Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Ukraińskie znaki pieniężne doby walk wyzwoleńczych

Слово Просвіти, №27 за 2018 рік

Narodowe Muzeum-Rezerwat Ukraińskiego Garncarstwa zaprezentowało najbardziej kompletną w regionie połtawskim kolekcję pierwszych ukraińskich znaków pieniężnych z doby walk wyzwoleńczych (1917—1919) z własnych zbiorów muzealnych. Switłana KONIUSZENKO, kierownik Działu Naukowego Wystaw Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa w Opisznym. Zdjęcie Tarasa POSZYWAJŁY To wydarzenie artystyczne jest unikalne, ponieważ wystawa została otwarta sto lat po tym, jak pojawiły się jej eksponaty. W najnowszej historii Ukrainy przełomowy stał się rok 1917. Po rewolucji lutowej w Rosji i utworzeniu w marcu Centralnej Rady, na której czele stanął Mychajło Hruszewski, nikt od razu nie mówił o wprowadzeniu waluty narodowej. Nowa władza stawiała przed sobą zadanie osiągnięcia jedynie prawa do autonomii Ukrainy w składzie państwa federacyjnego. Własne pieniądze dla Ukrainy w warunkach federacji i wspólnej przestrzeni gospodarczej nie były przewidziane. Jednak w ciągu lata i jesieni gwałtowna zmiana sytuacji politycznej zmusiła ukraińskie władze do pilnego rozwiązywania kwestii niepodległości i suwerenności republiki. Wśród pilnych spraw pojawił się problem zapewnienia rynkowi niezbędnej ilości pieniędzy. Centralna Rada rozpoczęła aktywne działania w kierunku wprowadzenia własnych znaków pieniężnych i stworzenia narodowego systemu finansowego. Mychajło Hruszewski ogłosił konkurs na najlepsze szkice ukraińskich pieniędzy papierowych. Wzięli w nim udział znani artyści, w szczególności Heorhij Narbut, Wasyl Kryczewski, Antin Sereda, Hryhorij Zołotow, Ołeksandr Krasowski, Borys Romanowski. Oceną i przyjęciem (lub odrzuceniem) projektu konkretnego znaku państwowego zajmowała się osobna komisja, utworzona przy Ministerstwie Finansów. Pod warunkiem przyjęcia projektu jego autor otrzymywał wysokie honorarium, a mianowicie: za projekt znaku pieniężnego — od 2 do 5 tys. karbowańców, za projekt znaczka pocztowego — od 700 do 1000 karbowańców. 29 września 1917 roku rząd ukraiński przyjął Deklarację „O decentralizacji ukraińskich finansów, stworzeniu specjalnego budżetu i Banku Narodowego”. Jeszcze przed ogłoszeniem w IV Uniwersale (22.01.1918) samodzielności Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), Centralna Rada zdążyła przeprowadzić szereg ważnych reform społecznych i gospodarczych, skierowanych na ochronę suwerenności Ukrainy. 19 grudnia Centralna Rada przyjęła „Tymczasową ustawę o emisji państwowych biletów kredytowych URL”. Początkowo jednostka monetarna URL otrzymała nazwę „karbowaniec”, którego wartość równała się 17,424 doli czystego złota (1 dola = 0,044 g złota). Uchwałą Centralnej Rady wydrukowano pierwszy znak pieniężny Ukraińskiej Republiki Ludowej — banknot o wartości 100 karbowańców, który wszedł do obiegu 5 stycznia 1918 roku. Autorem projektu znaku pieniężnego był wybitny ukraiński artysta grafik Heorhij Narbut, który do ozdobienia banknotu wykorzystał ornamenty ukraińskiego baroku XVII—XVIII wieku, czcionki dekoracyjne, wizerunek tryzuba (rodowego znaku księcia Włodzimierza Wielkiego) oraz kuszy (samostrzelu, herbu magistratu kijowskiego XVI—XVIII wieku). Napis „100 karbowańców” podano w języku ukraińskim oraz w językach trzech najliczniejszych mniejszości narodowych zamieszkujących terytorium Ukrainy — rosyjskim, polskim i jidysz, przez co w narodzie nazywano je „pieniędzmi żydowskimi”. Popularne były również nazwy „jajecznica” — od tego, że awers wydrukowano żółtymi i pomarańczowymi farbami; „kulżenki” — od nazwiska właściciela drukarni, w której je wytwarzano. Użycie wysokiej jakości, ale zwykłego papieru czyniło je podatnymi na fałszerstwa. Pierwsze banknoty nie posiadały zabezpieczających znaków wodnych. Z uwagi na to, że Czwarty Uniwersał ogłaszał URL „samodzielnym, od nikogo niezależnym państwem”, Centralna Rada 1 marca 1918 roku przyjęła ustawę „O jednostce monetarnej, biciu monety i druku państwowych biletów kredytowych”, którą wprowadzono nową jednostkę monetarną — hrywnę, dzielącą