Strona · s. 8strona oryginału ↗
Białe róże — jubileuszowej «Proświcie»… W jubileuszowy rok «Proświty» proponuję swoje odrębne notatki z końca lat 80. z historii powstawania oddziałów Towarzystwa na naszych ziemiach. Może będzie ciekawie przypomnieć nie tylko mnie… Autor
Слово Просвіти, №27 за 2018 рік
Lubow PROĆ, osiedle Dublany, obwód lwowski
Odkąd pamiętam, nasz jasnolicy drewniany dom tonął w barwnym kwiecistym morzu: piwonie, lilie, róże, a po naszemu ruże… Kwiaty, zwłaszcza białe róże, kochały babcia Katerina, mama… My z Olenką, siostrą, również nie byłyśmy obojętne na to piękno: od wczesnej wiosny gromadnie siałyśmy, sadziłyśmy i przesadzałyśmy różnorodne nasionka i cebulki. Także mężczyźni rodu Procywskich, którzy najbardziej przyjaźnili się z kosą, widłami, grabiami, kwiaty zachwycały nie mniej niż nas, bo nie tylko cieszyły oko — łagodziły duszę, zdejmowały zmęczenie, uspokajały niepokoje… Sądzę, że to właśnie kwiaty nastrajały duszę na szczególny lad — spokoju, pogody, ładu… Przy nich miło było posiedzieć z książką, pomarzyć, pogawędzić… Zdawało się, że jakiś szczególny duch unosił się także w samym domu, gdzie zaglądały do duszy i pachniały nią inne „kwiaty” — duchowe — książki. Czytano od najmłodszego do najstarszego. Mama, Maria Michajłowna, filolog ukraińskiego, nieraz żartowała: „Nie ma w tym nic dziwnego: kiedyś tu była czytelnia — schodzili się poważni wiejscy gospodarze czytać, „politykować”, porozmawiać o swoim życiu-bycie…” Taką atmosferę w domu sprawiał mój dziadek Mychajło — jeden z najaktywniejszych dublańskich prosvitian, który miał za sobą jedynie cztery „klasy” szkoły, a dla nas, trojga wnuków, był najmądrzejszym i najbardziej autorytatywnym wychowawcą. I nieprzypadkowo. Posłuchajmy miejscowego historyka-kronikarza Bohdana Andrijowycza Wychanskiego. Warto przytoczyć obszerny cytat z jego niedawno wznowionej książki „Dublany” (Drohobycz, TREK-LTD, 2017), który „rzuca światło” nie tylko na przeciekawą postać mojego dziadka-filozofa, ale i na trudną pracę prosvitian w ówczesnych okolicznościach społecznych: „Szowinistyczny polski rząd robi wszystko, aby zakończyć działalność »Proświty«, zorganizowane przez niego stowarzyszenie »Stshelci« napada na czytelnie, wybija okna, zrywa i depcze portrety Szewczenki i Franki, zakłóca obchody świąt narodowych. Z drugiej strony, zarówno w filii powiatowej, jak i w miejscowych czytelniach, górę zaczynają brać socjaliści i selrobowcy (legalny organ KPZU). Filię w Sambora, kierowaną od 1935 roku przez adwokata-socjalistę Iwana Rohuckiego, Centrala »Proświty« we Lwowie 23 czerwca 1937 roku rozwiązuje. Zamiast niej świadomi sambirzanie na czele z sędzią Iwanem Kozburem tworzą Kolegium Zaufanych Mężów, które próbuje wznowić pracę. Młodzi muzycy z Sambora, Wołodymyr i Osyp Prysliakowie, na rowerach objeżdżają wszystkie nasze wsie, zbierają chórzystów z czytelni, prowadzą z nimi próby, przygotowują występy na święta narodowe. Powiatowe Kolegium wysyła swoich przedstawicieli do wiejskich czytelni, wybiera ponownie ich kierownictwo, które próbuje jeszcze coś zrobić. W 1937 roku przedstawiciel
Z członkami Kolegium rozmawiał Wołodymyr Tatomyr, odwiedził też Dublany. Zgodzili się pracować w tak ekstremalnych warunkach: przewodniczącym czytelni został Michajło Proć (dziadek Lubow Proć), który przydzielił na nią swój pokój; zastępcą przewodniczącego był Wasyl Bereżnycki, sekretarzem Łuka Jurkiw, skarbnikiem Andrij Harasym, bibliotekarzem Iłko Harasym, gospodarzem Michajło Liwacz. Jednak długo pracować nie udało się, bo tego samego roku polski rząd rozwiązał towarzystwo „Proświta” we Lwowie…” Od tego czasu przechowujemy bezcenną rodzinną relikwię — pieczęć „Proświty”. Pod koniec lat 80., na świcie narodowego odrodzenia, i ja staję się aktywną działaczką Proświty (później — jedenastym przewodniczącym Samborskiej „Proświty”), kontynuując dobrą sprawę dziadka i serdecznie wzywając:
Nasz czas nadszedł: w kapilarach dni
Grzmotem buntuje się słowo czarnobrewe!
Więc póki horyzont nam nie posmutniał —
Łokieć przy łokciu, bracia młodzi!
(Z dedykacji dla „Samborskiego Towarzystwa im. Wołodymyra Kobilnyka”). Z tych pamiętnych dni zachowały się moje osobne notatki, po których można wyobrazić sobie cały ogrom działalności sławnego, odrodzonego Towarzystwa…
25 października 1988 roku, wtorek 23 października, w niedzielę, odprowadziła mnie Alla Andrijiwna [przewodnicząca Samborskiej Rejonowej Organizacji Związku Zawodowego Oświatowców] do Lwowa na konkurs recytatorów poezji (miałam czytać własne wiersze. Doczytałam się, od razu powiem, do pierwszego miejsca!). Jechałam i myślałam, jak niegrzecznie mnie wtedy, w sierpniu, „ugryzła” na plenarnym posiedzeniu nauczycieli rejonu, kiedy wystąpiłam w imieniu „kobilników” z ideą utworzenia oddziału Towarzystwa Języka Ukraińskiego. O, jak drżały mi nogi i dusza, gdy szłam przez przepełnioną salę Domu Oficerów, gdzie obradowaliśmy! Głowa rozjaśniła się za trybuną dopiero po pierwszych słowach. Boże, jaka cisza uderzyła mi w uszy! (A do mnie – zwykłe szepty koleżanek i kolegów…) Głos, który na początku „chwiał się” jak źdźbło na wietrze, po pierwszych słowach zabrzmiał pewnie i wyraźnie. Prezydium, widziałam kątem oka, to opuszczało głowy, to wymieniało spojrzenia, to wierciło się na krzesłach. Jeszcze bym myślała! Jaka „wywrotowa myśl” płynęła z moich ust: język ukraiński jest uciskany w rodzinnej Ukrainie, straszna rusyfikacja, czas stanąć w obronie matczynego słowa, zasilić szeregi Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki! W Samborze już działa taki oddział przy Towarzystwie W. Kobilnyka, trzeba tworzyć je w każdej wsi, w każdej szkole! Długa pauza – i … burza oklasków! Wróciłam na swoje miejsce jak na skrzydłach, nie widząc nikogo i niczego. Prezydium „oprzytomniało” – i „lufy wszystkich jego dział” zgodnie wycelowały we mnie. Zaczęło się to, czego się spodziewałam: oburzenie i oskarżenia. Brakowało niewiele, a byłabym „wrogiem ludu”. Kierownik zarzucał mi, że nie wolno lekceważyć języka rosyjskiego, bo łączy narody, że powinnam go gruntownie poznać… Alla Andrijiwna kipiała: „Lubow Iwaniwna mówi, że na wschodzie nie lubią języka ukraińskiego… Ja też jestem ze wschodu, z Połtawszczyzny (!) Nie, my kochamy język ukraiński!” Po raz drugi oczywiście nie dopuszczono mnie do głosu, choć machałam ręką, więc musiałam przekrzykiwać z miejsca (i znowu – w głębokiej ciszy): „Nie martwcie się tak o język rosyjski – nie zginie! Zresztą ja ukończyłam z „czerwonymi” dyplomami zarówno wydział ukraiński, jak i rosyjski Drohobyckiego Instytutu Pedagogicznego!” (Skłamałam, Boże wybacz: wyróżnienie dotyczyło tylko ukraińskiego, ale czego się nie palnie, gdy cynicznie topią!) Po plenarnym, z obawą oglądając się, czy ktoś z „prezydium” nie patrzy, wiele koleżanek i kolegów podchodziło, ściskało dłoń, gratulowało… A mnie było tak gorzko: żadne z nich głośno mnie nie poparło, gdy „władza” gromadnie mnie dręczyła… Moi „kobilnicy”-przyjaciele niecierpliwie czekali na zewnątrz, bo przecież – nie są nauczycielami, dla nich nie ma wstępu do „porządnego towarzystwa” – a z reakcji wychodzących wszystko zrozumieli w jednej chwili i szczerze gratulowali udanego wystąpienia. Ach, gdyby wiedzieli, jaką jestem naprawdę tchórzliwą trzęsogonką!..
27 października 1988 roku, czwartek
Dziś w „ciemnym kącie” dowiedziałam się, że na szkolnym zamkniętym zebraniu partyjnym o mnie „wspominał” Iosifowicz (nasz dyrektor szkoły, nieprzejednany bojownik przeciw Panu Bogu). Jego nadal parzy mój występ w Samborze. Obecny Petryca (sekretarz komitetu rejonowego partii) też dobrze mnie „poklepał”: lepiej byłoby, gdybym tę energię oddała szkole… Ach, jak dokucza im nasze Towarzystwo! Stało się kamykiem, który wskoczył do kieszeni biurokraty, i jak go stamtąd nie wytrząsają, uparcie nie daje się wyciągnąć. A to już zaczyna irytować.
30 października 1988 roku, niedziela
Jeździłam do Borysławia do Hnatiuka. Smutno: mama Iwana Fedorowycza choruje… Teraz u nich. Mimo to wracałam z „pełną torbą” optymizmu i wsparcia. Przypomniał mi się Wołodymyr Iwasiuk: „Skrzydło staje się skrzydłem w locie!” A ja lubię jęczeć… Hańba mi!
18 listopada 1988 roku, piątek
Wczoraj odbyła się poszerzona rada Towarzystwa. Pierwsza część — sprawozdanie z wykonanej pracy i plany na przyszłość; część druga — czytanie poezji. W niedzielę w Samborze organizowano wiec ekologiczny. Władze zakazały, ale na wszelki wypadek nagnano mnóstwo milicji — „swojej” i ze Starego Sambora. Ha! O mojym okropnym nastroju od samego rana: proponowałam dwóm naszym nauczycielkom podpisanie wniosku o nadanie językowi ukraińskiemu statusu państwowego — odsunęły się, jakby od zarazy. Oto my, czuchraińcy… Jak tu nie zazdrościć Pribałtyce!
21 listopada 1988 roku, poniedziałek
Nadal zbieram podpisy pod deklaracją o nadaniu językowi ukraińskiemu statusu państwowego. „Zebrałam” sporo goryczy: kiedy proponowałam komuś, najpierw podejrzliwie patrzono na kartkę, potem na mnie… Strach. Kiedy wreszcie się go pozbędziemy? Doczytywałam „Ludołowów” Zinaidy Tułub. Przypominam sobie jedno porównanie z tej powieści. Gdy kula trafiła Sahajdacznego w rękę, wyrwał ją jak kleszcza. Strach też uczepił się duszy jak kleszcz, a kiedy go wyrwiemy? Śmieszą mnie napomnienia kogoś z dalszej rodziny: „Uważaj na siebie! Nie pchaj się w politykę!” Nie wiem dokładnie, czym to właściwie jest, ale PISZĘ, i kłamstwo boli mnie, i nie mogę nie krzyczeć o tym. Słowem, według wszelkich danych jednak jestem „w polityce”. A jak inaczej?..
6 grudnia 1988 roku, wtorek
O niedzielnym wieczorze Ołeksandra Ołesia, przygotowanym przez Towarzystwo. Mówiąc krótko: wysoka cena za wszystkie „czarne” noce i dni! To był mój mały triumf i nasze wielkie zwycięstwo! Występowałam z przemówieniem o Ołesiu. Przed wyjściem, jak to bywa, stałam za kulisami i drżałam, żeby nie „prze-
7 stycznia 1989 roku, sobota, Boże Narodzenie. Niech będą błogosławione, piękne chwile tego wielkiego wzniesienia, które dziś odczułam! Szopka, zorganizowana przez nasze Towarzystwo, poruszyła cały Sambor! Pierwsze noworoczno-bożonarodzeniowe widowisko odbyło się przy pomniku Tarasa w parku. Szopki jeszcze nie było widać — a kolęda już szła przed nami, paląc wysokim, czystym ogniem rozedrgane serce. Potem pojawił się wspaniały orszak: Daniło Halicki (Josyp Josypowycz), Strzelec Siczowy (Wasyl…), Stepan Szahała, Ihor Sajka, Wołodia Hornycki… „Żyd” zbierał kolędę na pomniki Sahajdacznego w Kulczycach, Lesia Kurbasa w Samborze i inne szlachetne cele… Od gromkiego „Sława Ukrainie!” dreszcz przenika jeszcze i teraz… W zeszły czwartek Słavko (Jarosław Prypin, pierwszy przewodniczący Samborskiego Społeczno-Kulturalnego Towarzystwa im. W. Kobylnyka) wybiegł za mną z pytaniem, czy nie pojadę do Kijowa na zjazd Towarzystwa Języka Ukraińskiego 27—28-go. Chcę, oczywiście! Wystąpiłam w sekcji językowej. „Naftalinowo-słodka” inspektorka przedstawiła mnie jako przewodniczącą literackiego towarzystwa „Dniestr”, a nie jako członka rady „Proświty”, jednak mówiłam o wszystkim: najpierw o języku, potem znów o Towarzystwie. Petro Iwanowycz Bełz szukał mnie od samego rana: czy nie rzucę propozycji zbierania pieniędzy na pomnik Sahajdacznego, a podpisów — za państwowym statusem języka ukraińskiego? Oczywiście! Głęboko wstrząsnęło mną wtedy co innego: już po wystąpieniu koleżanka, siedząca przede mną, obróciła się i rzekła: „Proszę zapytać, dlaczego lekcje języka ukraińskiego w 9—10 klasach zastępują »traktoroznawstwem«? Jak to tak? (Nie tak ją boli taka zamiana, jak świeża kopiejka, którą może stracić. Zarobkowiczka!) Ja do niej: »Otóż to proszę zapytać Pani sama!« A ona: »Ale Pani już przy okazji!« Czyli: jeśli będą bić za to, co powiedziano »wcześniej«, to co się Pani stanie, jeśli uderzą jeszcze raz… Tacy właśnie jesteśmy.
7 lutego 1989 roku, wtorek. Smakuję niedzielnych wrażeń z wieczoru pamięci Wasyla Symonenki. Mama: „Wszystko było zdumiewająco piękne i bardzo wzruszające!” Prawda. Scenę przyozdobiono z wielkim smakiem: pośrodku na ścianie — kilim, a na nim — piękny portret Wasyla: młody, przystojny Poeta. Pod spodem — stolik nakryty haftowanym ukraińskim ręcznikiem, dzban z kłosami i dwoma białymi goździkami. Na scenie — ławy dla chóru i poszczególnych uczestników koncertu, nakryte huculskimi kilimami. Na proscenium —
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
