Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

(Bez)nadziejnie chore nazewnictwo

Слово Просвіти, №27 за 2018 рік

Serhij WAKULYSZYN, kijowoznawca. Państwowy herb ZSRR bezczelnie wznosi się nad rodzimą stolicą — na srebrnej tarczy „Ojczyzny-Matki”, na brązowym „Orderze Przyjaźni Narodów” nieudolnej rzeźby w Parku Kreszczatym, na głównym pawilonie Ekspocentrum Ukrainy (czterema egzemplarzami — na wszystkie strony świata!), przy wszystkich pięciu wejściach do lewobrzeżnego parku „Pobieda” (na wizerunkach jedimiennego stalinowskiego orderu). Jeszcze jeden, ze wstydliwie odłamanym czy to sierpem, czy to młotkiem, uroczyście zdobi fronton głównego gmachu Narodowego Uniwersytetu Ekonomicznego. Widocznie, po cichu (przecież pompatyczną budowlę projektowała architekt Tyszkina) kierownictwo tej uczelni do dziś pozostaje pod sowiecką narkozą, pracując w dawnym „Narchozie” imienia Korotczenki. Brązowa podmoskiewska terrorystka Kosmodemianska zdobi skwer na ulicy Bohdana Chmielnickiego. Naprzeciwko Liceum Boguńskiego wisi tablica pamiątkowa z przechwałkami pod adresem enkawudowskiego prowokatora Kudri. Jeśli „najwyżej” postanowiono „nie ruszać” nazw ulic na cześć komunistów, którzy zginęli z rąk niemieckich okupantów, to przynajmniej zdemontować kłamliwe tablice pamiątkowe powinny władze miejskie — w celu przekazania do zbiorów muzeum miejskiego. Właśnie taką rekomendację wygłoszono przy okrągłym stole w Instytucie Historii NAN Ukrainy (lipiec 2015) z udziałem profilowego przedstawiciela Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej. Wszakże oznaką wszystkich zespołów stołecznych włodarzy można uznać niemrawość w rozwiązywaniu kwestii humanitarnych. Sądźcie sami: w 1993 roku ulicy Żylańskiej oficjalnie przywrócono jej historyczną nazwę, ale do dziś naprzeciwko Teatru Operetki wisi tablica pamiątkowa na cześć B. Żadanowskiego! Problem tablicy pamiątkowej Maksymiliana Wołoszyna — poza repertuarem operetkowym. Rzecz w tym, że za rządów Bandiukowyczów znak ten został ustanowiony na fasadzie głównego gmachu Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego, w przeciwwadze do ustanowionej wcześniej tablicy na cześć Jewhena Konowalca. Czyżby w tej uczelni nie było znawców elementarnej matematyki? Przecież „w tym budynku”, wzniesionym w 1906 roku, fizycznie nie mógł urodzić się Wołoszyn (1877)!.. Do tego, jak o tym swego czasu informował Serhij Biłokin, przyszły rosyjski poeta i krymski malarz urodził się w rzeczywistości na Tarasiwskiej... * * * Poprzedni tekst — to uwertura. Zaczynam wykład. W jeden z ostatnich dni minionego roku rozłożyłem kolejny atlas „Kijów”, wydany przez moją ulubioną „Kartografię”. Przede wszystkim przejrzałem wykaz nowych nazw ulic. Przecież w ciągu dwóch i pół roku (od drugiej połowy 2015 do końca 2017) przemianowano 163 jednostki. Od razu odrzuciłem siedem „martwych”, bez adresów pocztowych (o tym — później), więc w rzeczywistości mamy 156 „działających” jednostek. Z nich na „tradycyjne” miasto przypadło nieco ponad 100, a na dawne wsie — pół setki. Dziwi nieadekwatność starych i nowych nazw centralnych ulic Żulan i Bortnyczi. Wcale nie wątpię w to, że dobrano godnych dostojników współczesnej Ukrainy. Jednak zastąpić imię „wodza światowego proletariatu” powinny nazwy ogólnoludzkiego poziomu. Tak samo centralna magistrala Nowej Darnicy — „imienia Iljicza” nie została przemianowana na cześć Mychajła Staryckiego, który tutaj, w dawnym dacznym raju, przeżył swoje ostatnie lata i stworzył niezwykle głęboką poezję „Jak uroczyście tutaj huczy sosnowy bór”. Występując przy okrągłym stole w sprawie problemów dekomunizacji stolicy, przeprowadzonym w 1998 roku w Domu Nauczyciela przez Towarzystwo Naukowe im. M. Michnowskiego, zaproponowałem zaczynać od św. Zofii. Najpierw — zlikwidować sowieckie nazewnictwo w promieniu kilometra, potem — dwóch kilometrów i tak dalej. Teraz, z dwudziestoletniej odległości, konstatuję wykonanie dwukilometrowego odcinka. Dalej — niezrozumiała pauza. Przecież stolica Ukrainy uparcie zachowuje dziesiątkę ulic imienia Marksa i najbliższych współpracowników Lenina-Stalina, włącznie z ich „Iskrą”, 18 prospektów imienia generałów-marszałków generalissimusa Stalina, włącznie z krwawym Żukowem, 11 ulic imienia prowokatorów NKWD i przywódców czerwonych partyzantów itd. Razem — prawie pół setki! Pozwolę sobie na małą dygresję w sprawie mitycznej Raisy Okipnej. Nasz niezrównany historyk sztuki Mykoła Kaharlycki zdradził mi tę szczególną tajemnicę. Inicjatywna grupa kijowskiej Opery zapragnęła umieścić na swojej fasadzie tablicę pamiątkową ku czci tej „primadonny” (a przy okazji — wspólniczki oficera NKWD Iwana Kudri). Zwrócono się do archiwów resortowych i ustalono, że taka śpiewaczka w teatrze nie pracowała! ...Pierwsza uliczna dekomunizacja miała miejsce w listopadzie 1941 roku. Po pierwsze, przywrócono historyczne nazwy. Od teraz: Artema — Lwiwska, Borochowa — Mała Wasylkiwska, Wołodarskiego — Złotoustiwska, Worowskiego — Bulwarno-Kudriawska, Woroszyłowa — Wełyka Pidwalna, Horowitza — Wełyka Żytomyrska, Horkiego — Kuzneczna, Dwadciat Piatoho Żowtnia — Instytutska, Engelsa — Lutera, Żertw Rewolucji — Triochswiatytelska, Melnykowa — Dorohozycka, Ratmanskoho — Wwedenska, Swierdłowa — Prorizna, Ulianowych — Łaboratorna, Frunzego — Kyryliwska, Czerwonoarmijska — Wełyka Wasylkiwska, Czudnowskoho — Tereszczenkiwska, Szołom Alejchema — Kostiantyniwska. Po drugie, wykonano ukłon w stronę „Niemców-wyzwolicieli”. W rezultacie: Kirowa — Todta, Libknechta — Wessela, Luksemburg — Nimecka, Ordżonikidze — Bismarcka, Sicznewoho Powstannia — Schoberta, Chreszczatyk — Eichhorna, Czekistiw — Hotska. Trzy ulice przemianowano w duchu ukraińskim (Tołstoja — Szewczenka, Uryćkoho — Zalizniaka, Czkałowa — Antonowycza), kolejne trzy otrzymały nazwy neutralne (Kominterna — Wokzalna, Lenina — Teatralna, bulwar Szewczenka — Riwenska)... Nazwy ulic na cześć ogólnozwiązkowo rozdmuchanych (realnych i mitycznych) „bohaterów Wojennej Ojczyźnianej” po raz pierwszy pojawiły się dopiero w 1953 roku: żołnierz Matrosow, podziemna działaczka Gromowa, abstrakcyjni „panfiłowcy”, ideolog Szczerbakow. Dwa razy więcej — w 1955 roku: w centralnej części miasta generał Watutin, pisarz Gajdar, oficer Gastiełło, na obrzeżach — podziemni działacze Dubinin, Kosmodemianska, Koszowy, Czajkina, abstrakcyjni „młodogwardziści”. Trzecia transza spowolniła ten proces: w ciągu lat 60. uwieczniono generała Karbyszewa, czeskiego pisarza Fucika oraz młodego podziemnego działacza Kotyka. Znany fenomen totalitaryzmu — nazwy nadawane za życia. Oto jaki wyścig urządzili komuniści w Kijowie. Instytutowi Przemysłowemu nadano imię Pawła Postyszewa — na 4 lata przed rozstrzelaniem komunistycznego przywódcy. Ulicę im. Władimira Lenina nazwano na 5 lat przed śmiercią wodza. Stadionowi „Dynamo” nadano imię Wsewołoda Bałyckiego — na 5 lat przed rozstrzelaniem czołowego enkawudzisty. Instytutowi Gospodarki Narodowej nadano imię Jewhenii Bosz — na 5 lat przed śmiercią krwawej komunistki. Instytucji „kultury wojskowej” — Domowi Armii Czerwonej i Floty nadano imię Jony Jakira — na 6 lat przed rozstrzelaniem krwawego dowódcy. Plac na cześć Kalinina nazwano na 11 lat przed śmiercią komunistycznego przywódcy. Ulicę na cześć żyjącego sekretarza generalnego Komitetu Wykonawczego Kominternu Georgiego Dymitrowa nazwano na 11 lat przed jego śmiercią. Ulicę na cześć Lwa Trockiego nazwano na 15 lat przed zabójstwem byłego wodza. Imieniem Christiana Rakowskiego nazwano ulicę oraz Instytut Politechniczny na 18 lat przed rozstrzelaniem komunistycznego przywódcy. Rejon administracyjny nazwano Stalinowskim na 27 lat przed śmiercią wodza. „Stadion Republikański im. Nikity Chruszczowa” otrzymał to imię na 30 lat przed śmiercią komunistycznego przywódcy. Rejon administracyjny nazwano Pietrowskim na 34 lata przed śmiercią byłego „wszechukraińskiego starosty” Hryhorija Petrowskiego. Ulicę na cześć Klimenta Woroszyłowa nazwano na 41 lat przed śmiercią „czerwonego marszałka”. Rejony administracyjne imienia Łazara Kaganowicza i Wiaczesława Mołotowa nazwano prawie na 60 lat przed śmiercią popleczników Stalina. W czasach ZSRR „imiennych” przedsiębiorstw i instytucji (fabryk, zakładów, instytutów akademickich, placówek oświatowych, organizacji artystycznych, instytucji kulturalnych, szpitali, stadionów, mostów, zajezdni tramwajowych itp.) było w Kijowie około 120. Funkcjonariusze partyjno-związkowi „uświęcali” 23% instytucji, Lenin i Stalin — 9%, przywódcy proletariaccy — 8%, dowódcy wojskowi — 17%, naukowcy i inżynierowie — 18%, artyści i pisarze — 15%, działacze epoki przedradzieckiej — 13%. Niektóre przedsiębiorstwa epoki stalinowskiej miały przydługie nazwy, podobne do wymyślnych wzorów matematycznych. Na przykład pełną nazwę Państwowego Zakładu Maszyn Rolniczych „Czerwony Płuhtar” im. 10-lecia 45. Wołyńskiej Dywizji — wykorzystano kiedyś podczas gry-quizu licealistów ze szkół w Swiatoszynie. Wtedy przeprowadzono błyskawiczny konkurs posiadaczy fenomenalnej pamięci. Prowadzący powtórzył podaną nazwę dwukrotnie i zaproponował chętnym odtworzenie jej ze sceny. Z czterech młodzieńców poradził sobie tylko jeden. Jednym z jaskrawych przykładów radzieckiego ideologicznego kliszy drugiej połowy XX wieku stała się nazwa „Przyjaźń Narodów”. Miały ją: dawna ulica darnycka imienia 3. Międzynarodówki o długości 4 km (1955), park z „aleją festiwalową” — ponad Nawodnyckim (na miejscu przyszłego parku imienia Wuczeticza; projekt z 1957 roku), dawna zwyryniecka Autostrada o długości 4 km (1959), park w uroczysku Czortoryj o powierzchni 225 hektarów (1972), fontanna na Chreszczatyku z 1500 strumieniami wody (1981), plac w dzielnicy mieszkaniowej Obołoń (1984), stacja metra (1992). * * * Dosłownie do ostatniego czasu dyrektorzy, niby już nie czerwoni, ignorowali propozycje dekomunizacyjne, nie usankcjonowane „na górze”. Na przykład lokalny oddział Narodowego Związku Krajoznawców zwrócił się do dyrektora zakładów seryjnych „Antonow” M. Podhrebelnego z propozycją demontażu pomnika Lenina przy zakładowej portierni: „Zamiast tego, naszym zdaniem, do tego skweru pasowałyby popiersia wybitnych kierowników waszego sławnego przedsiębiorstwa (na przykład Szelesta, Stepanczenki)”. Pod wskazanym adresem zwrotnym odpowiedzi czekali pięć lat. Nie doczekali się nawet formalnej odpowiedzi. Szybko zareagowali na ustawę prezydencką i na miejscu byłego wodza ustawili luksusowy wazon kwiatowy. Podobnie postąpił Zarząd „Kolei Południowo-Zachodniej”. Ani reakcji, ani odpowiedzi nie miało moje osobiste zwrócenie się (wrzesień 2014 roku): „Potrzeba przemianowania poszczególnych stacji kijowskiego węzła kolejowego odczuwana była od dawna. W obecnych warunkach politycznych stała się ona nagląca. Przede wszystkim wymaga zastąpienia odrażająca nazwa stacji kolejowej, której historyczna nazwa to Kijów-2. Jak wiadomo, w 1947 roku, kiedy Ukrainą rządził moskiewski namiestnik Kaganowicz, stację tę przemianowano na Kijów-Moskiewski. Leży ona w historycznej dzielnicy Demijiwka. Dlatego całkowicie logicznym wydaje się nadanie tej stacji kolejowej rodzimej nazwy — Demijiwka (przez analogię do stacji Darnycia). Należy również przywrócić historyczną nazwę — Wyhuriwszczyna — stacji Kijów-Dniprowski, której woluntarystycznie pozbawiono ją w 1972 roku. Darnycia, Wyhuriwszczyna, Demijiwka — to starodawne lokalne toponimy, godne zachowania i uwiecznienia w nazwach stacji kolejowych stolicy Ukrainy”. Dopiero po trzech latach przypadkiem, w serwisie informacyjnym w radiu, usłyszałem o częściowej realizacji mojej propozycji. Jednak inne wnioski, opierające się na elementarnym zdrowym rozsądku, nie zostały poparte. W szczególności petycja lokalnego oddziału Narodowego Związku Krajoznawców w sprawie przywrócenia historycznej nazwy Leśnictwa Kijowskiego, a mianowicie — Leśnictwo Berkowieckie: „Ta starodawna nazwa, po pierwsze, będzie pracować na solidny wizerunek wspomnianej instytucji i, po drugie, lepiej będzie orientować turystów: wszakże siedziba tego leśnictwa mieści się w osadzie Berkowce, a wszystkie 12 stołecznych leśnictw jest terytorialnie kijowskimi”. Dyrektor generalny przedsiębiorstwa komunalnego „Kyjiwzełenbud” M. Nazarenko odpowiedział, że przygotowano już nową dokumentację paszportową, a na jej przerabianie nie ma pieniędzy. Jeśli chodzi o przemianowanie parku „Sowky”, przylegającego do ulicy Żmeryńskiej, to odpowiedź w ogóle nie nadeszła. Do 1975 roku ten gaj wchodził w skład posiadłości sowchozu „Sowky” i tymczasowa (robocza) nazwa utrwaliła się przy starodawnym uroczysku. Jak wiadomo, w 1999 roku grunty rolne sowchozu „Sowky” przyłączono do agrofirmy „Puszcza-Wodycia” i podstawa dla obecnej dziwnej nazwy całkowicie zniknęła. Krajoznawcy zaproponowali ujednolicić rejestr „Zełenbudu-2” z historyczną toponimią i w dalszej kolejności nazywać ten park „Uroczyskiem Skarbowy Las”. Jeszcze za kadencji L. Czernoweckiego świętoszyńscy krajoznawcy zabiegali o przywrócenie historycznych nazw prospektowi Brzesko-Litewskiemu, szlakowi Romanowskiemu, drodze Staro-Żytomierskiej; o przemianowanie ulic: Żywopisnej — na Mykoły Charito (kompozytora pocz. XX w., autora popularnego romansu „Chryzantemy”, który przez pewien czas mieszkał w rejonie dzisiejszego dworca autobusowego „Daczna”), „odcinka” ulicy Lwowskiej, przy stawie — na Pochylewycza (klasyka historycznego krajoznawstwa XIX w. Rodzinny chutor Ławrentija Pochylewycza — Pochyliw leżał niedaleko), Deputackiej — na Manockowa (legendarnego konstruktora pierwszego na świecie macholotu. Ołeksandr Manockow pracował jako kierownik grupy projektowania szybowców w biurze konstrukcyjnym O. K. Antonowa, mieszkał w Awiamisteczku. Zginął tragicznie w Swiatoszynie, tutaj też został pochowany), Komisarza Rykowa — na Olesia Berdnyka (pisarza-fantastę, obrońcę praw człowieka, który mieszkając w 1974 r. na Mykilskiej Borszczahiwce, sporządził projekt Duchowych Zjednoczonych Narodów. To przemianowanie miałoby podwójną symbolikę: po pierwsze — przecięcie z „teatralną” ulicą H. Jury, wszakże za młodu Berdnyk był aktorem kijowskiego teatru, po drugie — przecięcie z „kosmiczną” ulicą, ponieważ akcja najgłośniejszej powieści pisarza rozgrywa się w kosmosie), Starokijowskiej — na Wołodymyra Szczerbyny (wieloletniego kierownika Komisji Historii Kijowa Wszechukraińskiej Akademii Nauk, pierwszego badacza historii Szulawki. Warto to zrobić z tego powodu, że szulawska ulica nie może nosić imienia Starego Miasta, albo Starego Kijowa, oddalonego od niej o trzy kilometry), Pugaczowa — na Janusza Korczaka (polskiego lekarza, pedagoga-wychowawcę sierot i genialnego pisarza światowej sławy. Jedną z książek tworzył w Kijowie podczas I wojny światowej, pracując w szpitalu. Latem 2012 r. minie 70 lat od czasu śmierci J. Korczaka w nazistowskim obozie koncentracyjnym. To przemianowanie byłoby wielce symboliczne, ponieważ na wskazanej ulicy w 1945 roku przebywały dzieci, uratowane z kilku obozów śmierci). Mój dawny przyjaciel był obecny na posiedzeniu Komisji ds. Nazewnictwa, kiedy tam rozpatrywano — i jedną po drugiej odrzucano — te propozycje. Relacjonując przebieg dyskusji, nazwał go bałaganem. A jak inaczej charakteryzować bezsensowne repliki w rodzaju: Brzesko-Litewski już jest (odcinek szosy Żytomierskiej przy Kateryniwce); „szlak” czy „droga” nie może być w granicach miasta; Charito (greckie nazwisko) — to nie brzmi dobrze; my nie wiemy, kto to jest ten Manockow, a i deputowani jeszcze się nie skończyli; nieodpowiedniość Starokijowskiej zauważano jeszcze w ubiegłym stuleciu; Korczak mieszkał nie na Łukjaniwce, a na Wołodymyrskiej... W każdym razie największy policzek kijowskiej wspólnocie ta komisja (lub ktoś za jej plecami) wymierzyła w związku z wnioskiem o przemianowanie takich ulic: 1. Imienia stalinowskiego poplecznika Szczerbakowa — na prospekt Ihora Sikorskiego, który 100 lat temu (latem 1911 r.) wzbijał się w niebo z lotnisk, które leżały właśnie w rejonie tej magistrali. Jesienią 2012 r. minie 40 lat od dnia śmierci konstruktora lotniczego światowej sławy;

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn