Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Zagadka z wieloma niewiadomymi

Слово Просвіти, №27 за 2018 рік

Mykoła SŁABOSZPYCKI. Był najbogatszy na Ukrainie. Kontynuacja. Pocz. w nr 26 z 2018 r. Wyobrażam sobie, jak Woźnickiemu pracowało się z ukraińskimi funkcjonariuszami. Może się mylę, ale z zastraszonymi radzieckimi urzędnikami wiodło mu się o wiele łatwiej niż z naszą skrajnie skorumpowaną i maroderską bracią. Bo straszniejszego potwora niż ukraiński urzędnik, moim zdaniem, nie ma dzisiaj na świecie. Potwierdzeniem tego może być odbudowa w czasach radzieckich zamku w Olesku, który odradzał się niby ciężko i długo (jednak porównując tempo prac z innymi zamkami już w niepodległej Ukrainie), szła jednak szybciej. Borys Hryhorowycz, jako wielki dyplomata, znajdował wspólny język na wszystkich szczeblach. W jednym z wywiadów opowiadał: w czasach komunistycznych wyrobił sobie zasadę, by nikogo o nic nie pytać i nie radzić się w sprawie zamierzeń. „Bo jeśli zapytasz, to nikt ci nie pozwoli. Zapytam: »Czy mogę jechać po ikony?« — co, obkom partii powie mi, że można? Po prostu jadę sobie. »Czy można robić zamek?« Też powiedzą: »Po co ten zamek?«. Ja sobie robię zamek. Różnie bywało. »A po co pan przyjechał?«. Może wyjść zwierzchnictwo, milicja. A ja im wyjmuję z kieszeni słowa Włodzimierza Iljicza: »Sztuka należy do ludu«. Komuś innemu wyjmuję z kieszeni słowa Hitlera z »Mein Kampf«: żeby zniszczyć naród, trzeba zniszczyć jego przeszłość. I wszystko… Tak właśnie jeździliśmy po tych obiektach”. Trzeba być Woźnickim, żeby w tamtych warunkach zacząć tworzyć muzea, odbudowywać zamki, zbierać kolekcję artefaktów, której w ostatecznym rozrachunku nikt w kraju nie potrafił ocenić według jej wartości — wymieniano sumy od 40 do 60 miliardów (!) dolarów. Gdzie, w jakim kraju taki człowiek nie zostałby ogłoszony bohaterem narodowym? Co prawda, u nas jednak przyznano mu tytuł Bohatera Ukrainy. Ale co on znaczy, jeśli u nas Bohaterami Ukrainy są i Juchym Zwiagilski, i Wołodymyr Łytwyn, i jeszcze wielu nie tylko superodrażających osobników, ale nawet banalnych korupcjonerów i bandytów. Borys Woźnicki to po prostu sprawiedliwy, święty człowiek w tym brudnym i mafijnym świecie, w którym przyszło nam przeżywać z myślą, że utrzymamy Ukrainę, obronimy ją w nierównej walce z quasi-ukraińską władzą. Nie piszę tutaj monografii o tym wybitnym historyku sztuki i pierwszorzędnym działaczu kulturalnym oraz twórcy przestrzeni historyczno-kulturowej. Piszę tylko o tym, jak nagle objawił mi się ten człowiek. Człowiek, który jakby zabłądził tutaj z innych czasów. Na przykład z XIX wieku, ze środowiska romantycznych idealistów i działaczy, którzy zjednoczyli się w „Hromadzie”. Czy tych, którzy jako młodsi dołączyli do „hromadowców” i na wyższy szczebel podnieśli ich sztandar (Wasyl Symyrenko, Jewhen Czykałenko, Serhij Jefremow, Petro Stebnycki…). Dzisiaj u nas takich ludzi nie ma. Oni albo się nie urodzili, albo wyginęli. Dzisiaj jest czas politycznych zdrajców, drapieżnych karierowiczów, cwaniaków wszelkiej maści, egoistycznych atamaników i profesjonalnych patriotów, którzy święcie są przekonani, że właśnie za patriotyzm trzeba im płacić duże pieniądze. Pośród całego tego motłochu Borys Hryhorowycz rzeczywiście wydawał się białą wroną. Według mojego głębokiego przekonania zrobił on dla Ukrainy więcej niż wszystkie nasze patriotyczne partie razem wzięte. Przytoczę dalej tylko jeden wątek z jego wieloaspektowej biografii. Odkrycie i zachowanie Johanna Georga Pinsla. Jeszcze jeden wyczyn życia Borysa Woźnickiego. Zaczął pisać książkę o swojej „pinselianie”. Jest tam niemało gorzkich epizodów. „Zebrałem jedną trzecią prac Pinsla. Dwie trzecie poszło na opał. Był przypadek, że przyjeżdżam i widzę, jak studenci tną na opał figurę Pinsla. Wyciągnąłem piłę z tej figury i zabrałem ją. I potem ona już u nas stała w ekspozycji — odbite ręce, twarzy nie ma…”. Jeszcze jeden poruszający epizod. „Był tutaj jeden przedstawiciel UNESCO, zapytał: »Jak pan ocenia tę figurę?«. Jak mu odpowiedzieć, jak ja oceniam tę niedociętą figurę? Mówię: »Dwieście tysięcy dolarów«. A kiedy wychodził, powiedział: »Niech pan nie myśli, że się targuję, po prostu byłem ciekaw, czy zna pan cenę tych rzeczy. Dwukrotnie prowadziłem aukcję w Londynie. Tę figurę, którą zaczęli ciąć, dajcie do Londynu, zaczynajcie od ośmiu milionów dolarów, dwanaście milionów otrzymacie«”. Wszyscy, którym Woźnicki mówił o realnej cenie rzeźb Pinsla na międzynarodowych aukcjach, odmawiali wiary. Oni są wychowani tak, że pewne pieniądze to przede wszystkim ropa, gaz, zboże, złoto. A do uświadomienia sobie wartości sztuki muszą jeszcze długo dorastać. Nie mieści im się w głowach, dlaczego to — i czy to rzeczywiście prawda? — płótna Van Gogha, Maneta, Degasa, Picassa, Salvadora Dalego kosztują tyle, że za nie trzeba by sprzedać rzeki ropy. Woźnicki jeździł po miastach i wsiach Zachodniej Ukrainy. Zajmował się zamkami, zbierał niezniszczone artefakty. Przerażała go ilość zniszczonego. W tym samym wątku z Pinslem przytacza szczegół: „Tak więc trzynaście takich figur poszło na opał tam — nie zdążyliśmy. Było osiemnaście figur, pięć z nich wyrwaliśmy — bez głowy, bez rąk, a trzynaście zostało pociętych. To było straszne niszczenie”. Taki los twórczego dziedzictwa ukraińskiego Michała Anioła w barbarzyńskiej Ukrainie, która nijak nie może pojąć, dlaczego jest beznadziejnie biedna i ciemna. Ponad dziesięć lat temu jeden z dziennikarzy opisał epizod, który świadczy nie tylko o wysokim profesjonalizmie Woźnickiego, ale i o jego wyjątkowej intuicji zawodowej. „Przyszło mi się przekonać, jak zdumiewający jest dar Borysa Woźnickiego rozpoznawania w pozornie codziennej rzeczy starodawnej unikalnej relikwii. Mowa o trzy-metrowej figurze z wizerunkiem ukrzyżowania Jezusa Chrystusa, która dziesięcioleciami stała w kącie młynowskiej cerkwi Świętej Opieki. Figura trafiła tutaj z dawnego młynowskiego kościoła, zburzonego w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku. A już na początku obecnego stulecia na prośbę parafian katolickiego kościoła świętego Jana Nepomucena krzyż przekazano do Dubna. I oto kiedy przebywał w swoim rodzinnym mieście i zobaczył rzeźbioną figurę, Borys Woźnicki z radości od razu oświadczył: »Przecież to praca z kolekcji uczniów Pinsla!«. Tak, słynnego ukraińskiego rzeźbiarza drugiej połowy XVIII wieku, którego trzy posągi do dziś zdobią fasadę soboru świętego Jura we Lwowie”. Po ekspertyzie słowa Woźnickiego potwierdziły się: figura pochodzi z kręgu mistrzów Pinsla. Zagraniczni kolekcjonerzy od razu wycenili ją na astronomiczną sumę. A to przecież jeszcze nie sam Pinsel! Były próby sprzedaży figury za granicę. Ale Woźnicki zrobił wszystko, żeby została na Ukrainie. Tutaj trzeba przypomnieć, jak nasze Ministerstwo Kultury i „działacze państwowi” a la złowieszczo pamiętny Tabacznik (był wicepremierem ds. humanitarnych) legitymizowali rozkradanie dzieł sztuki na Ukrainie. Wtedy wyszedł specjalny dekret Gabinetu Ministrów o rozwoju turystyki. Intencje rządzących niby dobre, jednak nie na darmo mówi się, że dobrymi chęciami piekło jest wybrukowane. Piątym punktem tego dokumentu muzeom zezwalano na sprzedaż (!) rzeczy niebędących rarytasami. To otwierało ogromną przestrzeń dla rozkradania dzieł sztuki. Zbiorą się kilku urzędników, sporządzą odpowiedni akt — i upatrzony przez nich arcydzieło jest już „nierarytetowe”. Oficjalnie sprzedają je za grosze komukolwiek, a dopłatę gotówką lokują w swoich bezdennych kieszeniach. I już nie trzeba było kraść nielegalnie, jak ukradli w Odessie obraz Caravaggia. Jak niejednokrotnie okradano lwowskie muzea. Już odpadła potrzeba zabijania ludzi dla zawładnięcia artefaktami. (W 1992 roku zastrzelono dwóch pracowników Woźnickiego, obaj mieli po 37 lat…) Wtedy nabrał rozmachu legalny, poparty wspomnianym dekretem rabunek muzeów. Jest jeszcze co kraść na Ukrainie. I oto wysokim dostojnikom do ich osobistych kolekcji gorliwi urzędnicy wręczają dzieła światowej sztuki i narodowe arcydzieła. Sytuacja straszniejsza niż nawet w najbardziej zacofanych krajach afrykańskich. To, co należy do państwa ukraińskiego i narodu ukraińskiego, w mgnieniu oka staje się osobistą własnością dostojnej persony, która wyszła z banalnych nuworyszy, którym wyjaśniono: dzieła sztuki to nie po prostu pieniądze, a wielkie pieniądze. Dlatego o ich apetytach nie warto nawet mówić. Woźnicki ze wszystkich sił sprzeciwiał się sprzedaży eksponatów muzealnych. Nie bał się na wszystkich szczeblach powtarzać, że ten dekret Gabinetu Ministrów wyrządza wielką szkodę państwu i pogłębia katastrofę humanitarną, w której znalazła się Ukraina. W jego administracyjnych włościach nie znaleziono na sprzedaż ani jednego „nierarytetowego” dzieła. Konfrontacja z urzędnikami-maroderami bywała momentami szczególnie napięta. Ot, powiedzmy, taki epizod. Oczywiście bez Woźnyckiego po prostu nie mogłoby dojść do odrodzenia słynnego pałacu Rozumowskiego. Stał się on duszą i mózgiem tej sprawy. W jednym z wywiadów wspomniał o takim szczególe, szukając sposobu i środków na wypełnienie pałacu: „Trzeba było zrozumieć Rozumowskiego — jak by on to zrobił. W jednym miejscu przeczytałem, że Rozumowski, aby pokazać, że pochodzi ze wsi, w salach paradnych trzymał przedmioty sztuki ludowej. Jakie przedmioty? Kobeniak i fujarkę. Co to jest kobeniak — nie mam pojęcia. Na Czernihowszczyźnie dowiedziałem się, że to taka szuba z kapturem, żeby, kiedy pasiesz krowy i pada deszcz, jest zimno, było ci ciepło. Znalazłem takiego kobeniaka w Czernihowie. Zrobiliśmy to jakieś pół roku temu i ludzie stoją tam w kolejce po trzy godziny. Muzeum zarobiło już milion…”. Ale — uwaga! — urzędnik państwowy nie pozwoli wam skorzystać z zarobionych pieniędzy. Nie byłby sobą, gdyby nie zdarł z was ostatniej koszuli. Na tym temacie zatrzymuje się Woźnycki. „Miałem pieniądze na specjalnym koncie — to te pieniądze, które zarobiliśmy. Istnieje prawo państwowe — tych pieniędzy nikt nie ma prawa ruszać. Dysponuję nimi ja — mogę kupić za nie jakiś obraz, coś innego. Te pieniądze zabrano… A u mnie stoi transport — potrzeba sześciuset hrywien na przegląd techniczny… I takich problemów jest teraz wiele, a my nie wiemy, jak je rozwiązywać…”. Korespondent pyta, jakie podstawy mieli urzędnicy do tego maruderstwa. Odpowiedź: „Skarb państwa zabrał. Teraz przydzielają nam po czterysta-pięćset hrywien. Bardzo trudna sytuacja. I nie wiadomo, co będzie dalej. Wszyscy mówią o gospodarce. A gospodarka zaczyna się od kultury”. Nawiasem mówiąc, powiedziane to było jeszcze ponad dziesięć lat temu, ale nasi władcy (już kilku zaciągów) do tej pory tego nie pojęli. Może dlatego, że władza kulturalna w ukraińskim wydaniu to podręcznikowy oksymoron. Życiowa mądrość, niewiarygodna cierpliwość i unikalne poświęcenie pomogły Woźnyckiemu przetrwać zarówno w czasach komunistycznych, jak i już w niepodległej Ukrainie, kiedy to, jak wielokrotnie wyznawał, wiodło mu się w jego działaniach ani trochę lżej (Zamek Oleski w tamtych czasach odnowił — aż trudno w to dziś uwierzyć! — w pięć lat. A oto Złoczowski już za władzy ukraińskiej zabrał ćwierć wieku. A Podhorecki — to jeszcze smutniejszy temat i statystyka). Swoją drogą, Borys Hryhorowycz twierdzi: „Zamek Podhorecki nie ma sobie równych w całej Europie Środkowej. To jest cud-pałac-zamek. Chcemy odrodzić park z początku XVII wieku przed zamkiem Podhoreckim, o którym krążyły legendy”. Ludziom dalekim od tej sprawy wszystko wydaje się nie takie skomplikowane. Chcecie odrodzić — odradzajcie. Wynajmijcie brygady specjalistów, wyznaczcie im, jak to mówią, „plan do dworu” — i naprzód. Ale tutaj jest bardzo wiele „ale”. „Aby zbadać te parki, trzeba mieć archeologów, którzy się na tym znają. Wykopali jakiś korzonek — i co? Jakiego drzewa to korzeń, jakie drzewo tu rosło? W tym miejscu trzeba posadzić takie samo drzewo! Gdzie ścieżka, gdzie podziemne rury pod fontanny? Zwróciłem się do ministra kultury Polski i za tydzień z Polski przybywa cała grupa archeologów, którzy jako partnerzy będą nam pomagać badać ten park”. Woźnycki wiedział, że zwracanie się do naszego ministerstwa kultury jest bezowocne: nawet na formalną odpowiedź czekałoby się latami. A jeśli już przyszłoby co do praktycznych działań, to nasz urzędnik bez żadnej dyplomacji zapytałby go: „A co ja osobiście będę z tego miał?!”. W jednej ze świątyń Borys Hryhorowycz odkrył największe na świecie obrazy XVII wieku „Bitwa pod Wiedniem”, „Bitwa pod Parkanami” (osiem na osiem metrów). I wszystko to — w oddzielnych kawałkach. Gdzie to restaurować, jak, za jakie środki? U nas to pełna beznadzieja. Znowu zwrócił się do Polaków. Zamek Królewski w Warszawie otrzymuje 250 tysięcy euro na renowację zabytkowych obrazów. W ciągu kilku lat znaleziska Woźnyckiego zostały odrestaurowane. Polacy mają również prawo od czasu do czasu eksponować je. U nas nawet ludzie dalecy od tych wszystkich spraw dobrze wiedzą, że Polacy znacznie aktywniej interesują się pozostawionymi na Ukrainie zabytkami niż Ukraińcy, do których to wszystko należy. Swego czasu z wielką goryczą odkrył to także Borys Hryhorowycz. Ale od razu zrozumiał: wojny o prawo do dziedzictwa to sytuacja patowa. Trzeba szukać rozsądnego kompromisu. Zaproponował: nazwijmy to „wspólnym dziedzictwem” i wspólnie o nie dbajmy. Okazało się, że to absolutnie akceptowalna propozycja. Ostatecznie o tym wszystkim trzeba pisać osobną książkę. Będzie ona użyteczna nie tylko dla muzealników, którzy stykają się z takimi problemami, ale i dla wszystkich działaczy kultury oraz polityków, którzy muszą uczyć się działać konstruktywnie i w każdej sytuacji znajdować rozsądne wyjście. Borys Hryhorowycz takiej książki nie napisał, tak jak nie napisał wspomnień (a byłyby one bezcenne!), ponieważ był całkowicie pochłonięty sprawami praktycznymi i badaniami naukowymi. Zostawił nam tylko pojedyncze komentarze i wyznania, które wyjaśniają, skąd wzięło się u niego poczucie misyjności swojej działalności. Oto jeden z takich ważnych momentów, który rzuca światło na narodziny wielkiego zamysłu. Fragment z jego notatek o swojej działalności: „I kiedy uczyłem się w Leningradzie, to trochę mnie diabli brali: jedziesz — pałace, Pietrodworec, Pawłowsk, a u nas na Ukrainie nie ma niczego. Uczyłem się na historii sztuki, to u nas dopiero w 63. roku zaczęli czytać kurs „Sztuka narodów ZSRR”. A tak — tylko Rosja i Europa. Było mi przykro. I ja, kiedy już wszystko skończyłem, postanowiłem, że będę jakoś podnosił ukraińską sztukę. Miałem szczęście, bywałem dużo za granicą — ja pracuję”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn