainie i za granicą. „Mołod Ukrainy” z 8 grudnia 1994 roku, wspominając tamten czas, napisała o pewnej studentce, która zakupiła od razu 100 książek Witalija Boryspolca i bezpłatnie rozdawała wszystkim na Uniwersytecie im. Tarasa Szewczenki. Inna — z wydziału filologicznego — tematem pracy dyplomowej wybrała „Twórczość Witalija Boryspolca i nowa ukraińska literatura”. Śmiesznie i smutno, wszak jego „twórczość” na tamten czas składała się tylko z kilkudziesięciu wierszy wolnych (rymowanych poezji nie biorę pod uwagę). Oto masz „elitarny rodzaj literatury, nieakceptowalny dla szerokich mas”. W 1992 roku wychodzi druga książka „Pomoc humanitarna”, którą wydała neoklasyczna grupa literacka „Muzejnyj prowulok, 8”, której członkiem był Witalij Boryspolec. To pierwsze wydanie w językach ukraińskim i niemieckim w przekładach I. Friedrich. W 1994 roku gotowy do druku był nowy zbiór „Polowanie na zajączki słoneczne”. Szeroko anonsowany w prasie, tak i nie ujrzał światła dziennego. Przyczyna jest prosta — zainteresowanie literaturą ukraińskojęzyczną zmalało, krajowe wydawnictwa były na granicy bankructwa. Co prawda, w tym samym 1994 roku Witalij Boryspolec otrzymał propozycję z Nowego Jorku od Wandy Phipps wydania książki w Stanach Zjednoczonych w przekładach na angielski. Ale on kategorycznie odmawia. „Mam nadzieję, że szanowny amerykański czytelnik niewiele straci, jeśli nie usłyszy ukraińskiego smutku w tym roku. Najpierw książka musi pojawić się na Ukrainie, a dopiero potem…” — pisze w liście odpowiedzi. Od 1995 roku o Boryspolcu zaczęto zapominać, choć za granicą od czasu do czasu pojawiały się jego wiersze wolne, co prawda nie nowe. Nie obyło się też bez nieporozumień. Felix Ingold w szwajcarskim tygodniku „Zürich” (1996 r.) w artykule o rosyjskim modernizmie nazywa Witalija Boryspolca jednym z najlepszych rosyjskich poetów-modernistów końca XX w. Nie wiadomo, dlaczego rosyjski i dlaczego modernista? Jego wiersze wolne ujrzały światło dzienne w 36 krajach świata. Hiszpański poeta, publicysta i tłumacz José Reina pisał: „Witalij Boryspolec — jeden z najjaśniejszych werlibrystów Europy, piszących w gatunku neoklasycznego lub »czystego« wiersza wolnego”. Prawie na dziesięć lat Boryspolec zniknął z horyzontu artystycznego. Ale nie na zawsze. W 2005 roku niespodziewanie dla środowisk literackich wychodzi pierwsze wydanie jego nowej książki „Płatna plaża na Styksie”, do której weszło sto najlepszych wierszy wolnych. Dlaczego pierwsze? Dlatego że sam autor uważa swój powrót za drugie narodziny poety, zaprezentował się jako autor jednej książki. Czyli każde nowe wydanie będzie uzupełniane i powiększane o objętość, ale tytuł pozostanie niezmienny. Takie podejście nie jest nowe w literaturze. Wspomnijmy klasyka amerykańskiego wiersza wolnego Walta Whitmana z jego książką „Źdźbła trawy”, która doczekała się dziesięciu wydań i zwiększyła się w objętości z 26 tekstów do 400. W 2005 roku ujrzała światło dzienne podwójna płyta CD z rock-operą „Płatna plaża na Styksie”, którą wydała formacja twórcza „S.T.i X. project”. Fundatorem jej był Witalij Boryspolec. To jedyny na Ukrainie i w Europie znaczący utwór muzyczny, którego libretto napisano wierszem wolnym. Warto dodać, że inscenizację rock-opery realizuje mistrz współczesnej reżyserii, światowej sławy król epatażu Roman Wiktiuk. W 2007 roku pojawiło się wydanie pośrednie „Płatna plaża na Styksie. Deszczowy”. Weszło do niego 50 nowych wierszy wolnych oraz libretto jednoimiennej rock-opery. W kolejce jest jeszcze jedno wznowienie książki, która zawiera już 250 tekstów i jest ilustrowana malarstwem wybitnego artysty Iwana Marczuka, który uprzejmie udostępnił autorowi swoje prace. Zatem drugie narodziny poety Witalija Boryspolca nie bezpodstawnie można uznać za udane. Czas nie zmienił go, a czy zmieni on czas…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn