Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Twórca nie ma instrukcji. W 80. rocznicę urodzin Ł. Taniuka

Слово Просвіти, №27 за 2018 рік

20 kwietnia 1989 roku, czwartek Boję się zatrzeć świeżość wczorajszych wrażeń... Jeździłam ze Sławkiem na okręgowe zebrania przedwyborcze do Drohobycza. Walczyliśmy za Romanem Iwaniczukiem, lecz niestety ponieśliśmy porażkę… W rzeczywistości była to dobrze przemyślana „sztuka”, w której zmuszeni byliśmy wziąć udział. Kipię z oburzenia i wycieram łzy złości. Występowałam jako zaufana osoba Romana Iwaniczuka. Jestem zła na siebie, bo mówiłam zbyt łagodnie, a tej bandzie (bez cudzysłowu!) trzeba było słowa-kamienie ciskać na głowy! 9 listopada 1989 roku, czwartek W niedzielę uroczyście otwierano przeniesiony z parku przy dworcu do centrum Sambora pomnik Tarasa Szewczenki. Bardzo przykro i mnie, i Josypowi Josypowyczowi, i wszystkim naszym przyjaciołom, że nie mógł być Iwan Fedorowycz… A gości najechało! Jeszcze teraz wydaje mi się, że to był piękny sen i bardzo nie chciałam, żeby się kończył. Ależ gdzie tam!.. Wszystko na świecie ma początek i koniec. Przeżuwam przyjemne wrażenia: tak blisko widzieć Pawłyczkę, rozmawiać z Romanem Iwaniczukiem, Światosławem Maksymczukiem, Jurijem Ohulczanskim… A jeszcze — siostry Bajko, Hryhorij Wasylowycz Demian, Wasyl Kobec, chłopcy z Towarzystwa Języka Ukraińskiego i Ludowego Ruchu Ukrainy z Czerniowiec, Drohobycza, Truskawca, nawet górnik z Donbasu, ze strajkowego komitetu… „Dudaryk” ze Lwowa, chór Towarzystwa debiutował „Boże wielki, jedyny…”. Morze ludzi, kwiaty, kalina… Byłam prowadzącą w parze z Josypem Josypowyczem. …Iwan Fedorowycz interesował się, jak przebiegły zebrania w Krużykach [rodzinnej wsi Josypa Josypowycza], gdzie tworzyli pierwszą na Samborszczyźnie komórkę Towarzystwa Języka Ukraińskiego. „Ciekawie — mówię. — Ludzie się zeszli. Sypało się wiele pytań, na które uczestnicy naszego kulturalnego „wertepu” dawali argumentowane odpowiedzi. Szczególnie rozweselił Mykoła Iwanowycz [Steciw, członek rady Towarzystwa]. Ktoś z obecnych zapytał go o rosyjską cerkiew prawosławną, a on w odpowiedzi tak szczerze i naiwnie: „Ja o niej mało wiem, bo ona mi się nie podoba!” Śmiejemy się. Opowiadam o jeszcze jednej, wymyślonej przez Sławka, „komedii”. Otóż stali oni sobie we dwóch z Jurkiem [Jurij Chort — członek rady Towarzystwa im. W. Kobilnyka] przy oknie i Sławek do mnie szeptem: — My z Jurkiem właśnie rozprawiliśmy się z muchą i doszliśmy do wniosku: tworzenie komórek po wsiach tak, jak to jest teraz, — sprawa bardzo żmudna i długa. Jest drugi, skuteczniejszy sposób: łapiemy muchy, jedziemy po wsiach, w każdej wsi przybijamy niebiesko-żółtą flagę na radzie wiejskiej, zabijamy muchę na oczach zgromadzenia i mówimy: — Tak będzie z każdym, kto spróbuje występować przeciwko tworzeniu komórki Towarzystwa Języka Ukraińskiego! Naśmialiśmy się i wtedy, i z Hnatiukiem, który rzucił, śmiejąc się: „Ja — radykał, a wy stajecie się skrajnymi radykałami!” …Powiewem oddychają w duszę te niezapomniane lata, po brzegi wypełnione wydarzeniami, imionami, wrażeniami… Lwowska rada obwodowa pierwszej demokratycznej kadencji, której deputowaną wybrano mnie w 90. roku, wyjazdy do Kijowa (pikietowanie Rady Najwyższej, pokłon dla Wasyla Stusa, Ołeksy Tychego i Jurija Łytwyna na Bajkowej…), masowy i aktywny udział naszych prośwician w obu Majdanach… Już nie ma na świecie białym ani dziadka z babcią, ani rodziców, ani Iwana Fedorowycza… Nieustanna woda czasu zabrała ze sobą nie dziesiątki — setki istnień tych, których znałam, z którymi pracowaliśmy razem — natchnienie, obsesyjnie — na niwie ukraińskiego oświecenia… Jak i kiedyś, przy naszej chacie rozkoszują się kwiaty, wabiąc złote pszczele roje zapachem i różnobarwnością. Pośród nich — ulubione białe róże — jak wielomówni świadkowie tych dalekich niezapomnianych dni, kiedy „Proświta” w moich rodzinnych Dublanach dopiero co się rodziła… Pawło MOWCZAN Jak wiadomo, twórca nie ma instrukcji: on sam jest dla siebie instrukcją i kanonem. Rozpoznajemy go od pierwszych minut znajomości, bo nie przypomina nikogo innego, jest już (!) interesujący i zwraca na siebie uwagę, choć jeszcze go nie usłyszeliśmy, a jedynie zobaczyliśmy. Zobaczyliśmy i zrozumieliśmy: osobowość… Do tego imię nie takie jak u wszystkich: Iwan, Wasyl, Stepan, Mykoła… A on — Łeś! Kimże on jest? Pytam Wiktora Zareckiego, z którym zaprzyjaźniłem się podczas letnich wakacji (gdyż byłem studentem Instytutu Literackiego) w rodzinnej Wełykiej Wilszance, gdzie w dopiero co wybudowanym wiejskim klubie malował on „tło”… — Reżyser Taniuk… Reżyser teatru… Bystre, podświetlone ciernistym blaskiem oczy Łesia mogły należeć do nietuzinkowego człowieka i, rzecz jasna, reżysera, który, jak mi się zdawało, mógł być sam dla siebie teatrem, wszak skupiał na sobie uwagę swoją postawą, gestami, niezależnością, oszczędnymi ruchami i, oczywiście, głosem… Głos, jak to mówią, nie ustawiony, lecz wypracowany, stanowczy, służący do wyrażania sensów, znaczeń, do których dołączała się ironia, humor i prześmiewczość… Zatarły się w pamięci imiona innych gości wystawy prac malarskich Wiktora Zareckiego w „domowej” galerii przy ul. Riepina, pozostała jedynie trójka: Łeś Taniuk, Iwan Dziuba i Ałła Horśka — żona Wiktora Zareckiego, który okazał się moim krajanem — z Wasylkowa… I pozostały w pamięci pojedyncze słowa, usłyszane przeze mnie po raz pierwszy: „ktm”, „skabizmy” i „zaplintusnyky”… Nie wymagają one rozszyfrowania… Wesoły, dowcipny, żwawy, ruchliwy jak rtęć i dominujący w towarzystwie, co wskazywało na naturalne przywództwo… Dlatego właśnie reżyser! To już później, kiedy nasze drogi przecięły się w Moskwie, gdzie Łeś Taniuk znalazł schronienie w Centralnym Teatrze Dziecięcym, teatr ten stał się również jego mieszkaniem, gdzie nie pozwalano mu nawet zagotować wody grzałką… zrozumiałem, że teatr to jego żywioł… I już wtedy pojąłem, co to za postać, którą wyparto, wyciśnięto z życia artystycznego Ukrainy… A później, tamże w teatrze, poznałem jego niebieskooką, cichą, szlachetną mamę oraz obdarzoną magnetyczną urodą i głębokim intelektem Nelli Kornijenko — żonę Łesia Taniuka… Można sobie tylko wyobrazić, jakie to było życie w budynku teatru w samym centrum Moskwy na Placu Teatralnym, skąd do najbliższej stołówki trzeba było iść co najmniej piętnaście minut… Ale byt dla niego był na drugim planie. Najważniejsza — twórczość… Najważniejsza — realizacja jego zamysłów… I już wtedy Łeś pisał, tłumaczył, czytał, studiował, malował… Pracował z trupą teatralną… Kochano go, uwielbiano, podziwiano… Wśród jego wielbicielek była pewna znamienita dama… zdaje się, nazywała się Wałentyna Artyszczenko, która przynosiła mu na kolację kanapki z kiełbasą i serem, którymi dzielił się ze swoimi gośćmi… Był obdarzony pojemną pamięcią i dlatego wiedział niewiarygodnie dużo. Na długo przed erą komputerów z ich systemami wyszukiwania Łeś Taniuk „wyjmował” z pamięci morze informacji, które dotyczyły różnych wydarzeń, różnych osób, różnych gatunków oraz różnych epok historycznych i bohaterów. I wszystko to było „przyprawione” szczególnym taniukowskim humorem… Szczególnie podobał mi się „Międzynarodówka” w wykonaniu Taniuka: „Szme… szme… szme… my szmeło w boj pojdiom…” Pamięć jego nie była fragmentaryczna, epizodyczna, lecz systematyczno-chronologiczna… I on jej, pamięci, nie nadwyrężał, lecz stale trenował, wzbogacał, uciekając się do różnych ćwiczeń i metod… Pewnego razu zdarzyło mi się wypoczywać razem z nim na Krymie w sanatorium „Czornomorski”. Wczesnym rankiem, płynąc naprzeciw słońca, zobaczyłem Łesia, który płynął na plecach i coś mruczał pod nosem… Zrównawszy się z nim, przywitałem się i zapytałem: „Poezja?” Na co Łeś odpowiedział: „Chronologia… Przewijam w pamięci wstecz rok po roku… Oto teraz jestem już w 1971 roku…” I próbując odtworzyć całą kolejność wydarzeń z całego roku, począwszy od 1 stycznia… Fantastyczna rzecz! Moje życiowe wydarzenia posklejały się, pozrastały, pomieszały, przerosły jedno w drugie, a u Taniuka wszystko układało się liniowo w poziomie, dzień po dniu… Cóż tam Proust z jego straconym czasem?! Dlatego nie byłem zdziwiony, gdy Ł. Taniuk zaczął realizować swój monumentalny projekt: wydanie w 60 tomach własnych dzieł, zaczynając, rzecz jasna, od swoich jeszcze studenckich dzienników… Przypomina mi się, że w tej porannej rozmowie Łeś argumentował konieczność przewracania „księgi życia” wstecz. — Jeśli będziesz to robił, będziesz trenował nie tylko pamięć, ale i wypierał ze świadomości „śmieci”, czyli brudną informację, te fałszywe zatory kłamstwa i brudu… W ten sposób będziesz oczyszczał swój system informacyjny z martwych stereotypów… Powiem szczerze: tego mi się zrobić nie udało… Jednak, moim zdaniem, doświadczenie pracy z pamięcią Łesia Taniuka jest unikalne… W 2006 roku w Komitecie Kultury Rady Najwyższej Ukrainy przy ul. Bankowej, w jego dużym gabinecie, jako jego pierwszy zastępca powiedziałem, przeczytawszy jego szósty tom: — Łeś! Kiedyś najnowszą historię Ukrainy będą studiować na podstawie twoich dzieł… Wszak jest tam tyle świadectw, tyle faktów, tyle argumentacji, że wyłania się panoramiczny obraz duchowego, politycznego, społecznego życia Ukrainy. Na co on z łagodnym uśmiechem odparł, że do tego musiałby przeżyć przynajmniej sto lat… Ja do dziś zachowuję trwałe wrażenie, że Łeś jest gdzieś obok, że na swojej wysokości przy ul. Staronawodnyćkiej 8a swoim ostrym umysłem rozcina nowożytne węzły polityczne, że jego podróż w czasie wciąż trwa i gdzieś dochodzi do jakiegoś 53 roku, że to pływanie bez horyzontów i brzegów w bezczasie daje mu możliwość skupienia się na tym, co najważniejsze, co stanowi istotę ludzkiego życia: poruszać się od jednego punktu do drugiego zgodnie ze wskazówkami duszy i serca, których igła kompasu zawsze zorientowana jest na nadpotężny magnes jego pokolenia: na Ukrainę, na jej kulturę, na jej prawdę historyczną, na jej język, na jej duchową wielkość, na jej przyszłość… Jeśli człowiek jest zdolny zmieniać siebie i otaczający świat siłą swojej myśli, to pozbyć się negatywnych wpływów można tylko w jeden sposób: nawróceniem do prawdy, do prawdy faktu, do prawdy zamysłów i odpowiednich czynów. W erze informacyjnej prawdziwa informacja kształtuje nowe środowisko, a co za tym idzie — nową osobowość. Dobrze zdawał sobie z tego sprawę Łeś Taniuk, tak samo jak z tego, że celowy, brudny potok informacyjny deformuje ludzką psychikę i prowadzi do nieodwracalnych deformacji społecznych… Dlatego jego wezwanie: „do źródeł!”, do pierwocin, do dobra, do prawdy, do rdzennej istoty człowieka pozostaje i pozostawać będzie aktualne zawsze… Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn