Strona · s. 11strona oryginału ↗
Dialogi przy półce z książkami, czyli Nieznane dotąd kontynenty
Слово Просвіти, №27 за 2017 рік
Na półkach z książkami pojawiła się nowa powieść Iwana Korsaka „Na rozstajach losu”, którą w świat puściło wydawnictwo „Jarosławów Wał”.
Bez rudymentów przeszłości — W książce mowa o słabo zbadanych kartach naszej nie tak znowu odległej przeszłości. Panie Iwanie Teodozjiowiczu, dlaczego zajął się Pan właśnie tymi kartami? — Warto podziękować współczesnym historykom, pisarzom i dziennikarzom: ruch oporu narodowego w czasie II wojny światowej na czele z S. Banderą, R. Szuchewyczem i ich towarzyszami broni jest opisany względnie (właśnie względnie!) lepiej. Ale wciąż pozostają nie wysepki, nie archipelagi, lecz kontynenty niezbadanego oporu na Polesiu. Wielu ludzi wie o tym tylko z popularnej pieśni: Tam, gdzieś daleko na Wołyniu Zrodziła się armia UPA… A o jednym z przywódców narodowego oporu, Tarasie Bulbie-Borowcu, wiadomo niewiele więcej. Co więcej, wciąż krążą po łamach wydawnictw różne „kawały”, podobne do tych, które rozpowszechniano w czasach sowieckich o Nestorze Machnie. Oto jeden z przykładów przedstawienia obrazu ludowego watażki: „Taras Bulba-Borowiec, dowódca UPA „Polska Sicz” i ruchu partyzanckiego na Polesiu, pod koniec lat 60., przebywając na emigracji, zwrócił się do kierownictwa USA (niemal do samego prezydenta) z propozycją utworzenia oddziałów bojowych z grona ukraińskich emigrantów i skierowania ich do Wietnamu do wojny po stronie armii amerykańskiej. Zaproponował nawet swoje usługi, aby stanąć na czele tych oddziałów. Amerykanie nie potraktowali poważnie propozycji starszego człowieka, chorego na epilepsję i wykazującego objawy paranoi i megalomanii. Najprawdopodobniej pozostawili list bez odpowiedzi. Natomiast sam Borowiec mówił każdemu napotkanemu: „Czy wy nie wiecie? Prosto do kierownictwa USA przedostali się kagiebiści. I szkodzą sprawie ukraińskiej”. Przejawy „paranoi i megalomanii” można w pełni zaliczyć do sowieckiego rudymentu w mózgach, a co do epilepsji nic nie mogę stwierdzić: spróbujcie, jak Borowiec, pełnego kursu polskiego obozu koncentracyjnego w Berezie-Kartuskiej i niemieckiego Sachsenhausen – a wtedy będziecie bardzo zadowoleni z wyniku… Tak samo ja powstrzymałbym się od ironizowania w stylu „do kierownictwa USA przedostali się kagiebiści” — zaczynając od historii z Kimem Philbym, działaniami tego radzieckiego szpiega. To właśnie przez niego KGB\MGB dowiadywało się o kolejnym przylocie wysłanników emigracji szybciej, niż łącznicy z Zachodu opuszczali się na spadochronach na ukraińskie tereny powstańcze. Jakże by inaczej: był on kierownikiem 9. wydziału, zajmującego się sowiecką i komunistyczną działalnością w Wielkiej Brytanii, a później koordynował wspólne działania USA i Wielkiej Brytanii w walce z zagrożeniem komunistycznym. A na zakończenie wspomniałbym Manaforta, Flynna i innych współczesnych w USA, których nazwiska są dziś omawiane w mediach. Krzywe wiersze o naszych chwalebnych poprzednikach pojawiają się czasem z powodu niewiedzy, a niekiedy jako kontynuacja dawnych konfliktów: nie ma co ukrywać, jak niegdyś kłóciły się różne odłamy emigracji politycznej, tak i dziś jeszcze niekiedy patrzą na siebie spode łba. Dlatego autor uznał za konieczne nie wywyższać jednych kosztem poniżania innych, lecz uczcić wszystkich, którzy bronili naszego ludu i naszej przyszłości.
Nie wyrzekajmy się ich, nie są obcy — Czy uhonorowanie wszystkich — dotyczy to także tak niejednoznacznych postaci, bohaterów powieści, jak profesorowie Borys Balinski i Fedir Bohatyrczuk? Ale przecież obrali sobie zupełnie inne drogi… — Balinski w tamtych trudnych czasach całkowicie odciął się od zmagań o los ziemi, na której przyszła na świat jego matka, skupiając się na nauce i zdobywając jako uczony-embriolog światowe imię. F. Bohatyrczuk, w czasach UNR kierownik pociągu sanitarnego Strzelców Siczowych, odznaczony później za osiągnięcia naukowe przez Brytyjskie Towarzystwo Radiologów Złotym Medalem Barclaya, a także autor pierwszego podręcznika szachów w języku ukraińskim, wielokrotny mistrz szachowy Ukrainy i mistrz ZSRR z 1927 roku, nieoczekiwanie w czasie II wojny światowej trafia do власowców. — Czy mamy się teraz od nich odcinać? — Oczywiście, że nie. Inaczej historia powtórzy się, jak z W. Lipińskim, którego w Polsce z różnych przyczyn długo nie uznawano. I dopiero w zeszłym roku, podczas prezentacji w Warszawie mojej powieści w języku polskim „Dzieci Jafeta”, profesor Tomasz Strzyżak z Instytutu Pamięci Narodowej z nutą goryczy zauważył: „Polska straciła Lipińskiego. I nie wyszło to na dobre stosunkom naszych narodów”.
Obcięte gałęzie… — Powieść jest wielowątkowa. Czy nie obawiała się Pani, że narracja się „rozdrobni”? — Powieść jest jak drzewo: pień, gałęzie pierwszego rzędu, drugiego rzędu… Pniem są niezwykłe losy ukraińskiej inteligencji w piekielnym XX wieku, losy na „krwawych ziemiach”, według określenia Timothy’ego Snydera. A „gałązki” tej wielkiej korony nie powinny zasłaniać jedna drugiej. Na przykład los naszego ludu na ziemiach kubańskich, gdzie przez wieki niszczono ukraińskie prakorzenie: jednym z końcowych aktów tego niszczenia stało się wyjście całego narodu w świat… Pod koniec 1943 roku, gdy Niemcy wycofywali się z Kaukazu, za nimi ruszył cały tamtejszy naród. Szli, wiedząc, że przed nimi zima; wyruszyli w niedaleką drogę na koniach, wiozą skromny dobytek na wołach, na krowach, szli pieszo, w tłumokach na plecach nieśli to, co najpotrzebniejsze; były wsie, które całkowicie opustoszały. Szli stepem, uciekając przed rosyjskim terrorem, marznąc w zamieci i srogim mrozie. To było wyjście narodu, znacznie większe niż Exodus Żydów z egipskiej niewoli, bo z Egiptu, jak świadczą źródła, wyszło 600000 niedawnych jeńców, a tutaj przed dzikim Moskalem uciekło ponad 1000000… Tylko że o tamtym Exodusie legenda przetrwała kilka tysiącleci, a o tym mało kto wiedział. Rosyjski bolszewik nie mógł wybaczyć duchowi wolności, przeniesionemu kiedyś z brzegów Dniepru. Podobnie jak na naród żydowski, w tym cierpiącym wyjściu czyhała broń na bezbronny lud, tyle że nie włócznia i prosty egipski miecz — strzelano do nich z sowieckich samolotów lecących na niskim pułapie, zrzucano bomby i granaty na głowy kobiet i dzieci. Najpierw temu cierpiącemu ludowi przydzielono ziemię w pobliżu Nowogródka na Białorusi, jednak front się przetaczał, i wraz z nim naród znów wędrował na Zachód, a teraz przydzielono mu ziemię… aż w północnych Włoszech. Niezwykła droga przez Polskę, Niemcy, Austrię… Przybysze i tutaj szybko zorganizowali życie, lecz w działanie weszła umowa jałtańska: mili alianci siłą wydawali cierpiących wąsatemu lokatorowi Kremla na śmierć i tortury.
Republika Oleńska, znana i nieznana — Malując wydarzenia na dość szerokim płótnie, zwraca Pan/Pani szczególną uwagę na Polesie. Dlaczego? — Polesiański opór w czasie II wojny światowej tak się złożyło, że przez długi czas wypadał z pola widzenia pisarzy i dziennikarzy. Tymczasem w czasie II wojny światowej istniał fenomen Republiki Oleńskiej, skąd wypędzono zarówno hitlerowskich, jak i rosyjskich okupantów, i gdzie w czasie, gdy pod Moskwą i Stalingradem grzmiały działa, tutaj, na Polesiu, była całkowicie ukraińska władza. Republika Oleńska obejmowała terytorium, które przewyższało powierzchnią Holandię czy Belgię. Gdzie, proszę powiedzieć, w Europie zdarzyło się, aby powstańcy wypędzili okupanta z terytorium całego kraju? A przecież istniała jeszcze taka sama niezłomna Republika Kołkowska, dotąd mało znana Sicz Kostopolska… Dla obiektywizmu warto wspomnieć o Republice Łokockiej w Rosji. Jednak zamiast opowiadania, aby nie było oskarżeń, przytoczę po prostu fragment z wikipedycznej noty o „republice”, armii i dowódcy Kamińskim: „Republika Łokocka została oficjalnie uznana przez władze niemieckie 15 listopada 1941 roku… Oficjalną ideologią stał się narodowy socjalizm, partią rządzącą — Narodowosocjalistyczna Partia Rosji… Ludność żydowska Okręgu Łokockiego została całkowicie zniszczona… Historia Republiki Łokockiej zakończyła się jesienią 1944 roku. W tym czasie Kamiński w Warszawie tłumił antyhitlerowskie powstanie Polaków. Wkrótce „kombriga Kamińskiego”, jak siebie nazywał, rozstrzelali gestapowcy, a resztki jego wojska włączono w skład oddziałów generała Własowa”.
Teraźniejszość splotła się z przeszłością… — Pana powieść „Na rozstajach losu” to dzieło o niezwykle trudnych i dramatycznych latach piekielnej przeszłości minionego stulecia, ale czy są w niej też problemy sięgające czasów obecnych? — Każda powieść historyczna to przede wszystkim utwór o teraźniejszości. Źli ludzie chcieliby dziś wykorzystać polsko-ukraiński konflikt czasów II wojny światowej, tragedię wołyńską lat czterdziestych, by skłócić nas z sąsiadką. Ale w powieści, między innymi, mowa o tym, jak Taras Borowec stawał w obronie Polaków przed gauleiterem Ukrainy Erichem Kochem. Dywizję „Galicja” próbowano obwiniać o udział w stłumieniu powstania antyhitlerowskiego w Warszawie i w innych antypolskich akcjach — to daremne zajęcie chytrego ludu. Jako świadectwo czegoś zupełnie przeciwnego: generał Anders, człowiek rzadkiej odwagi i najszerszej erudycji wojskowej, już po wojnie wręcza Pawłowi Szandrukowi, dowódcy Armii UNR, do której wchodziła także dywizja „Galicja”, najwyższe odznaczenie za wojskową dzielność — Order Virtuti Militari. A ponadto w powieści opowiada się, jak w obronie dywizjonistów stają papież Pius XII, żona prezydenta USA Eleanor Roosevelt… Szli przez ogień i gorzkie dymy, spotkały ich piekielne próby, upadali i znów się podnosili, bo szli bronić swojej ziemi. I dopóki pamiętamy o nich, są naszymi współczesnymi.
Rozmawiała Klawdija TROFYMCZUK
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