się na 100 szahów i równą 1/2 karbowańca. Wprowadzono banknoty o nominałach 2, 10, 100, 500 hrywien. Szkic 2-hrywniowego banknotu wykonał Wasyl Kryczewski, którego inicjały „W. K.” znajdują się na stronie przedniej. Pośrodku banknotu przedstawiono drzewopodobny ornament koloru ciemnozielonego, z którego pnia odchodzą w obie strony po pięć krzywoliniowych gałązek; na dolnych z nich wiszą stylizowane trójkątne owoce. Jest to schematyczne przedstawienie świętego drzewa — popularnego motywu w ukraińskiej twórczości ludowej, który często spotyka się w ludowych haftach. W prawym rombie znajduje się tryzub, potraktowany niezwykle ciekawie: jeśli uważnie się w niego wpatrzeć, przed oczami wyraźnie wyłoni się schematyczny ptak — dolny wydłużony koniec herbu jest w tym przypadku dziobem, górny — ogonem, części boczne — skrzydłami. Jest to sokół, symbolizujący potęgę i siłę. Nad innymi banknotami pracował Heorhij Narbut. One również, podobnie jak poprzednie 100 karbowańców, wyróżniały się wykwintnym projektem. Podczas pracy nad stworzeniem 10 hrywien artysta wykorzystał ornamenty ukraińskich rycin książkowych XVII wieku; dla 100 hrywien użył wizerunku luksusowego wieńca z kwiatów i owoców. Pośrodku banknotu znajduje się tryzub. Po bokach — dwie figury: po lewej — wieśniaczka z sierpem i snopem w stroju narodowym; po prawej — robotnik w fartuchu nałożonym na wiejski strój ukraiński, trzymający młot owinięty laurem. Znak 100 hrywien umieszczono w niezwykłej siatce w formie ramki; rewers zdobią 2 kolumny, nad nimi — kwiaty; w centrum banknotu — wieniec laurowy, wewnątrz którego znajduje się tryzub. 500 hrywien zdobi alegoria „Młoda Ukraina” w postaci promieniującej dziewczęcej głowy w wieńcu. Wzrost deficytu budżetu państwowego, inflacja oraz potrzeba nominałów zdawkowych skłoniły Centralną Radę do podjęcia 30 marca 1918 roku decyzji o dodatkowej emisji znaków pieniężnych. Przewidywano wypuszczenie banknotów o nominałach: 5, 10, 25 oraz 50 karbowańców. 6 kwietnia 2018 roku emisję zrealizowano tylko częściowo — do obiegu trafiły banknoty o nominałach 25 i 50 karbowańców, których projekty opracował artysta Ołeksandr Krasowski. Na awersie umieszczono dwie symboliczne figury: po prawej — wieśniak trzymający w lewej ręce łopatę, po lewej — wieśniaczka ze snopem pszenicy w jednej ręce i sierpem w drugiej. Wokół nich znajduje się ornament roślinny. Na rewersie w centrum — profile mężczyzny i kobiety. Mężczyzna symbolizuje kozacką Ukrainę, kobieta — odrodzone nowe państwo — URL. Dzięki swojemu wyglądowi w narodzie otrzymały one nazwy „łopatki” i „brzozy”. Oba banknoty miały identyczny rysunek i różniły się jedynie nominałem oraz kolorem. Banknoty o nominale 10 karbowańców pojawiły się w obiegu w ciągu 1918 roku, ale już poza istnieniem Centralnej Rady. Opóźnienie w produkcji hrywien, trudności z drobnymi banknotami oraz wycofanie z obiegu monet zdawkowych skłoniły Ministerstwo Finansów URL do przyjęcia 18 kwietnia 1918 roku ustawy „O wprowadzeniu znaczków zdawkowych na Ukrainie”. Znaczki zdawkowe (szahy), w odróżnieniu od pocztowych, posiadały ząbkowanie na obwodzie, na rewersie — wizerunek herbu państwowego Tryzuba oraz napis pod nim w czterech rzędach: „Chodzi na równi z brzęczącą monetą”. Posiadały nominały: 10, 20, 30, 40 oraz 50 szahów. Na znaczkach przedstawiono następujące motywy: 10 szahów — Tryzub na tle stylizowanego wizerunku Słońca, od którego rozchodzą się promienie nad Ziemią; 20 szahów — wieśniak z kosą, wizerunek Tryzuba; 30 szahów — alegoria „Młoda Ukraina”; 40 szahów — Tryzub w obramowaniu ornamentu roślinnego, na dole po prawej — dwa skrzyżowane rogi pocztowe; 50 szahów — nominał znaczka „50 szahów”, obramowany ornamentem roślinnym w formie wieńca z dwoma skrzyżowanymi rogami pocztowymi w jego górnej części. Rysunki do pierwszych dwóch znaczków wykonał Antin Sereda, trzech pozostałych — Heorhij Narbut. Znaczki-szahy pojawiły się w obiegu 18 lipca 1918 roku. 5 sierpnia 1918 roku pojawiły się 3,6-procentowe obligacje pożyczki wewnętrznej, nazywane „Biletami Skarbu Państwa” o nominałach 50, 100, 200 i 1000 hrywien. Takie bilety drukowano