Strona · s. 10strona oryginału ↗
CZAS MA KOLOR SEPII
Слово Просвіти, №27 за 2011 рік
“...przed niewidzialnym ruchem ręki niewidzialnego fotografa” Maria KUCZERENKO tworząc w pamięci coraz to nowe jego rysy. I to mnie dziwiło — jakby cały horror wojny, ruiny i głodu schował w najdalsze zakamarki pamięci, zostawiając na pożegnanie to, co najjaśniejsze, najdobrotliwsze i najcieplejsze z dzieciństwa. Bo tylko tam, nawet pomimo wszystkich życiowych burz, mogła ogrzać się jego dusza. W takich chwilach twarz ojca wygładzała się, stawała się tak pogodna… Do bólu wzruszająca, pożółkła z czasem fotografia, która cudem zachowała się w rodzinnym albumie, obecnie wypala duszę. Dziadek Tymisz i babcia Maria z przodu, obok nich dzieciaki: Mykoła, Hanna… i najmłodszy — mój tata w wieku około pięciu lat, w krótkich spodenkach, kaskiecie, trzyma bukiet kędzierzawych wiejskich dalii. Nikt na tej zniszczonej przez czas fotografii nie zna jeszcze swojego losu. Tak, jakby przycupnęli nad przepaścią czasu — uroczyście przycichli przed niewidzialnym ruchem ręki niewidzialnego fotografa. Nie raz i nie dwa słyszałam opowieść ojca o tym, jak oni z moim dziadkiem majstrowali w stodole wóz, jednak czegoś nie przemyśleli, słowem, zrobili kiepsko. “Jacyż my głupi z tobą, ojcze! Nie tak zrobiliśmy!”, — wykrzyknąłem ja wtedy. — I opamiętałem się: ja, może, i głupi, jednak… ojciec… Jak mogłem tak powiedzieć?!” Do ostatnich dni życia mój ojciec pamiętał ten swój dziecięcy grzech. Ponieważ autorytet ojca był bezmierny. Chociaż nigdy dzieci w rodzinie nie bito, nie stawiano w kącie i nie karano w żaden inny sposób. Ojciec mojego ojca, czyli mój dziadek Tymisz oraz moja babcia Maria (z panieńskiego nazwiska — Hodynnyk) oboje pochodzili z dość sporej wsi (190 domostw!) Kołonszczyny powiatu kijowskiego guberni kijowskiej (obecnie — rejonu makarowskiego obwodu kijowskiego-
Stare fotografie zawsze wywoływały we mnie takie uczucie, jakbym znalazła się w nieznanym mi czasie. I do dziś, być może nawet silniej niż kiedyś, duszę przepełnia niezgłębione drżenie na widok tych jasnobrunatnych sepii, z cieniutkimi, zniszczonymi, jakby przez kołatki pogryzionymi brzegami. Z nich wpatrują się w ciebie oczy, które wiek temu, rozumiejąc doniosłość chwili, wpatrywały się w obiektyw przedpotopowego aparatu wędrownego fotografa. Jakże niewzruszenie przenikają one teraz czas… Aż na chwilę zapominasz, że spojrzenie to pochodzi z niebytu. Może i naprawdę w jakimś stopniu żyjemy nie swoim życiem? A sny, w które wdzierają się niewyraźne fragmenty cudzych losów, są tylko potwierdzeniem tego nieśmiałego domysłu? Najwyraźniej czas, coraz bardziej przyspieszając — a to fakt, że przyspiesza — zwiększa swoją siłę wypychającą. Dlatego na nic już nam nie starcza czasu — ani na miłość, ani na łzy za bliskimi, ani na poszukiwania samych siebie. Zagubiliśmy się w nieprzerwanym łańcuchu zdarzeń, tak i nie odnalazłszy w nim własnego kodu. Dziś jest mi niezmiernie przykro z powodu własnej nieciekawości. Przecież wiedziałam zawsze — nie przychodzimy na ten świat znikąd, nasza przeszłość jest w pokoleniach, które były przed nami, a przyszłość w tych, które przyjdą później. Jednak co innego wiedzieć, a co innego czuć, z całą ostrością, każdą komórką… Chyba tak, jak drzewo czuje swoje soki, które szaleńczo w nim krążąc, pędzą swoją siłę do każdej gałązki, by potem zaszumieć w górze bujną koroną. Obecnie nie ma już kogo zapytać o wiele rzeczy… Nie ma komu opowiedzieć… Mój tata w ostatnich latach swojego życia, o czymkolwiek by nie mówił, wspominał tylko dzieciństwo, od-lasty). Dopiero później przeprowadzili się do sąsiedniej Marianówki, gdzie przyszły na świat dzieci — Mykoła, Hanna i najmłodszy Sasza — mój tata. Mówią, że Kołonszczyna nazywała się kiedyś Kolijiwszczyna, bo tam bili się (kłuli) włóczniami