Strona · s. 12strona oryginału ↗
Spowiedź Maminej Wiśni
Слово Просвіти, №27 за 2018 рік
Jarema HOJAN, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, zasłużony działacz sztuki Ukrainy. Zakończenie. Pocz. w nr 22, 23, 24 za 2018 r. I tak samo, jak mama, ukazuje się córce Raisie przed oczami w świetlistej aureoli za najdalszymi rzędami wielkiej sali koncertowej czy wiejskiego klubu, kiedy ona ludziom w pieśni wyśpiewuje duszę, uświęca się i spowiada, jednocześnie czując, że zza kulis patrzy na nią Marusia Czuraj. Imię sławnej połtawianki usłyszała po raz pierwszy od Anatolija Paszkewycza, bo nigdy nic nie wiedziała o stworzonych przez Marusię Czuraj pieśniach i cudownej śpiewaczce z Połtawy, chociaż jeszcze z dzieciństwa lubiła śpiewać i „W końcu grobli szumią wierzby”, i „Czemu woda mętna”, oraz inne pieśni, ale nawet nie domyślała się, czyje one są. Z czasem otrzymała też pieśni o legendarnej dziewczynie i śpiewała jako solistka Połtawskiej Filharmonii razem z zespołem „Czurałiwna”, a prawdziwą istotę Marusi Czuraj odkryła poetka Lina Kostenko: „My z mamą, czytając jej powieść w wierszach, i płakałyśmy, i śmiałyśmy się, i smuciłyśmy się, i radowałyśmy się. Życie Marusi Czuraj wydało nam się tak samo proste, ziemskie, jak i nasze. My nawet pobyłyśmy w tym miejscu, na obrzeżach Połtawy, gdzie ona się urodziła i gdzie my mieszkałyśmy, widziałyśmy studnię, z której Marusia Czuraj czerpała wodę. Wiele w jej życiu nie różniło się od mojego, od setek połtawianek. Ale w miłości ona szczęścia nie miała, dlatego i zostawiła nam smutne, niewesołe, czasem tragiczne pieśni... Maminy modlitwy i pieśni Marusi Czuraj — te świętości, te święte kobiety zawsze są ze mną”. A jeśli chodzi o to, jaki powinien być repertuar pieśniarski śpiewaczki, to postanowił ją tak, na przykład, pouczyć pewien partyjny urzędnik, twardo oświadczając, że nie ma ona prawa śpiewać pieśni „Synowi” Wasyla Symonenki i Anatolija Paszkewycza. Kobieta zdziwiła się takim zakazem pieśni, w której nie ma nic tak złego, żeby jej nie można było pokazywać ludziom, wszak Wasyl Symonenko, gdyby napisał tylko wiersz „Synowi”, to pozostałby na zawsze w ludzkiej pamięci, a pieśń już obiegła całą planetę. I usłyszała w odpowiedzi: „A pamiętacie te słowa: „I jeśli upadniesz ty na cudzym polu, przyjdą z Ukrainy wierzby i topole...” Dlaczego to nasi żołnierze padają na cudzym polu? Czyżby oni byli najeźdźcami?” Zabolały serce i dusza Raisy Kyryczenko i ona przez łzę cierpiąco rzekła, że pamięta, bardzo dobrze pamięta, jak wielu żołnierzy, synów Ukrainy, poległo w Europie, i żaden jej wujek nie wrócił z wojny, nie wiadomo gdzie są pochowani, i nie sami oni tam poszli: „Ja im zdradzę, jeśli nie będę śpiewać pieśni „Synowi”. Ta pieśń musi żyć!” I nie usunęła Raisa Kyryczenko pieśni „Wyrośniesz ty, synu” ze swojego repertuaru ani wtedy, kiedy śpiewała sama, ani w szczęśliwych siedemnastu latach, śpiewając razem z Czerkaskim Chórem Ludowym, tak jak strzegła i pieśniarskiej perły „Mamina wiśnia”, która poleciała w świat z jej głosu. I wyłoniła się ze snu-dzieciństwa białą łabędzicą w tęczowym towarzystwie „Mamina wiśnia” Dmytra Łucenki i Anatolija Paszkewycza, niby ukwiecona koralami w ogrodzie, i mama szczęśliwa i smutna pod świergot wiśni odprowadzała syna za wieś, i razem spotykali, kiedy on za wiosnami, które odpływały w błękitną dal, wracał do domu, i wszystko wydawało się synowi, że mama-wiśnia śpieszy ścieżką w ogrodzie mu naprzeciw, i pieśń miłości z dzieciństwa, jak modlitwa, rozbrzmiewa i woła do ojcowskiej chaty, ale już nie raduje lato duszy młodej, bo „płacze teraz białym kwieciem mamina wiśnia w sadzie”. Złożyła białe łabędzie skrzydła pamięci i miłości „Mamina wiśnia”, i naraz w tej niebiańsko-tęczowej ciszy, która modlitewnie oświeciła nas, Anatolij Paszkewycz zdecydowanym ruchem zdejmuje swój koncertowy żakiet szczególnego kroju, jak dla dyrygenta-chórmistrza, i takim samym pięknym ruchem, jak płynięcie artystycznej ręki przed chórem, zarzuca mi na ramiona i bratersko obejmuje. Myślę, że chyba gorąco drogiego gościa, chociaż i w dość przestronnym gabinecie, bo w przyrodzie włada lato, ale słyszę słowa: „Noście na zdrowie! To dla was na pamiątkę moja pieśń, którą wy lubicie śpiewać!” Mam nadzieję, że to żarty w szczęśliwej godzinie słonecznego i gorącego południa pośród rozpalonego lata, i w takiej samej żartobliwej tonacji staram się zdjąć z ramion żakiet i ze szczerym podziękowaniem zwrócić sławnemu kompozytorowi, twórcy chórów i ich głównemu chórmistrzowi. Ale uczynić to mi się nie udaje, bo cicho rozbrzmiewa ostrzegawcze słowo, że to prezent od serca, a prezentów, jak i pieśni wyśpiewanych duszą, nie zwraca się. Podporządkowałem się Anatolijowi Paszkewyczowi i stałem pośrodku zalanego słońcem gabinetu „Weselki” w jego koncertowym żakiecie, zarzuconym na ramiona, i przed oczami naraz mignęła tatowa ręka przed chórem wsi Załucze nad Czeremoszem w klubie, zbudowanym jeszcze przez „Proświtę” Domu Ludowym, i słyszę, jak skrzydlato wzlatuje w niełatwe powojenne lata silna duchem narodu „Werchowyno, świecie ty nasz!” Mykoły Ustijanowycza, pobratymca Markijana Szaszkewycza. A gość przytulił do piersi egzemplarze sygnalne książki „Mamina wiśnia”, objął po bratersku i skierował się do drzwi z proświcianinem Mykołą Cymbalukiem, tak samo wesoły, młody, wysoki duchem, jak godzinę temu wchodził, tylko teraz już tylko w samej cudownej białej koszuli. My całą tęczową rodziną odprowadzaliśmy drogiego Anatolija Paszkewycza do oświetlonego słońcem paradnego wejścia naszego domu i zielonego ogrodu, jak i jego uskrzydloną pieśń. Poszedł Rycerz Ukrainy w świat walką tworzyć jej duchową artystyczną skarbnicę... Pamiętnie płynął i świecił przez lata ten dzień tajemny, jak piękna tatowa postać chórmistrza przed wiejską amatorską kapelą prośwician w świętości śpiewu, jak maminy pieśni i mamina wiśnia pod oknem rodzinnej chaty. Dzień tęczowy chodził razem ze mną, a z szafy, tylko otworzę drzwiczki, spojrzy na mnie koncertowy żakiet Anatolija Paszkewycza, jak podarowana pieśń, i rozbrzmi głos jego łagodny, jak wiśniowe kwitnienie obejmie łaskawie-dusznie: „Noście na zdrowie! To dla was na pamiątkę moja pieśń, którą wy lubicie śpiewać!” Przeglądam strony wydanej w swoim czasie książki „Mamina wiśnia” (1994) i zatrzymuję wzrok na opowiadaniu-noweli „Kwiat maminej wiśni” — wspomnienie Anatolija Paszkewycza o podróży autobusem do rodzinnej wsi Baraniwki odwiedzić chorego ojca-inwalidę. I w ciężkich wspomnieniach o przeżytym wypłynęło w wyobraźni Anatolija Paszkewycza widziadło — bazar pośrodku wsi po wojnie, gdzie odbywało się wiele niby teatralnych widowisk z mizanscenami, a pośród nich — epizod, którego nie można zapomnieć, bo to najgłębiej wbiło się w pamięć frontowcom: „Siedzieli beznożni i bezręcy, w gimnastiorkach, na piersiach — bojowe ordery i medale, a obok nich — furażerki, a w furażerce — miedziaki... A dalej stali, napierając na kule, ci, którzy mogli coś sprzedać: szynel, czapkę... Pewnego razu podszedłem do czarnowłosego, jak Cygan, młodego kaleki, który trzymał w jedynej ręce czapkę, i zapytałem: — Wujku, ktoż kupi ją od was, latoż teraz?”
— Ot — mówi — ty i kup, a kiedy uderzą mrozy, wtedy i wspomnisz wujaszka. — Byłoby za co, może i kupiłbym — odpowiedziałem, wzdychając. Frontowiec uważnie popatrzył na mnie, uśmiechnął się łagodnie i zapytał: — A jak cię zwą? — Tolko — mówię, a u niego, widzę, łzy w oczach i niby sam do siebie cicho mówi: „I mój już taki byłby...”. — Na, Tolko-barabolko, tę czapkę i grzej zimą uszy — powiedział nagle frontowiec i naciągnął mi czapkę na głowę — noś na zdrowie! Za każdym razem, gdy brałem tę czapkę do rąk, w oczy wpadała mała, okrągła, średnicy kuli, staranna łatka. Dziękuję wam, wujaszku-frontowcu, za czapkę, która ogrzewała mi nie tylko uszy, ale i duszę...”. Czytałem nowelę i wspominałem trójkąty-wieści od taty z tego strasznego wojennego piekła, które on z walkami przeszedł i, na boskie szczęście, nie spłonął w nim i nie przepadł, a wrócił do domu. I my z mamą wymodliliśmy i spotkaliśmy, i, szczęśliwi, zobaczyliśmy go, i wesoło zawijaliśmy się w przepaloną miejscami szynel, i dziwiliśmy się-zachwycaliśmy dwoma skrzypcami w plecaku, i cieszyliśmy się przedziwnym zapachem kalafonii w chacie, i czarowaliśmy się pierwszą melodią pieśni, która popłynęła ze strun skrzypiec, zagrana wielkimi i delikatnymi tatusiowymi rękami, i szczyciliśmy się orderami i medalami, zdobytymi w bitwach z wrogiem, nagrodami, które teraz, po latach, rodzinnie tęsknią w szufladzie i za tatą, i bratnio modlą się za poległymi na froncie, i wymodlają pokój. Medale wymodlają pokój, jak i wszyscy bracia i siostry — Ukraińcy, pokój, który mój tata wydobył z ciężkich walk i przyniósł do chaty, jak skrzypce, na których grał cudownie, i pieśń, żeby ona swobodnie brzmiała. Lecz wrogi pokojowi wielkomocarstwowy, imperialny wszechrosyjski agresor-szowinista, jak i trzysta lat temu, pokazał swój prawdziwy ościk — dwudziestego pierwszego wieku w soborną Ukrainę wdarła się z Moskwy wojna na broni tak zwanych bojowników. Oto i dała historia w nowych czasach odpowiedź kompartyjnemu kacykowi na jego ówczesne retoryczne nie tyle pytanie, co polityczne oskarżenie, że, rzekomo, nie ma czego wyśpiewywać, „jeśli upadniesz ty na cudzym polu”, bo rosyjscy żołnierze nie są najeźdźcami. I zobaczył teraz cały świat polaną krwią prawdę o najeźdźcach, którymi przyszli teraz na ukraińską ziemię — na Krym i na Donbas — moskiewscy żołnierze... I do okaleczonych frontowców z noweli Anatolija Paszkewycza, których łamało w spokojnej godzinie nieszczęście i wysyłało w niebyt, dodali się ofiary ukraińskich wojowników rozpalonej przez Moskwę wojny na Donbasie, żeby pokonać zmartwychwstałą Ukrainę, ale spotkała zwycięską wolę Ukraińców-rycerzy. Synów Ukrainy, rycerzy w walkach, bezlitosnych dla wroga, który przekroczył świętą granicę i wlazł na zapowiedzianą wiekami ojczystą ziemię, i jasnych duszą Ukraińców-frontowców, pełnych głębinowego morza świętego miłosierdzia, żeby jedną ręką, samemu będąc zranionym i wyzutym z majątku, naciągnąć chłopcu na głowę czapkę, w której zaszyta dziurka od kuli, i wymówić-pożyczyć „Noś na zdrowie”, podarować, żeby grzała i uszy, i duszę... I ja w tej niepokojącej chwili w ciężkich rozmyślaniach o rozpętanej przez Kreml wojnie na wschodzie Ukrainy wybieram spośród frontowych nagród taty i podnoszę jeden medal — „Za odwagę”, otrzymany za wyzwolenie ukraińskiej ziemi, i on mógłby wiele opowiedzieć, a najbardziej — o przekazanych przez wieki męstwie i odwadze Ukraińców, którzy stoją na odwojowanych rubieżach i wyzwolą rodzimą ziemię, dojdą do państwowych granic Ukrainy. Odzywało się przez lata wypowiedziane w środku sobornego lata błogosławione życzenie Anatolija Paszkewycza „Noście na zdrowie!”, a do słów, świętych, jak i pieśń, garnął się ojcowski testament-modlitwa frontowca, któremu wojna zabrała synka, a on teraz na targu oddawał ostatnie jedyne dobro — poranioną czapkę z zaszytą dziurką od kuli, darował nieznajomemu chłopcu, darował od serca, i jak ojciec, położył na głowę, i wypowiedział rodzinnie, jak ojciec: „Noś na zdrowie!”. I to przypomnienie koncertowej marynarki stale żyło w duszy i czekało dnia, żeby razem z pieśniami wyjść do ludzi i kontynuować życie. I taki dzień nastał — święto po przeżytych latach w mojej biografii. Zebrała się rodzina, przyszli przyjaciele i towarzysze broni-wydawcy z uniwersyteckiej młodości, zawitali moi weselczanie, których ja witałem na bramie, jak bajkowy dziadek w czerwonych butach, i wręczałem tęczowo ozdobione i wydrukowane zaproszenia. Świątecznego wieczoru wśród gości ja rad byłem widzieć Wołodymyra Semystiahę, członka Rady Głównej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki. W spokojnych czasach, kiedy nie było wojny, którą rozpętała putinowska Rosja na wschodzie Ukrainy, my z „Weselki” jechaliśmy z książkami-prezentami dla dzieci do Doniecka i do Ługańska, gdzie Wołodymyr kierował obwodowym zjednoczeniem „Proświty”, i w szkołach przyjmował nas razem z nauczycielami i dziećmi, jak bliskich. — Ta moskiewska agresja na wschodzie Ukrainy zadała bolesny cios proświtańskim zjednoczeniom — wzruszony występował Wołodymyr Semystiaha przed delegatami X zjazdu OUT „Proświta”. — Aresztowano ponad 20 proświtańskich aktywistów, którzy doznali tortur, zniszczono ich mienie. Ja, przewodniczący obwodowego zjednoczenia „Proświta”, spędziłem dwa miesiące w kazamatach służb specjalnych tak zwanej ŁNR. Moskiewscy bojownicy rozgromili ukraińsko-kanadyjskie centrum „Odrodzenie” w Ługańsku z jego 200-tysięczną unikalną biblioteką ukrainistyki oraz 30-tysięczną bibliotekę obwodowego zjednoczenia. Zniszczono archiwa, sprzęt biurowy, dorobek naukowy z historii miejscowego proświtańskiego ruchu, materiały proświtańskiego czasopisma „Bachmutski szlak”. Lecz aktywiści „Proświty” nie skłonili się, opowiadał nam Wołodymyr Semystiaha, stworzyli nielegalną organizację „Ługańczycy-Szewczenkowcy”, którzy prowadzą walkę z wrogiem, wymieniał ich imiona, wśród których byli i delegaci zjazdu, o czym szerzej publikuje się w gazecie „Słowo Proświty” (7—13 grudnia 2017 r.). Drogie nam, że ponad 20 aktywistów ługańskiej „Proświty” zostało bojownikami specbatalionu „Ługańsk-I”. Po demobilizacji Wałentyna Tkalycza wybrano członkiem Rady Społecznej przy obwodowym zarządzie policji. Wiktor Zoria, który w 2014 roku zerwał flagę najeźdźców z budynku rady miejskiej Krasnego Łucza (obecnie Chrustalne) i wyniósł na sobie państwową ukraińską flagę, także odsłużył trzy lata w batalionie „Ługańsk-I”. Niestety, w walkach przeciwko moskiewskim najeźdźcom zginęło niemało aktywistów i sympatyków „Proświty” — wśród nich Narodowy Bohater Ukrainy Tymur Jułdaszew, Ołeksandr Pantelejew, Hennadij Fomenko, Wiktor Pohoriłyj, Mykoła Reszetniak... Wieczna pamięć i chwała bohaterom! Słuchałem proświtańczyka Wołodymyra Semystiahy, który wyszedł z niewoli, jak i z miłością wspomniany przez Anatolija Paszkewycza frontowiec, który podarował mu, chłopczynie, żołnierską czapkę z zaszytą dziurką od kuli. Głęboko w duszy odezwała się „Mamina wiśnia”, i ługańskiemu proświtańczykowi Wołodymyrowi ja z wyśpiewaną miłością i pamięcią o naszych narodowych świętach „Proświty” i „Weselki” w Ługańsku przekazywałem pod owacje całej sali koncertową marynarkę Anatolija Paszkewycza. Przekazywałem i nazywałem sławnego twórcę pieśni, które polubił naród i duszą przyjęła Ukraina, pieśniowym koszowym „Proświty” z jego majestatycznym chorałem czci dla ukraińskiej mamy i jej synów-rycerzy w bitwach za zmartwychwstałe narodowe państwo na planecie — Soborną Ukrainę. Bratnią weselczańską rodziną wręczyliśmy relikwię sławnego kompozytora towarzyszowi broni, objęliśmy go ze słowem miłości i świętego życzenia, żeby koncertowa ozdoba z ramienia Anatolija Paszkewycza odzywała się dumą ze wsi Szewczenkowe i nieśmiertelną ukraińską pieśnią, ożywała-żyła w muzeum do 150-lecia sławnej „Proświty” przed jasnym wzrokiem ludzi. Promieniała z dusz naszych w rodzinnym ukraińskim proświtańskim kole pieśń-modlitwa, pieśń-spowiedź, pieśń-komunia — „Mamina wiśnia”, i my w tej uroczystości w środku lata zmartwychwstałej Sobornej Ukrainy, składaliśmy pradawnej Maminej Wiśni, jak rodzimej Matce, boską Spowiedź!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
