Strona · s. 13strona oryginału ↗
Różne światy — jeden los. Sztelmach Walentyna. Dwa życia — dwa losy. — Kijów, 2017. — 64 s.
Слово Просвіти, №27 за 2018 рік
Mykoła Tkacz, pisarz, etnolog, kandydat nauk historycznych, profesor
Książka Walentyny Sztelmach „Dwa życia — dwa losy” jest swoistym odzwierciedleniem losu Ukraińców, którzy przez długi czas, nie mając własnego państwa, stawali się pariasami (według określenia Iwana Franki), niewolnikami lub więźniami państw i narodów, które ich uciskały. Jak powiedziano w adnotacji do książki, są to opowieści o dwóch Ukrainkach: Lidii Kyrychenko (z domu) i Nadiji Leśkiw (z domu), które urodziły się w 1924 roku w odstępie zaledwie jednego miesiąca i pięciu dni, na różnych ziemiach Ukrainy, będących pod różnymi okupacyjnymi reżimami — pierwsza na Chersońszczyźnie, a druga — na Tarnopolszczyźnie. Światopoglądowy kierunek ich rodzin, podobnie jak ich samych, był przeciwstawny. Rodzice Lidii i ona sama szczerze wyznawali światopogląd komunistyczny i w jego nurcie widzieli przyszłość rodzimego narodu i rodzimej ziemi. Dlatego dość „szybko stali się przedstawicielami frontu ideologicznego nowej władzy, która przyszła na ukraińskie ziemie”, a po bolszewickim przewrocie byli aktywnymi organizatorami i zwolennikami wprowadzania w życie komunistycznych idei na terenach Ukraińskiej SRR. Oczywiście, znajdując się w niewoli komunistycznych idei, nie zauważali ani Hołodomoru 33-go, ani zniszczenia ukraińskiej elity intelektualnej w 1937 roku. Lida wraz z początkiem niemiecko-sowieckiej wojny, szczerze zachwycona bolszewickimi agitkami w rodzaju „Родина-Мать зовет!”, zapisuje się na front jako ochotniczka. Ale szybko dostaje się do niewoli pod Charkowem. I stąd zaczyna się jej dramatyczna droga na granicy życia i śmierci. Córka sowieckich urzędników, a więc daleka od istniejącej bolszewickiej rzeczywistości, Lidia oburzała się i nie rozumiała, dlaczego wielu jej wieśniaków, kolegów z klasy i znajomych rodziców nagle przeszło na stronę niemieckiej władzy. Zapewne dotąd nie widziała tragedii w tym, że wielu jej wieśniaków i znajomych za czyimś donosem albo po prostu według planu „walki z klasowym wrogiem” wyrzucano z rodzinnych domów wprost na ulicę, innych wysyłano do nowo utworzonych GUŁagów, na Północ i na Syberię, a wielu, nie czekając na aresztowanie, uciekało samo na bezkresne przestrzenie Moskiewszczyzny. Kilka lat temu zakończyłem pracę nad swoim rodowodem. Pochodzę z Czernihowszczyzny. Badania wykazały, że 36 rodzin mojego rodu, spokrewnionych do trzeciego stopnia, czyli do trzecich kuzynów, zostało represjonowanych przez władzę bolszewicką. Dwóch braci mojego dziadka ze strony matki rozstrzelano. Ktoś zginął w obozach, ktoś znalazł się na Białorusi, trzy rodziny wyrzucono z rodzinnych domów jako kułaków. Z opowiadań matki wiem, że gdy zaczęła się wojna, wielu wieśniaków otwarcie mówiło, że nie chce iść bronić tego „nosatego”, czyli Stalina. Zapewne i wieśniacy Lidii liczyli na to, że niemiecka okupacyjna władza będzie lepsza od bolszewickiej. I wielu z nich można było zrozumieć. Zrozumieć nie znaczy usprawiedliwić. Ale, na nieszczęście czy na szczęście, nadzieje okazały się płonne. Rodzice zaś Nadiji, zamożni gospodarze, szczerze kochający Ukrainę, w ogóle nie wpisywali się w komunistyczny schemat. I choć, doznając zniewagi i prześladowań ze strony polskiej władzy okupacyjnej, ojciec odszedł z tego świata w 1937 roku, a matka — w 1939, nowa władza okupacyjna z powodu majątku zmarłych rodziców nazwała Nadiję i jej siostrę Jarosławę „dziećmi kułaków”. A to oznaczało, że grozi im deportacja na Syberię. Dlatego 16-letnia Nadija wstępuje do ruchu oporu i w ciemną majową noc 1942 roku razem z towarzyszami broni składa uroczystą przysięgę wierności Ukrainie i zostaje łączniczką oddziałów UPA. A gdy wpadła w ręce NKWD, dotrzymała słowa, przechodząc wszystkie stalinowskie katownie. Sąd bolszewicki skazał młodą dziewczynę na 10 lat więzienia. Trafiła do Norylska, gdzie stała się uczestniczką słynnego powstania. Na szczęście w tej strasznej krwawej rzezi pozostała przy życiu. A gdy po dziesięciu latach wróciła na rodzinną Tarnopolszczyznę, do miasteczka Borszczów, los zetknął ją z wysoce duchowym i mężnym mężczyzną, który nie bał się wziąć Nadiji za żonę. Bo za nią także po odbyciu kary trwał stały tajny nadzór i okresowe wezwania do wydziału KGB. Urodziła dwóch synów. Dzieciom politycznie niepewnej matki nie było łatwo. A jeden z nich dziś jest znany w Ukrainie i poza jej granicami jako dyrygent chóralny, kierownik zasłużonego ludowego zespołu „Darniczanka” i ludowego chóru „Kniażа Wolnica” ze wsi Biłohorodka na Kijowszczyźnie, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki, zasłużony pracownik kultury, laureat wielu nagród i odznaczeń, członek jury licznych festiwali i konkursów muzycznych, członek rady redakcyjnej kulturalno-artystycznego wydawnictwa imienia swojej sławnej rodaczki — „Solomija” — Piotr Ołeksandrowycz Andrijczuk. Bóg obdarzył go optymizmem, twórczą pracowitością i zdolnością do pracy, zapewne za trzech. Nigdzie i nigdy nie narzeka na los, a ja, pracując z nim obok siebie już 20 lat, nic nie wiedziałem o losie jego rodziców, a zwłaszcza matki. Należy zauważyć, że również ludność Zachodniej Ukrainy (o czym opowiada książka) z początku radośnie witała nowych „wyzwolicieli”, naiwnie licząc na braterską pomoc. Jednak „bolszewicy zaczęli na przyłączonych ukraińskich ziemiach planowe niszczenie potencjału intelektualnego narodu ukraińskiego... niszczenie ukraińskiej kultury, stałe ograniczanie języka ukraińskiego, fizyczne niszczenie Ukraińców, przymusową rusyfikację...”. I tu przychodzą na myśl słowa Łesi Ukrainki, że kto kogo wyzwoli — ten w niewolę weźmie. Jak dalej pisze autorka książki, „system totalnego kłamstwa, antychrześcijańskiej moralności wdarł się w codzienność zachodnioukraińskiego ludu. Stalinowski szatański komunistyczny ład przewrócił do góry nogami wszystkie pojęcia życiowe, zhańbił wszystkie szlachetne uczucia i wzniosłe dążenia, a wszystko, co niskie i chamskie, uczynił normą postępowania. Ludziom nie pozwalano być sobą, mieć własny pogląd, własne podejście do życia. Ślepa szatańska, nienawidząca ludzi państwowa maszyna miażdżyła losy Ukraińców jak maszynka do mięsa. Wystarczył jeden donos o niechętnym stosunku do moskiewskiej bolszewickiej władzy, by skazać człowieka na śmierć lub długotrwałe więzienie, które często po wielu latach cierpień w katowniach NKWD kończyło się śmiercią”. Słowem, wszystko to, co wcześniej zostało wypróbowane i zrobione na wschodnich i centralnych ziemiach ukraińskich. Jednak dramatyzm losów obu tych kobiet jest niemal identyczny. Z tą tylko różnicą, że pierwsza doznała niewyobrażalnych prób wyczerpującej niewolniczej pracy w Niemczech i w katowniach hitlerowskiego Auschwitz, a druga — w katowniach sowieckiego GUŁagu, gdzie była także uczestniczką powstania więźniów w Norylsku. Jednakowym i znamiennym w ich losach jest Boża opatrzność. Bo i jedna, i druga kilka razy znalazły się na granicy śmierci i jakimś niewiarygodnym cudem jej uniknęły. Szczególnie charakterystyczna ta opatrzność Wszechmogącego była dla Lidii. Gdy, według opowiadania, strażnik w Auschwitz odsunął ją już na progu komory gazowej. Autorka zaznacza w adnotacji, że w ziemskim życiu drogi tych cierpiących i mężnych kobiet nigdy się nie przecięły. Ale wyobraźmy sobie, że ich losy potoczyły się inaczej: Lidia nie dostała się do niewoli i wróciła z wojny jako zwyciężczyni, a Nadija nie wpadła w ręce NKWD i kontynuowała walkę w szeregach UPA. I wtedy po wojnie Lidia, pokrzepiona zwycięstwem nad Niemcami i opętana komunistycznymi ideami, razem z oddziałami NKWD przyjechałaby na Zachodnią Ukrainę, by pomagać budować „komunistyczny raj” i walczyć z „znienawidzonym banderowskim podziemiem”. Zapytacie, a do czego to zmierzam? A do tego, że wróg i dziś działa według zasady „разделяй и властвуй”, że i dziś dzieli nas na wschodniaków i zachodniaków, nacjonalistów i komunistów, że właśnie na tych zasadach Moskwa okupowała Krym i narzuciła nam rzeź na wschodzie, że wzywa się nas do budowania państwa demokratycznego, ale nie narodowego, rzekomo „какая разніца”, bo wczorajsi okupanci wciąż nie pogodzili się z istnieniem niepodległego państwa ukraińskiego i przy pierwszej okazji dla jednych z nas przygotują Auschwitz, a dla innych — GUŁagi. Więc los nas wszystkich jest jeden, choć światopoglądowo, być może, się różnimy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