i szablami kozacy z Tatarami. Za czasów Chmielniczyzny, które weszły do historii pod nazwą Ruina (to kilka dziesięcioleci), wyludniła się prawie cała Kijowszczyzna. Po niej Kijowszczyzna faktycznie zasiedlała się na nowo, w szczególności Kołonszczyna (Kolijiwszczyna). W odróżnieniu od Kijowa z okolicami, które znalazły się pod Moskowszczyzną, wszystkie ziemie na zachód od rzeki Irpień (a zatem i Kołonszczyna) po polsko-rosyjskich porozumieniach z 1667 i 1686 r. znów powróciły pod władzę Rzeczypospolitej. Polscy ziemianie władali Kołonszczyną i po tym, jak w wyniku drugiego rozbioru Rzeczypospolitej (1793 r.) cała Prawobrzeżna Ukraina weszła w skład Imperium Rosyjskiego. Wraz z odrodzeniem wsi w Kołonszczynie zbudowano drewnianą cerkiew św. Jana Teologa. Po 26 latach wzniesiono nową świątynię — również drewnianą, gdzie ochrzczono, zaślubiono, a potem odprawiono pogrzeby niemal wszystkich kołońskich przodków. Za czasów Rzeczypospolitej chłopi z Kołonszczyny, jak i większej części Prawobrzeżnej Ukrainy, zdążyli przejść na unię, ale wraz z nadejściem w 1793 roku władzy rosyjskiej znów nawrócono ich na prawosławie. W zasadzie w Kołonszczynie mieszkali Ukraińcy, którzy nawet po nadejściu władzy radzieckiej gorliwie strzegli dawnych tradycji. Obok Ukraińców mieszkali Polacy (zapewne jeszcze za czasów Rzeczypospolitej), z czasem w Kołonszczynie osiedlili się także niemieccy i czescy koloniści. Ukraińcy najbardziej szanowali Czechów i Niemców, ponieważ byli bardzo pracowici, we wszystkim mieli porządek. Polaków nie lubiano za honor, niewywietrzony jeszcze z czasów Rzeczypospolitej, zresztą szczególną pracowitością się nie wyróżniali. Kołonszczyna z Marianówką w mojej opowieści przeplatają się nieprzypadkowo: choć Tymisz z Marią z czasem przeprowadzili się do Marianówki, jednak cała ich rodzina pozostała w Kołonszczynie i więzi między wsiami były bardzo silne. Dlatego wspomnienia ojca nie miały wyraźnego rozgraniczenia topograficznego. Zarówno Kołonszczyna, jak i Marianówka były zanurzone to w rozłamie wojny domowej (ojciec wspominał wśród współmieszkańców byłych żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej), to w kolektywizacji z „rozkułaczaniem”, to w represjach i wielkim głodzie… A jednak, mimo wszystko, w tej historycznej retrospektywie główną postacią jest dla mnie mój dziadek Tymisz. Jeszcze od czasu, gdy musiał spowiadać się księdzu „za grzechy” w szkole cerkiewno-parafialnej, przesiąkniętej duchem „samodzierżawia, prawosławia i narodowości”. Do końca życia mój dziadek pamiętał ówczesne opowieści w „potężnym rosyjskim”, w szczególności o wyczynie Iwana Susanina: „Zdies’ moj grob, zdies’ moja mogiła, no ja nie prodam caria Michaiła”. Dobrze znał matematykę, jednak porozumiewając się tylko w ojczystym języku, nijak nie mógł zapomnieć rosyjskich „słożenije” i „wyczitanije”. Mój brat, historyk z zawodu, śledził gałąź naszego rodowodu, więc w tym artykule skorzystałam z niektórych jego odkryć. Studiując księgi metrykalne, gdzie zapisywano najważniejsze epizody chłopskiego życia — narodziny — chrzest — ślub — śmierć, natknął się na historyczny dla naszej rodziny zapis: 7 lutego 1910 r. 20-letni Tymisz Kuczerenko wziął ślub w miejscowej cerkwi św. Jana Teologa z 18-letnią mieszkanką tejże Kołonszczyny Paraską Opanasiwną Bondarenko. Sakrament ślubu sprawowali ksiądz Stefan Załucki z psalmistą Hruszeckim. Więc do wojska Tymisz poszedł już jako żonaty mężczyzna. W carskiej armii zdążył posłużyć jeszcze przed rozpoczęciem I wojny światowej 1914—1918. Pamiętam, jak magiczny wydawał mi się w dzieciństwie rodzinny relikt — dziadkowy srebrny zegarek na skórzanym, wytartym sznurku. Na wieczku — wygrawerowany tekst: „Za otlicznuju striełbu / iz’ pulmieta / St[arszemu] unt[ier] of[iceru] / T.r. Kuczerienko / w’ 1913 g.”. Kiedy wieczko zegarka się otwierało, rozbrzmiewała delikatna melodia. Potem ten mechanizm się zepsuł, jednak ja jeszcze długo pamiętałam ten dziwny motyw. Mówił dziadek, że były jeszcze portrety cara i carycy na wieczku zegarka. „Człowiek pełen własnej godności. Nic z jeńca wojennego”
zegarka, jednak nie zaryzykował i za władzy radzieckiej starł te wizerunki. Po zmobilizowaniu Tymisz wrócił do młodej żony. Urodził im się pierworodny syn Stepan. A potem znowu wojna. Rozdarta w pamięci na mnóstwo wspomnień, o których najwyraźniej chciało się przede wszystkim zapomnieć. Bolszewicka propaganda ostatecznie przytłumiła i tak niezbyt wysokie morale rosyjskich żołnierzy, którzy nie widzieli sensu w bratobójstwie. Pewnego razu rosyjscy żołnierze wyszli z okopów, aby razem z niemieckimi świętować (produkty były, a amunicji brak) Wielkanoc, która szczęśliwie zbiegła się w czasie u obu wrogich stron. A potem była austriacka niewola, niemiecka, „ostarbajterstwo” w czeskim gospodarstwie (do 1918 roku Czechy były w składzie Austro-Węgier). Czesi uważali ukraińskiego jeńca wojennego za dobrego pracownika (chociaż mieli przykre zdanie o poddanych Imperium Rosyjskiego), bo potrafił dobrze i zaorać, i skosić, i omłócić, i zająć się inwentarzem. Jedna z rodzinnych fotografii przechowuje ten dawny obraz: całkiem młody mężczyzna, wszystko w nim na miejską modłę: włosy przedzielone przedziałkiem, „motyl” na białej koszuli, modna dwurzędowa marynarka z dobrego sukna, mieszczańskie wąsiki… i naprawdę krzepka chłopska postura. Człowiek pełen własnej godności. Nic nie ma w nim z jeńca wojennego. Wtedy do obczyzny dochodziły wieści o głodzie na Ukrainie, jednak z takiej odległości, przy sytym życiu w czeskim gospodarstwie, nie chciało się w to wierzyć. Uwierzył, dopiero zobaczywszy to wszystko na własne oczy. Powrót był gorzki również z powodu zdrady młodej żony. Ledwie stanął na własnym podwórku, sąsiedzi od razu donieśli — „puściła się twoja Paraska”. Zdrady Tymisz nie wybaczył, rzucił dom i gospodarstwo, by nigdy już nie wrócić. Po jakimś czasie związał się z bezdzietną wdową z Marianówki. Była to moja babcia Maria, na cześć której mnie nazwano. Wkrótce urodziło im się troje dzieci. Pewnego razu pierwsza żona przyprowadziła starszego syna Stepana, żeby zostawić go na zawsze. „Jeśli to twoje dziecko, to będzie i moje” — powiedziała wtedy Maria mężowi. Tak Stepan został u nowej mamy. W sąsiedniej Marianówce, dokąd przeprowadziła się rodzina, było 130 domów, z nich 30 — niemieckich. Dlatego też nazywano wieś niemiecką kolonią. Dlaczego akcentuję swoją uwagę na niemieckich rodzinach, chociaż mieszkali we wsi, oprócz Ukraińców, Polacy i Czesi? A dlatego, że los mojego dziadka, Tymofija Wasylijowycza Kuczerenki, pierwszego marianowskiego przewodniczącego kołchozu, był ściśle związany z Niemcami-współmieszkańcami. Możliwe, że gdyby nie oni, nigdy nie byłoby tej gałązki na drzewie genealogicznym mojego rodu, a zatem… nie byłoby mnie. Ukraińskie rodziny dobrze żyły z niemieckimi. Sąsiedzi Niemcy, bywało, jadą w gości na dzień lub dwa z noclegiem (bo niemiecka kolonia nie była jedna), to mama mojego ojca, czyli moja babcia Maria, zawsze i inwentarz nakarmi, i gospodarstwa dopilnuje. „Broń Boże, żeby coś tam zamknąć — opowiadał mój ojciec. — Ani skrzynię, ani szafę — meble były ładne, „z widelcami”. U nich tak — jeśli nie ufasz, nie zwracaj się, a ufasz — nie zamykaj”. Mieszkali Niemcy nie w jakimś jednym kącie — domy były rozrzucone po całej wsi. Ogólnie rodziny wielodzietne, rzadko kto miał dwoje dzieci. Tak, Albert Herman, kum mojego dziadka, miał dwanaścioro dzieci. Ziemi miał dużo, jednak całe gospodarstwo prowadził sprawnie. Wszędzie ogródki, klomby z kwiatami, wszystko zręcznie ogrodzone płotami. Miło popatrzeć!Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