z 8 kuponami (po 4 z każdej strony banknotu). Artystą był Heorhij Narbut. Początkowo planowano używać biletów jako obligacji pożyczki wewnętrznej, jednak z powodu braku pieniędzy w sierpniu 1918 roku rząd zezwolił na używanie ich jako pieniędzy. Hetman Pawło Skoropadski, dochodząc do władzy na Ukrainie w kwietniu 1918 roku, przywrócił karbowaniec jako główną jednostkę monetarną Państwa Ukraińskiego. Wykonano szkice banknotów o nominałach 10, 25, 50, 100, 250 i 1000 karbowańców. Z tych banknotów Heorhijowi Narbutowi, który stanął na czele utworzonej przy hetmanie „Ekspedycji Przygotowania Papierów Państwowych”, należał szkic jedynie znaku 100-karbowanowego, gdzie wykorzystał portret Bohdana Chmielnickiego, motywy industrialne (kompozycję z narzędzi rzemieślniczych) oraz stworzony przez siebie projekt herbu Państwa Ukraińskiego z połączeniem symboli „Tryzub” i „Kozak z muszkietem”. Jednym z najlepszych znaków pieniężnych jest banknot 1000 karbowańców, wykonany w stylu ukraińskiego baroku. Na odwrocie — dwie kobiece postacie, między nimi — tryzub i cyfra „1000”. Jedna z kobiet trzyma buławę hetmańską, druga — róg obfitości. Po bokach, w kwadracie, znajduje się cyfra „1000”. Od buławy pochodzi nazwa banknotów — „hetmanki”. Szkic stworzył Hryhorij Zołotow. W sierpniu-wrześniu 1918 roku na Ukrainę zaczęły napływać pierwsze partie pieniędzy wydrukowanych w Niemczech. Wprowadzanie hrywien do obiegu przez Kijowski Oddział Banku Państwowego rozpoczęło się dopiero 17 października 1918 roku. Wydrukowano od razu 6 nominałów: po 2, 10, 100, 500, 1000 i 2000 hrywien (1000 i 2000 hrywien rząd zmuszony był zamówić z powodu ówczesnej inflacji). Przy czym tylko na dwóch ostatnich widniała oficjalna nazwa Ukrainy z czasów hetmanatu — „Państwo Ukraińskie”. Na pierwszych czterech nazywała się ona „Ukraińska Republika Ludowa”. Bilety o nominałach 1000 i 2000 hrywien wykonał Iwan Mozalewski. Na 1000 hrywnach przedstawiono dawny herb Kijowa. W centrum znajduje się wieniec laurowy, wzięty z panegiryku „Po raz pierwszy na żałosny pogrzeb zacnego rycerza Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego 1622 r.”. Oprócz tego kontynuowano druk znaków Skarbu Państwa o nominałach 25 i 50 karbowańców bez zmian w projekcie. W październiku 1919 roku do obiegu trafił banknot 25 karbowańców. Wykonano go według szkicu Antina Prychodźki, chociaż przez pewien czas uważano, że autorem rysunku był Ołeksandr Krasowski. Na stronie przedniej u góry znajduje się data „1919”. W centrum „25 karbowańców” — „Kozak z muszkietem”, a jeszcze wyżej — „Tryzub” i tekst „Znak Skarbu Państwa”. Strona odwrotna jest podobna do 25 karbowańców wypuszczonych w Kijowie przez Centralną Radę. Środek zajmuje owal z wizerunkiem kobiecej i męskiej głowy, u góry nad nimi — „25 karbowańców”. Razem z walutą ukraińską — karbowańcami i hrywnami — w obiegu były również ruble rosyjskie (emisji carskich i sowieckich). Przemieszczanie się obcych wojsk przez terytorium Ukrainy spowodowało pojawienie się tam banknotów różnych przynależności państwowych, emitentów, nazw i dat produkcji. W zależności od biegu wydarzeń historycznych, w różnych regionach w obiegu pieniężnym znajdowały się: banknoty banku austro-węgierskiego — korony; znaki pieniężne banku brytyjskiego — funty angielskie; państwowe bilety kasowe i banknoty Niemiec — marki; jednostki monetarne banku narodowego i znaki państwowe Królestwa Grecji — drachmy; bilety banku polskiego i polskiej krajowej kasy pożyczkowej — złote i marki; bilety banku głównego Rumunii — bony i leje; banknoty francuskiego rządu narodowego — franki; bilety Ministerstwa Finansów Czechosłowacji — korony. Ogółem w latach 1917—1920 na terytorium Ukrainy w obiegu znajdowało się 47 rodzajów papierowych znaków pieniężnych. Obecnie w ekspozycji wystawy pierwszych ukraińskich znaków pieniężnych doby walk wyzwoleńczych znajdują się unikalne artefakty historyczne i artystyczne, zwiastuny niezależności gospodarczej Ukraińskiej Republiki Ludowej, świadkowie historii kształtowania się ukraińskiej państwowości początku XX wieku.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn